స్వాతంత్ర్య పోరాటం: 1857 తిరుగుబాటు

1857 తిరుగుబాటు ఒక్క రోజులో వచ్చిన సంఘటన కాదు. వంద సంవత్సరాల బ్రిటిష్ పాలనలో పేరుకున్న అసంతృప్తి చివరికి విస్ఫోటనం అయింది.

దీన్ని బ్రిటిష్ చరిత్రకారులు 'సిపాయిల తిరుగుబాటు (Sepoy Mutiny)' అని, సావర్కర్ 'ప్రథమ స్వాతంత్ర్య సంగ్రామం' అని అన్నారు.

• రాజకీయ కారణాలు:
  1. డల్హౌసీ రాజ్య సంక్రమణ సిద్ధాంతం (సతారా, ఝాన్సీ, నాగపూర్ విలీనం).
  2. అవధ్ విలీనం (1856) – 'దుష్పరిపాలన' పేరుతో. అవధ్ నుండి చాలామంది సిపాయిలు వచ్చేవారు; అందుకే వారిలో ఆగ్రహం పెరిగింది.
  3. నానాసాహెబ్ (చివరి పీష్వా బాజీరావు II దత్త పుత్రుడు)కు పింఛను నిలిపివేశారు.
  4. మొఘల్ చక్రవర్తి బహదూర్ షా జఫర్‌కు ఇచ్చే గౌరవాలు, రాజభవనం తగ్గించాలనే బ్రిటిష్ ఉద్దేశం.
• ఆర్థిక కారణాలు:
  1. భారీ భూమిశిస్తు, రైతుల భూముల వేలం, వడ్డీ వ్యాపారుల దోపిడీ.
  2. భారతీయ చేతివృత్తుల పతనం, నిరుద్యోగం.
  3. ఇనాం కమిషన్ ద్వారా జమీందార్ల మాన్యాల స్వాధీనం.
• సామాజిక, మత కారణాలు:
  1. సతి, శిశుహత్య నిషేధం, వితంతు వివాహ చట్టం (1856) వంటి సంస్కరణలను సంప్రదాయవాదులు మత జోక్యంగా భావించారు.
  2. క్రైస్తవ మిషనరీల ప్రచారం; 1850 కులవివక్ష తొలగింపు చట్టం; పాశ్చాత్య విద్య.
  3. ఆంగ్లేయుల జాతి వివక్ష, అహంకారం.
• సైనిక కారణాలు:
  1. వేతన, పదోన్నతి వివక్ష
  2. సముద్ర ప్రయాణం అవసరమైన 'సాధారణ సేవా నియామక చట్టం (General Service Enlistment Act, 1856)'.
• తక్షణ కారణం: కొత్త ఎన్‌ఫీల్డ్ రైఫిల్ కాట్రిడ్జ్‌లకు ఆవు, పంది కొవ్వు పూసినట్లు వదంతి వ్యాపించడం.

సిపాయిలు ఆగ్రహించడానికి ప్రత్యక్ష కారణం కొత్త ఎన్‌ఫీల్డ్ రైఫిల్. దాని కాట్రిడ్జ్ చివర నోటితో కొరికి తెరవాలి. ఆ కాట్రిడ్జ్‌లకు పూసిన కొవ్వు ఆవు, పందిది అని వదంతి వచ్చింది. ఆవును హిందువులు, పందిని ముస్లింలు నిషేధిస్తారు.

