బ్రిటిష్ పాలన ఆర్థిక ప్రభావం

బ్రిటిష్ వారు భారతదేశాన్ని ఆర్థికంగా ఉపయోగించుకున్న తీరు కాలాన్ని బట్టి మారింది. చరిత్రకారులు దీన్ని మూడు దశలుగా విభజిస్తారు. ప్రతి దశలో వారి లక్ష్యం మారింది కానీ లాభం బ్రిటన్‌కే వెళ్లింది.

• మొదటి దశ – వాణిజ్య దశ (Mercantilist Phase), 1757–1813: ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ గుత్తాధిపత్యం ఉన్న కాలం.
• భారతీయ వస్త్రాలు, సుగంధ ద్రవ్యాలు చౌకగా కొని యూరప్‌లో అమ్మేవారు.
• బెంగాల్ నుండి వచ్చిన భూమిశిస్తు సొమ్ముతోనే భారతీయ సరుకులు కొని ఎగుమతి చేశారు (పెట్టుబడి ఇంగ్లాండ్ నుండి తేవలసిన అవసరం లేకపోయింది).
• ప్లాసీ తర్వాత బెంగాల్ సంపద ఇంగ్లాండ్‌కు తరలింది.
• రెండవ దశ – స్వేచ్ఛా వాణిజ్య దశ (Industrial Capitalism), 1813–1858: ఇంగ్లాండ్‌లో పారిశ్రామిక విప్లవం వచ్చింది.
• 1813 చార్టర్ యాక్ట్‌తో కంపెనీ గుత్తాధిపత్యం పోయి ఇంగ్లీష్ వ్యాపారులందరూ భారతదేశంలో వ్యాపారం చేయవచ్చు.
• భారతదేశం బ్రిటిష్ యంత్ర వస్త్రాలకు మార్కెట్‌గా, ముడి పదార్థాలకు (పత్తి, నీలిమందు, జనపనార) వనరుగా మారింది.
• మూడవ దశ – ఆర్థిక పెట్టుబడి దశ (Finance Capital), 1858 తర్వాత: బ్రిటిష్ పెట్టుబడిదారులు రైల్వేలు, బ్యాంకులు, తోటలు (టీ, కాఫీ), గనుల్లో పెట్టుబడులు పెట్టారు.
• ప్రభుత్వం హామీ ఇచ్చిన వడ్డీ భారతీయ పన్నుల నుండే చెల్లించారు.

ఈ మూడు దశల్లో సంపద తరలింపు కొనసాగింది.

బ్రిటిష్ పాలనలో భారతదేశం నుండి సంపద ఇంగ్లాండ్‌కు వెళ్లింది కానీ దానికి ప్రతిఫలంగా భారతదేశానికి ఏమీ రాలేదు. దీన్నే 'సంపద తరలింపు (Drain of Wealth)' అంటారు. ఇది భారత ఆర్థిక జాతీయవాదుల ముఖ్య వాదన.

