బ్రిటిష్ అధికార విస్తరణ (బెంగాల్, మైసూర్, పంజాబ్ తదితర రాజ్యాల ఆక్రమణ)

భారతదేశంతో సముద్ర మార్గ వాణిజ్యం కోసం యూరప్ దేశాలు ఒకదాని వెనుక ఒకటి వచ్చాయి. ముందు వచ్చినవారు పోర్చుగీసు, తర్వాత డచ్, ఇంగ్లీష్, డానిష్, ఫ్రెంచ్ కంపెనీలు. చివరికి ఇంగ్లీష్ కంపెనీ ఇతరులను ఓడించి పైచేయి సాధించింది.

• పోర్చుగీసు (Portuguese): వాస్కో డ గామా 1498లో కాలికట్ (కేరళ) చేరాడు. భారతదేశానికి సముద్ర మార్గం కనుగొన్నది ఇతడే.
• మొదటి పోర్చుగీసు వైస్రాయ్: ఫ్రాన్సిస్కో డి అల్మేడా.
• అల్ఫాన్సో డి అల్బుకర్క్ 1510లో బీజాపూర్ నుండి గోవాను జయించాడు. గోవా పోర్చుగీసు కేంద్రంగా మారింది.
• డచ్ (Dutch): 1602లో డచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ స్థాపించారు. పులికాట్ (తమిళనాడు) వారి ముఖ్య కేంద్రం. మసూలీపట్నం (ఆంధ్ర)లో కూడా వీరి స్థావరం ఉండేది.
• ఇంగ్లీష్ (English): 1600 డిసెంబర్ 31న ఎలిజబెత్ I రాణి చార్టర్ ఇవ్వడంతో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఏర్పడింది.
• 1608లో కెప్టెన్ హాకిన్స్ జహంగీర్ ఆస్థానానికి వచ్చాడు.
• 1613లో జహంగీర్ అనుమతితో సూరత్‌లో మొదటి ఫ్యాక్టరీ ఏర్పడింది.
• 1615–19 మధ్య సర్ థామస్ రో రాయబారిగా వచ్చి మరిన్ని వాణిజ్య హక్కులు పొందాడు.
• డానిష్ (Danish): 1616లో వచ్చారు. తమిళనాడులో ట్రాంక్వెబార్, బెంగాల్‌లో సీరంపూర్ వీరి కేంద్రాలు.
• ఫ్రెంచ్ (French): 1664లో కోల్బర్ట్ ఆధ్వర్యంలో వచ్చారు. పాండిచ్చేరి (1674) ముఖ్య కేంద్రం.

ఇంగ్లీష్ ముఖ్య కోటలు

• మద్రాసు (ఫోర్ట్ సెయింట్ జార్జ్) – 1639
• బొంబాయి – 1668 (చార్లెస్ II కట్నంగా పొందినదాన్ని కంపెనీకి లీజుకు ఇచ్చాడు)
• కలకత్తా (ఫోర్ట్ విలియం) – 1690లో జాబ్ చార్నాక్ స్థాపన
• 1696లో కోట

దక్షిణ భారతదేశంలో ఆధిపత్యం కోసం ఇంగ్లీష్, ఫ్రెంచ్ కంపెనీలు 1746 నుండి 1763 వరకు మూడు యుద్ధాలు చేశాయి. వీటిని కర్ణాటక యుద్ధాలు అంటారు. చివరి యుద్ధంతో ఫ్రెంచ్ శక్తి బలహీనపడింది.