• బెర్హంపూర్ (ఫిబ్రవరి 1857):
  1. 19వ బెంగాల్ నేటివ్ ఇన్‌ఫాంట్రీ కాట్రిడ్జ్‌లను వాడడానికి నిరాకరించింది
  2. ఆ రెజిమెంట్‌ను రద్దు చేశారు.
• మంగళ్ పాండే (29 మార్చి 1857):
  1. బారక్‌పూర్ (బెంగాల్)లో 34వ నేటివ్ ఇన్‌ఫాంట్రీ సిపాయి
  2. ఆంగ్ల అధికారులపై కాల్పులు జరిపాడు. 8 ఏప్రిల్ 1857న ఉరితీశారు. ఇతనిని తిరుగుబాటు తొలి అమరవీరుడిగా భావిస్తారు.
• మీరట్ తిరుగుబాటు (10 మే 1857): 3వ లైట్ కావల్రీ సిపాయిలు కాట్రిడ్జ్‌లను నిరాకరించగా 85 మందికి జైలు శిక్ష విధించారు. ఈ ఉదయం సిపాయిలు జైలును బద్దలు కొట్టి వారిని విడిపించారు, ఆంగ్ల అధికారులను చంపారు.
• ఢిల్లీ (11 మే 1857): సిపాయిలు ఢిల్లీ చేరి చివరి మొఘల్ చక్రవర్తి బహదూర్ షా జఫర్ II ను భారతదేశ చక్రవర్తిగా ప్రకటించారు. ఇది తిరుగుబాటుకు చట్టబద్ధత ఇచ్చింది.
• ఢిల్లీలో సైన్య నాయకుడు: బక్త్ ఖాన్ (బరేలీ సేనాని).
• వేగంగా వ్యాపించడం: త్వరలోనే ఉత్తర, మధ్య భారతంలో (ఢిల్లీ, కాన్పూర్, లక్నో, ఝాన్సీ, బరేలీ, బీహార్) వ్యాపించింది. పంజాబ్, బెంగాల్, దక్షిణ భారతంలో దాదాపు ప్రభావం లేదు.

1857 తిరుగుబాటు వివిధ ప్రాంతాల్లో వేర్వేరు నాయకుల ఆధ్వర్యంలో నడిచింది. ఏ కేంద్రానికి ఏ నాయకుడు అనేది పరీక్షల్లో ఎక్కువగా అడిగే జత.

• ఢిల్లీ: బహదూర్ షా II (నామమాత్ర నాయకుడు), బక్త్ ఖాన్ (సైన్య నాయకుడు). ఆంగ్ల సైనికాధిపతి: జాన్ నికల్సన్.
• కాన్పూర్: నానాసాహెబ్ (ధోండు పంత్), తాంతియా తోపే (అసలు పేరు రామచంద్ర పాండురంగ్), అజీముల్లా ఖాన్.
• లక్నో:
  1. బేగం హజ్రత్ మహల్ (అవధ్ నవాబ్ వాజిద్ అలీ షా భార్య)
  2. ఆమె కుమారుడు బిర్జీస్ ఖద్ర్‌ను నవాబుగా ప్రకటించింది. తర్వాత నేపాల్ వెళ్లింది.
• ఝాన్సీ: రాణి లక్ష్మీబాయి – భర్త గంగాధరరావు మరణం తర్వాత దత్తపుత్రుడు దామోదరరావుకు రాజ్యం దక్కకుండా చేసిన డల్హౌసీ విధానం ఆమె ఆగ్రహానికి కారణం.
• తాంతియా తోపేతో కలిసి గ్వాలియర్ను ఆక్రమించింది.
• 1858 జూన్‌లో గ్వాలియర్ వద్ద యుద్ధంలో వీరమరణం పొందింది. ఆంగ్ల సేనాని హ్యూ రోజ్.
• బీహార్ (జగదీష్‌పూర్): కున్వర్ సింగ్ (వయసు 80 ఏళ్లు దాటినా పోరాడాడు).
• బరేలీ (రోహిల్‌ఖండ్): ఖాన్ బహదూర్ ఖాన్.
• ఫైజాబాద్: మౌల్వీ అహ్మదుల్లా షా.
• అలహాబాద్, బనారస్: లియాఖత్ అలీ (అలహాబాద్).
• హైదరాబాద్ (తెలుగు ప్రాంతం): నిజాం బ్రిటిష్ వారికి విధేయంగా ఉండగా, తుర్రేబాజ్ ఖాన్, మౌల్వీ అల్లాఉద్దీన్ 1857 జూలైలో బ్రిటిష్ రెసిడెన్సీపై దాడి చేశారు. తుర్రేబాజ్ ఖాన్ చనిపోయాడు.

ఎవరు పోరాడలేదు?