• మొదటి కర్ణాటక యుద్ధం (1746–48): యూరప్‌లోని ఆస్ట్రియా వారసత్వ యుద్ధం (War of Austrian Succession) భారతదేశానికి పాకింది.
• సెయింట్ థోమ్ యుద్ధం (1746) – ఫ్రెంచ్ వారు కర్ణాటక నవాబు సైన్యాన్ని ఓడించారు.
• యుద్ధం ముగింపు: ఐక్స్-లా-షాపెల్ సంధి (1748).
• రెండవ కర్ణాటక యుద్ధం (1749–54): కర్ణాటక, హైదరాబాద్ వారసత్వ గొడవలతో మొదలైంది.
• ఫ్రెంచ్ గవర్నర్ డూప్లే చందా సాహెబ్, ముజఫర్ జంగ్‌లను బలపరిచాడు.
• ఇంగ్లీష్ వారు మహమ్మద్ అలీని బలపరిచారు.
• రాబర్ట్ క్లైవ్ 1751లో ఆర్కాట్‌ను ఆక్రమించి ప్రసిద్ధి చెందాడు.
• పాండిచ్చేరి సంధి (1754)తో యుద్ధం ముగిసింది. డూప్లేను ఫ్రాన్స్‌కు వెనక్కి పిలిపించారు.
• మూడవ కర్ణాటక యుద్ధం (1758–63): యూరప్‌లోని ఏడేళ్ల యుద్ధం (Seven Years' War) ఫలితం.
• వాండివాష్ యుద్ధం (1760) – ఐర్ కూట్ ఫ్రెంచ్ జనరల్ లాలీని ఓడించాడు. ఇదే నిర్ణయాత్మక యుద్ధం.
• పారిస్ సంధి (1763) – ఫ్రెంచ్ వారికి పాండిచ్చేరి, చంద్రనగర్ వంటి కొన్ని స్థావరాలు తిరిగి ఇచ్చారు. కానీ రాజకీయ శక్తి కోల్పోయి కేవలం వ్యాపారానికి పరిమితమయ్యారు.

ఇంగ్లీష్ గెలవడానికి కారణాలు

• బలమైన నౌకాదళం
• బెంగాల్ నుండి వచ్చే సంపద
• క్లైవ్, ఐర్ కూట్ వంటి సమర్థ నాయకులు

బెంగాల్‌లో బ్రిటిష్ పాలనకు పునాది వేసిన యుద్ధాలు ఇవి. ప్లాసీ యుద్ధంతో కంపెనీ రాజకీయ శక్తి అయింది, బక్సార్ యుద్ధంతో ఆ అధికారం స్థిరపడింది.

• ప్లాసీ యుద్ధం (23 జూన్ 1757): బెంగాల్ నవాబు సిరాజ్-ఉద్-దౌలా, రాబర్ట్ క్లైవ్ మధ్య జరిగింది.
• కారణాలు: కలకత్తాలో కోట కట్టడం, దస్తక్ దుర్వినియోగం. 1756లో నవాబు కలకత్తాను ఆక్రమించాడు (కృష్ణబిల (Black Hole) సంఘటనగా ప్రచారం).
• నవాబు సైన్యాధిపతి మీర్ జాఫర్ కుట్రదారుడు
• యుద్ధంలో ద్రోహం చేశాడు.
• ఫలితం: సిరాజ్ ఓడిపోయి హత్యకు గురయ్యాడు. మీర్ జాఫర్ కొత్త నవాబయ్యాడు.
• మీర్ ఖాసిం:
  1. 1760లో మీర్ జాఫర్ స్థానంలో నవాబయ్యాడు. కంపెనీ దస్తక్ దుర్వినియోగాన్ని ఎదిరించాడు
  2. రాజధానిని ముంగేర్‌కు మార్చాడు.
• బక్సార్ యుద్ధం (22 అక్టోబర్ 1764): కంపెనీ సైన్యాధిపతి హెక్టర్ మున్రో ఓడించింది – మీర్ ఖాసిం, అవధ్ నవాబు షుజా-ఉద్-దౌలా, మొఘల్ చక్రవర్తి రెండవ షా ఆలం కూటమిని.
• అలహాబాద్ సంధి (1765):
  1. క్లైవ్ షా ఆలంతో చేసుకున్నాడు. బెంగాల్, బీహార్, ఒరిస్సా 'దివానీ' (భూమిశిస్తు వసూలు హక్కు) కంపెనీకి దక్కింది.
  2. షా ఆలంకు కారా, అలహాబాద్ ఇచ్చారు; వార్షిక పింఛను ఇచ్చారు.
  3. అవధ్ నవాబు యుద్ధ పరిహారం చెల్లించాడు.
• ద్వంద్వ పాలన (Dual Government, 1765–72): దివానీ కంపెనీ చేతిలో, నిజామత్ (పోలీసు, న్యాయం) నవాబు పేరుతో కానీ ఇంగ్లీష్ ప్రతినిధుల చేతిలో. అధికారం కంపెనీది, బాధ్యత నవాబుది. 1772లో వారెన్ హేస్టింగ్స్ దీన్ని రద్దు చేశాడు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ప్లాసీ – పునాది (1757); బక్సార్ – బలపడటం (1764); అలహాబాద్ – అధికారం (1765).

దక్షిణ భారతదేశంలో బ్రిటిష్ వారికి గట్టి ప్రతిఘటన ఇచ్చింది మైసూర్ పాలకులైన హైదర్ ఆలీ, ఆయన కుమారుడు టిప్పు సుల్తాన్. నాలుగు యుద్ధాల తర్వాత మైసూర్ బ్రిటిష్ ప్రభావంలోకి వచ్చింది.

• మొదటి యుద్ధం (1767–69):
  1. హైదర్ ఆలీ మద్రాసు గోడల వరకు వచ్చాడు. మద్రాసు సంధి (1769)తో ఇరువైపులా జయించిన ప్రాంతాలు తిరిగి ఇచ్చుకున్నారు
  2. ఎవరైనా దాడి చేస్తే సహాయం చేసుకునే ఒప్పందం.
• రెండవ యుద్ధం (1780–84):
  1. హైదర్ ఆలీ 1782లో మరణించాడు
  2. టిప్పు యుద్ధం కొనసాగించాడు. మంగళూరు సంధి (1784) – ఒకరి భూభాగాలు మరొకరు తిరిగి ఇచ్చారు. అప్పటి గవర్నర్ జనరల్ వారెన్ హేస్టింగ్స్.
• మూడవ యుద్ధం (1790–92): గవర్నర్ జనరల్ కారన్‌వాలిస్ నాయకత్వం వహించాడు. మరాఠాలు, నిజాం కంపెనీ పక్షాన నిలిచారు.
• శ్రీరంగపట్నం సంధి (1792):
  1. టిప్పు తన రాజ్యంలో సగం భాగం కోల్పోయాడు, భారీ యుద్ధ పరిహారం చెల్లించాలి
  2. పరిహారానికి హామీగా ఇద్దరు కుమారులను బందీలుగా ఉంచారు.
• నాలుగవ యుద్ధం (1799): గవర్నర్ జనరల్ వెల్లెస్లీ. టిప్పు సైన్య సహకార పద్ధతిని తిరస్కరించాడు, ఫ్రెంచ్ సహాయం కోరాడు. 4 మే 1799న శ్రీరంగపట్నం కోట పతనమై టిప్పు యుద్ధభూమిలో మరణించాడు. మైసూర్‌ను ఒడయారు వంశానికి అప్పగించి సైన్య సహకార పద్ధతి విధించారు.

టిప్పు సుల్తాన్ గురించి

• ఆధునికీకరణ: రాకెట్ల వాడకం, నౌకాదళ ప్రయత్నం, కొత్త నాణేలు, క్యాలెండర్, వాణిజ్య సంస్థలు.
• ఫ్రెంచ్ విప్లవ భావాలకు ఆకర్షితుడై శ్రీరంగపట్నంలో 'జాకోబిన్ క్లబ్' స్థాపించి 'స్వేచ్ఛా వృక్షం' నాటాడని చెబుతారు.
• 'మైసూర్ పులి' అని ప్రసిద్ధి.