• సిక్కులు, గూర్ఖాలు బ్రిటిష్ వైపు నిలిచారు.
• గ్వాలియర్ సింధియా, ఇండోర్ హోల్కర్, హైదరాబాద్ నిజాం, కాశ్మీర్ మహారాజు బ్రిటిష్ వారికి సహాయం చేశారు.

తిరుగుబాటు మొదట్లో బ్రిటిష్ వారికి పెద్ద ఇబ్బంది కలిగించినా, కొద్ది నెలల్లో వారు నెమ్మదిగా పైచేయి సాధించారు. గవర్నర్ జనరల్ లార్డ్ కానింగ్ కాలం ఇది.

• ఢిల్లీ: సెప్టెంబర్ 1857లో బ్రిటిష్ సైన్యం ఢిల్లీని తిరిగి ఆక్రమించింది. జాన్ నికల్సన్ నాయకత్వం వహించి గాయాలతో మరణించాడు. బహదూర్ షాను హ్యూమాయూన్ సమాధి దగ్గర విలియం హాడ్సన్ పట్టుకున్నాడు. అతని కుమారులను కాల్చి చంపారు. బహదూర్ షాను రంగూన్‌కు పంపారు (1862లో అక్కడే మరణించాడు).
• కాన్పూర్:
  1. 1857 జూలైలో హేవ్‌లాక్ తిరిగి ఆక్రమించాడు
  2. నానాసాహెబ్ నేపాల్ వైపు వెళ్లాడు (తర్వాత ఏమయ్యాడో స్పష్టత లేదు).
• లక్నో:
  1. హెన్రీ లారెన్స్ లక్నో రెసిడెన్సీ ముట్టడిలో చనిపోయాడు. 1857 నవంబర్‌లో కొలిన్ క్యాంప్‌బెల్ రక్షించాడు
  2. 1858 మార్చిలో పూర్తిగా స్వాధీనం.
• ఝాన్సీ: 1858 ఏప్రిల్‌లో హ్యూ రోజ్ ఆక్రమించాడు.
• తాంతియా తోపే:
  1. దాదాపు ఏడాదికి పైగా గెరిల్లా యుద్ధం
  2. 1859 ఏప్రిల్‌లో మాన్ సింగ్ ద్రోహంతో పట్టుబడి ఉరిశిక్ష.
• ముగింపు:
  1. 1858 మధ్య నాటికి తిరుగుబాటు దాదాపు అణిగిపోయింది
  2. జూలై 1858లో శాంతి ప్రకటన.

బ్రిటిష్ వారికి సహాయపడినవి

• సమాచార వ్యవస్థ (టెలిగ్రాఫ్), రైల్వేలు
• ఆధునిక ఆయుధాలు, సమీప ప్రాంతాలైన పంజాబ్ నుండి సిక్కుల సహాయం
• మద్రాసు, బొంబాయి సైన్యాల విధేయత

1857 తిరుగుబాటు విఫలమైంది. దానికి ప్రధాన కారణాలు ఏమిటి, దాన్ని 'సిపాయిల తిరుగుబాటు' అనాలా లేక 'స్వాతంత్ర్య సంగ్రామం' అనాలా అనేది చరిత్రకారుల మధ్య చర్చనీయాంశం.