పానిపట్ మూడవ యుద్ధం (1761)లో అహ్మద్ షా అబ్దాలీ చేతిలో ఓడిపోవడంతో మరాఠా శక్తి బలహీనపడింది. తర్వాత మరాఠా నాయకుల మధ్య అంతర్గత కలహాలు వచ్చాయి. వాటిని ఉపయోగించుకుని బ్రిటిష్ వారు మూడు యుద్ధాల్లో మరాఠాలను ఓడించారు.

• మొదటి యుద్ధం (1775–82): పీష్వా పదవికి రఘునాథరావు (రఘోబా) వారసత్వ వివాదంతో మొదలైంది.
• సూరత్ సంధి (1775), పురంధర్ సంధి (1776) తర్వాత చివరగా సల్బాయి సంధి (1782) జరిగింది. మహదాజీ షిండే మధ్యవర్తి.
• ఇది కంపెనీకి ఒక విధమైన ఓటమి
• కొంతకాలం శాంతి నెలకొంది.
• రెండవ యుద్ధం (1803–05): పీష్వా రెండవ బాజీరావు పూనా నుండి తరిమివేయబడి బసీన్ సంధి (1802) ద్వారా సైన్య సహకార పద్ధతిని అంగీకరించాడు. ఇది మరాఠా స్వాతంత్ర్యానికి ముగింపుగా భావిస్తారు.
• భోంస్లే – దేవగావ్ సంధి (1803), షిండే – సుర్జీ అంజన్‌గావ్ సంధి (1803), హోల్కర్ – రాజ్‌ఘాట్ సంధి (1805).
• గవర్నర్ జనరల్: వెల్లెస్లీ. సైన్యాధిపతులు: ఆర్థర్ వెల్లెస్లీ, లార్డ్ లేక్.
• మూడవ యుద్ధం (1817–19): గవర్నర్ జనరల్ లార్డ్ హేస్టింగ్స్ (మార్క్వెస్ ఆఫ్ హేస్టింగ్స్) పిండారీలను అణచే నెపంతో మరాఠాలపై దాడి చేశాడు.
• కిర్కీ, సీతాబుల్డీ, మహిద్‌పూర్, కోరేగావ్, అష్టి యుద్ధాలు జరిగాయి.
• 1818లో పీష్వా పదవి రద్దు
• బాజీరావు II కు కాన్పూర్ దగ్గర బితూర్‌లో పింఛను ఇచ్చి పంపారు.
• మరాఠా సామ్రాజ్య స్థానంలో సతారా చిన్న రాజ్యం ఏర్పాటు చేశారు (తర్వాత 1848లో లాప్స్ సిద్ధాంతంతో కలిపేసుకున్నారు).

మరాఠాలు ఓడిపోవడానికి కారణాలు

• నాయకుల మధ్య ఐక్యత లేకపోవడం (పీష్వా, షిండే, హోల్కర్, భోంస్లే, గైక్వాడ్)
• బ్రిటిష్ వారి మెరుగైన సైనిక, దౌత్య నైపుణ్యం

స్వదేశీ రాజ్యాలను సైనికంగా కాకుండా ఒప్పందాల ద్వారా లొంగదీసుకోవడానికి బ్రిటిష్ వారు రెండు పద్ధతులు వాడారు. ఒకటి వెల్లెస్లీ ప్రవేశపెట్టిన సైన్య సహకార పద్ధతి, మరొకటి డల్హౌసీ ప్రవేశపెట్టిన రాజ్య సంక్రమణ సిద్ధాంతం.