• వైఫల్య కారణాలు:
  1. దేశవ్యాప్త ప్రణాళిక, ఐక్యత లేకపోవడం; కొన్ని ప్రాంతాలకే పరిమితమైంది (పంజాబ్, బెంగాల్, దక్షిణ భారతదేశంలో ఎక్కువ ప్రభావం లేదు).
  2. ఒకే కేంద్ర నాయకత్వం, స్పష్టమైన లక్ష్యం లేకపోవడం.
  3. చాలామంది రాజులు, జమీందార్లు, వర్తకులు, విద్యావంతులు తిరుగుబాటును మద్దతు ఇవ్వలేదు; కొందరు బ్రిటిష్ వారికి సహాయం చేశారు.
  4. బ్రిటిష్ వారికి మెరుగైన ఆయుధాలు, సైనిక నాయకత్వం, టెలిగ్రాఫ్, రైల్వేలు.
  5. సిపాయిల వద్ద ఆధునిక ఆయుధాలు, వ్యూహం లేవు.
• స్వభావంపై అభిప్రాయాలు:
  1. సర్ జాన్ సీలీ: 'కేవలం స్వార్థపరులైన సిపాయిల తిరుగుబాటు' (Mere Sepoy Mutiny).
  2. వి.డి. సావర్కర్: 'ప్రథమ స్వాతంత్ర్య సంగ్రామం' (1909 గ్రంథం – The Indian War of Independence).
  3. ఆర్.సి. మజుందార్: 'ఇది మొదటిది కాదు, జాతీయ కాదు, స్వాతంత్ర్య సంగ్రామమూ కాదు'.
  4. బెంజమిన్ డిజ్రేలీ (బ్రిటిష్ రాజకీయవేత్త): 'జాతీయ తిరుగుబాటు'.
  5. ఎస్.ఎన్. సేన్: 'ఎయిటీన్ ఫిఫ్టీ సెవెన్' గ్రంథం; స్వాతంత్ర్యం కోసం మొదలై యుద్ధంగా మారినట్లు.
• ప్రత్యేకతలు:
  1. హిందూ-ముస్లిం ఐక్యత కనిపించింది
  2. కానీ ఆధునిక జాతీయవాద భావం పూర్తిగా లేదు.

1857 తిరుగుబాటు ఫలితంగా భారతదేశంలో బ్రిటిష్ పాలన స్వరూపం పూర్తిగా మారింది. ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ పాలన ముగిసి బ్రిటిష్ రాజ్యం (Crown) ప్రత్యక్ష పాలన మొదలైంది.

• 1858 భారత ప్రభుత్వ చట్టం (Act for the Better Government of India):
  1. కంపెనీ పాలన రద్దు; భారతదేశం బ్రిటిష్ రాజ్యానికి (క్వీన్ విక్టోరియా) ప్రత్యక్ష పాలనలోకి.
  2. లండన్‌లో 'భారత రాజ్య కార్యదర్శి (Secretary of State for India)' పదవి ఏర్పడింది; అతనికి సహాయంగా 15 మంది సభ్యుల 'ఇండియా కౌన్సిల్'.
  3. గవర్నర్ జనరల్ 'వైస్రాయ్' అయ్యాడు. మొదటి వైస్రాయ్: లార్డ్ కానింగ్.
  4. కంపెనీ బోర్డ్ ఆఫ్ కంట్రోల్, కోర్ట్ ఆఫ్ డైరెక్టర్స్ రద్దు.
• రాణి ప్రకటన (1 నవంబర్ 1858): అలహాబాద్ దర్బారులో కానింగ్ చదివాడు.
• స్వదేశీ రాజుల హక్కులకు గౌరవం
• దత్తత హక్కు అంగీకారం (రాజ్య సంక్రమణ సిద్ధాంతం రద్దు).
• ఇక రాజ్య విస్తరణ ఉండదు.
• మత స్వేచ్ఛ, మత జోక్యం ఉండదు.
• అర్హులైన భారతీయులకు సమాన ఉద్యోగ అవకాశాలు (ఆచరణలో పాటించలేదు).
• సైనిక సంస్కరణలు (పీల్ కమిషన్ 1859):
  1. బ్రిటిష్ సైనికుల సంఖ్య పెంచి భారత సైనికుల నిష్పత్తి తగ్గించారు
  2. ఫిరంగి దళం బ్రిటిష్ వారి చేతుల్లోనే
  3. కులం, ప్రాంతం ఆధారంగా రెజిమెంట్లు.
• విభజించి పాలించు (Divide & Rule): హిందూ-ముస్లిం విభేదాలను ఉపయోగించుకునే విధానం పెరిగింది.
• ఇతరాలు:
  1. 1861 ఇండియన్ కౌన్సిల్స్ చట్టం
  2. స్వదేశీ రాజులతో సఖ్యత కొనసాగింది (1947 వరకు).

1857కు ముందే భారతదేశంలో బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా అనేక తిరుగుబాట్లు జరిగాయి. ఇవి స్థానికంగా, ఒక వర్గానికి పరిమితమై ఉన్నాయి. 1857 తిరుగుబాటు వీటన్నిటి పరాకాష్ఠ.