• సైన్య సహకార పద్ధతి (Subsidiary Alliance): లార్డ్ వెల్లెస్లీ (1798–1805) ప్రవేశపెట్టాడు (ఆలోచన డూప్లే వంటి వారిది).
• రాజ్యంలో బ్రిటిష్ సైన్యాన్ని ఉంచుకోవాలి
• దాని ఖర్చు రాజే భరించాలి (డబ్బు లేదా భూభాగం ఇచ్చి).
• రాజ్యంలో బ్రిటిష్ రెసిడెంట్‌ను ఉంచాలి.
• ఇతర రాజులతో సొంతంగా ఒప్పందాలు చేసుకోకూడదు
• ఫ్రెంచ్ వారిని ఉంచుకోకూడదు.
• ప్రతిఫలంగా బ్రిటిష్ వారు రాజ్యాన్ని రక్షిస్తారు.
• ఒప్పుకున్న రాజ్యాలు (క్రమం): హైదరాబాద్ నిజాం (1798, మొదటి రాజ్యం), మైసూర్ (1799), తంజావూరు (1799), అవధ్ (1801), పీష్వా (1802, బసీన్ సంధి), భోంస్లే, షిండే (1803).
• 1800లో నిజాం మళ్లీ ఒప్పందం చేసుకుని తన రాజ్యంలోని బళ్లారి, కడప, అనంతపురం ప్రాంతాలను (దత్త మండలాలు – Ceded Districts) కంపెనీకి ఇచ్చాడు. అందుకే రాయలసీమను 'దత్త మండలాలు' అంటారు.
• రాజ్య సంక్రమణ సిద్ధాంతం (Doctrine of Lapse):
  1. లార్డ్ డల్హౌసీ (1848–56). రాజుకు సొంత వారసుడు లేకపోతే దత్తత తీసుకున్న కుమారునికి రాజ్యం దక్కదు
  2. రాజ్యం కంపెనీలో కలుస్తుంది.
• కలిపేసిన రాజ్యాలు: సతారా (1848), జైతాపూర్, సంబల్‌పూర్ (1849), బాఘత్ (1850), ఉదయ్‌పూర్ (1852), ఝాన్సీ (1853), నాగపూర్ (1854).
• అవధ్‌ను 1856లో 'దుష్పరిపాలన' నెపంతో కలిపేశారు (లాప్స్ కాదు).
• ఈ విధానం 1857 తిరుగుబాటుకు ఒక ముఖ్య కారణం.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా సైన్య సహకార పద్ధతి – వెల్లెస్లీ; రాజ్య సంక్రమణ – డల్హౌసీ. మొదటిది రక్షణ పేరుతో, రెండవది వారసత్వం పేరుతో.

19వ శతాబ్ది మధ్యలో బ్రిటిష్ వారు పంజాబ్, సింధ్ వంటి వాయవ్య ప్రాంతాలను కూడా తమ ఆధీనంలోకి తెచ్చుకున్నారు. దీంతో భారతదేశంలో దాదాపు అంతా బ్రిటిష్ ఆధిపత్యంలోకి వచ్చింది.

• రంజిత్ సింగ్ కాలం: లాహోర్ కేంద్రంగా సిక్కు రాజ్యం స్థాపించాడు.
• అమృత్‌సర్ సంధి (1809):
  1. బ్రిటిష్ ప్రతినిధి చార్లెస్ మెట్‌కాఫ్‌తో
  2. సట్లెజ్ నది బ్రిటిష్ వారికీ రంజిత్ సింగ్‌కూ సరిహద్దుగా ఉంది.
• రంజిత్ సింగ్ 1839లో మరణించాడు. తర్వాత సిక్కు రాజ్యంలో కలహాలు మొదలయ్యాయి.
• మొదటి ఆంగ్లో-సిక్కు యుద్ధం (1845–46):
  1. గవర్నర్ జనరల్ హార్డింజ్. లాహోర్ సంధి (1846) – జలంధర్ దోఆబ్ కంపెనీలో కలిసింది
  2. భారీ పరిహారం. కాశ్మీరును గులాబ్ సింగ్‌కు అమ్మారు (అమృత్‌సర్ సంధి 1846).
• రెండవ ఆంగ్లో-సిక్కు యుద్ధం (1848–49): ముల్తాన్ గవర్నర్ ముల్‌రాజ్ తిరుగుబాటుతో మొదలైంది. చిలియన్‌వాలా, గుజరాత్ యుద్ధాల తర్వాత 1849లో డల్హౌసీ పంజాబ్‌ను పూర్తిగా కలిపేశాడు. దులీప్ సింగ్‌కు పింఛను ఇచ్చి ఇంగ్లాండ్ పంపారు.
• సింధ్ ఆక్రమణ (1843): చార్లెస్ నేపియర్ అమీర్లను ఓడించి సింధ్‌ను కలిపాడు (గవర్నర్ జనరల్ ఎల్లెన్‌బరో).
• బర్మా యుద్ధాలు:
  1. మొదటి (1824–26) – యాండబూ సంధి
  2. రెండవ (1852) – డల్హౌసీ కాలం, దిగువ బర్మా కలిపారు
  3. మూడవ (1885–86) – మొత్తం బర్మా కలిపారు.
• నేపాల్ (గూర్ఖా) యుద్ధం (1814–16):
  1. లార్డ్ హేస్టింగ్స్ కాలం
  2. సుగౌలి సంధి (1816)తో కొన్ని కొండ ప్రాంతాలు (సిమ్లా, ముస్సోరి, నైనిటాల్ ప్రాంతాలు) బ్రిటిష్ వారికి దక్కాయి.
• మొదటి ఆఫ్ఘన్ యుద్ధం (1839–42): బ్రిటిష్ వారికి పెద్ద నష్టం కలిగింది.