• సన్యాసి తిరుగుబాటు (1763–1800): బెంగాల్‌లో సన్యాసులు, ఫకీర్లు కంపెనీ శిస్తు వసూళ్లకు వ్యతిరేకంగా పోరాడారు. బంకిం చంద్ర 'ఆనందమఠం' నవలకు ఇది ఆధారం.
• వెల్లూరు సిపాయిల తిరుగుబాటు (1806): మద్రాసు గవర్నర్ విలియం బెంటింక్ కాలంలో కొత్త సైనిక దుస్తులు (తలపాగా), మత చిహ్నాలపై ఆంక్షలతో జరిగింది. ఇదే సిపాయిల మొదటి పెద్ద తిరుగుబాటు.
• పైకా తిరుగుబాటు (1817, ఒడిశా): బక్షి జగబంధు నాయకత్వంలో.
• ఫరాయిజీ ఉద్యమం (బెంగాల్): హాజీ షరీయతుల్లా, తర్వాత దుదు మియా.
• కోల్ తిరుగుబాటు (1831), సంతాల్ తిరుగుబాటు (1855–56): సిదో, కాన్హూ నాయకులు
• భూమి, వడ్డీ వ్యాపారులపై.
• ఉయ్యాలవాడ నరసింహారెడ్డి (1846–47):
  1. రాయలసీమలో (కర్నూలు ప్రాంతం) కంపెనీ పింఛను, పన్నులకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేశాడు
  2. 1847లో కోయిలకుంట్ల వద్ద ఉరితీశారు.
• కర్ణాటక: కిత్తూరు చెన్నమ్మ (1824), సంగొల్లి రాయన్న.
• కేరళ: పళస్సి రాజా (కేరళ వర్మ) వయనాడ్‌లో బ్రిటిష్ వారిపై పోరాటం.

పరీక్షల్లో 1857 నుండి తేదీలు, వ్యక్తులు, గ్రంథాల పేర్లు తరచుగా అడుగుతారు. వాటిని ఒకే చోట కాలక్రమంలో గుర్తుంచుకోండి.

• కాలక్రమం:
  1. 1856: అవధ్ విలీనం; సాధారణ సేవా నియామక చట్టం; వితంతు పునర్వివాహ చట్టం.
  2. 29 మార్చి 1857: మంగళ్ పాండే (బారక్‌పూర్).
  3. 10 మే 1857: మీరట్ తిరుగుబాటు.
  4. 11 మే 1857: ఢిల్లీలో బహదూర్ షా చక్రవర్తిగా ప్రకటన.
  5. జూన్–జూలై 1857: కాన్పూర్, లక్నో కేంద్రాల్లో తిరుగుబాటు.
  6. సెప్టెంబర్ 1857: ఢిల్లీ బ్రిటిష్ చేతికి.
  7. 1858 ఏప్రిల్: ఝాన్సీ పతనం.
  8. 1858 జూన్: గ్వాలియర్ వద్ద లక్ష్మీబాయి మరణం.
  9. 1 నవంబర్ 1858: రాణి ప్రకటన.
  10. 1859: తాంతియా తోపే ఉరి.
• ప్రముఖ ఆంగ్ల వ్యక్తులు: లార్డ్ కానింగ్ (గవర్నర్ జనరల్/మొదటి వైస్రాయ్), జాన్ నికల్సన్, హేవ్‌లాక్, కొలిన్ క్యాంప్‌బెల్, హ్యూ రోజ్, హెన్రీ లారెన్స్.
• కానింగ్ 'క్లెమెన్సీ కానింగ్': తిరుగుబాటు తర్వాత కఠిన ప్రతీకారం వద్దని ఉదారంగా వ్యవహరించిన విధానంతో వచ్చిన పేరు.
• సంబంధిత గ్రంథాలు:
  1. 'The Indian War of Independence' – వి.డి. సావర్కర్ (1909).
  2. 'Eighteen Fifty-Seven' – ఎస్.ఎన్. సేన్.
  3. 'The Great Rebellion' – అశోక్ మెహతా.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 29-3 (మంగళ్), 10-5 (మీరట్), 11-5 (ఢిల్లీ) – ఈ మూడు తేదీలు వరుసగా గుర్తుంచుకోండి.