బ్రిటిష్ అధికారం విస్తరించడంలో ఒక్కో గవర్నర్ జనరల్ ఒక్కో విధానం పాటించాడు. వీటిని పేర్లతో సహా గుర్తుంచుకోవడం పరీక్షలకు ముఖ్యం.

• విస్తరణ విధానాలు (Policies):
  1. వలయ కంచె విధానం (Policy of Ring Fence) – వారెన్ హేస్టింగ్స్: కంపెనీ సరిహద్దులను పొరుగు రాజ్యాల ద్వారా రక్షించుకోవడం.
  2. జోక్యం చేసుకోని విధానం (Non-intervention) – కారన్‌వాలిస్, సర్ జార్జ్ బార్లో.
  3. సైన్య సహకార పద్ధతి (Subsidiary Alliance) – వెల్లెస్లీ.
  4. అధీన ఐక్యత (Subordinate Union) – లార్డ్ హేస్టింగ్స్ (1813–23).
  5. రాజ్య సంక్రమణ (Doctrine of Lapse) – డల్హౌసీ.
• ముఖ్య చట్టాలు:
  1. రెగ్యులేటింగ్ యాక్ట్ 1773: కంపెనీపై బ్రిటిష్ పార్లమెంటు నియంత్రణకు మొదటి అడుగు. బెంగాల్ గవర్నర్ జనరల్ పదవి (మొదటివాడు వారెన్ హేస్టింగ్స్); కలకత్తాలో సుప్రీంకోర్టు.
  2. పిట్స్ ఇండియా యాక్ట్ 1784: బోర్డ్ ఆఫ్ కంట్రోల్ ఏర్పాటు; ద్వంద్వ నియంత్రణ.
  3. చార్టర్ యాక్ట్ 1813: కంపెనీ వ్యాపార గుత్తాధిపత్యం రద్దు (తేయాకు, చైనా వ్యాపారం తప్ప).
  4. చార్టర్ యాక్ట్ 1833: బెంగాల్ గవర్నర్ జనరల్ 'భారత గవర్నర్ జనరల్' అయ్యాడు. మొదటి భారత గవర్నర్ జనరల్ విలియం బెంటింక్.
  5. చార్టర్ యాక్ట్ 1853: సివిల్ సర్వీసులకు పోటీ పరీక్ష మొదలైంది.
• ప్రముఖులు: క్లైవ్ (ద్వంద్వ పాలన), వారెన్ హేస్టింగ్స్ (1772–85), కారన్‌వాలిస్ (1786–93: శాశ్వత శిస్తు), వెల్లెస్లీ (1798–1805), డల్హౌసీ (1848–56).