• సిద్ధాంత ప్రతిపాదకులు:
  1. దాదాభాయ్ నౌరోజీ: 'భారతదేశ పేదరికం, బ్రిటిష్ కాని పాలన (Poverty and Un-British Rule in India, 1901)' గ్రంథంలో వివరించాడు. 1867లో ఈస్ట్ ఇండియా అసోసియేషన్ సభలో 'ఇంగ్లాండ్ రుణం భారతదేశానికి' అనే పత్రంలో మొదటి సారి చెప్పాడు.
  2. ఆర్.సి. దత్: 'భారతదేశ ఆర్థిక చరిత్ర (The Economic History of India)' (1901–03).
  3. ఇంకా: ఎం.జి. రానడే, గోపాలకృష్ణ గోఖలే, జి. సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్ మొదలైనవారు.
• తరలింపు రూపాలు:
  1. హోమ్ ఛార్జీలు (Home Charges): ఇంగ్లాండ్‌లో ఉన్న ఇండియా ఆఫీస్ ఖర్చులు, బ్రిటిష్ అధికారుల జీతాలు, పెన్షన్లు.
  2. భారత ప్రభుత్వం తీసుకున్న అప్పులపై వడ్డీ.
  3. బ్రిటిష్ సైనికుల ఖర్చు, ఇండియా వెలుపల జరిగిన యుద్ధాల ఖర్చు భారతీయుల పన్నులతో.
  4. బ్రిటిష్ పెట్టుబడిదారుల లాభాలు.
• ఎగుమతుల మిగులు (Export Surplus): భారతదేశం అమ్మిన సరుకుల విలువ కొన్న సరుకుల కంటే ఎక్కువే ఉండేది. కానీ ఆ మిగులుకు బదులుగా భారతదేశానికి సరుకులు రాలేదు, ఆ సొమ్ము ఇంగ్లాండ్‌కు పోయింది.
• ఫలితం: మూలధన కొరత, పేదరికం, పరిశ్రమల అభివృద్ధికి అడ్డంకి.
• జాతీయోద్యమంపై ప్రభావం: ఈ సిద్ధాంతం బ్రిటిష్ పాలన భారతదేశానికి మేలు చేస్తుందనే భ్రమను తొలగించి జాతీయవాద భావనకు పునాది వేసింది.

ప్రభుత్వానికి ప్రధాన ఆదాయం భూమిశిస్తు. అందుకే బ్రిటిష్ వారు ప్రాంతాన్ని బట్టి మూడు రకాల శిస్తు పద్ధతులు ప్రవేశపెట్టారు. ఏ పద్ధతి ఏ ప్రాంతంలో, ఎవరు తెచ్చారు అనేది పరీక్షల్లో ఎక్కువగా అడుగుతారు.

• శాశ్వత శిస్తు పద్ధతి (Permanent Settlement / జమీందారీ): 1793లో కారన్‌వాలిస్ బెంగాల్, బీహార్, ఒరిస్సాల్లో ప్రవేశపెట్టాడు.
• జమీందార్లు భూ యజమానులుగా గుర్తింపు పొందారు
• ప్రభుత్వానికి నిర్ణీత శిస్తు ఎప్పటికీ ఒకేలా చెల్లించాలి.
• నిర్ణీత తేదీలోగా చెల్లించకపోతే భూమి వేలం ('సూర్యాస్తమయ చట్టం' – Sunset Law).
• ఫలితం:
  1. రైతులు జమీందార్ల దయపై ఆధారపడి నలిగిపోయారు
  2. ప్రభుత్వ ఆదాయం స్థిరపడింది కానీ పెరగలేదు.
• రైత్వారీ పద్ధతి (Ryotwari): రైతుతో నేరుగా ప్రభుత్వం ఒప్పందం.
• మొదట 1792లో కెప్టెన్ అలెగ్జాండర్ రీడ్ బారామహల్ (తమిళనాడు)లో ప్రయోగించాడు.
• థామస్ మున్రో (మద్రాసు గవర్నర్) 1820లో మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో విస్తరించాడు. ఇందులో రాయలసీమ (దత్త మండలాలు) ప్రాంతం వస్తుంది.
• బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీలో కూడా అమలైంది.
• శిస్తును ప్రభుత్వం మళ్లీ మళ్లీ సవరించేది (30 ఏళ్లకోసారి)
• అధిక శిస్తుతో రైతులు అప్పులపాలయ్యారు.
• మహల్వారీ పద్ధతి (Mahalwari):
  1. గ్రామం లేదా 'మహల్' మొత్తానికి శిస్తు నిర్ణయం
  2. గ్రామపెద్దలు (లంబర్దార్లు) వసూలు చేసేవారు.
• 1822లో హోల్ట్ మెకంజీ ప్రతిపాదన (Regulation VII) – ఉత్తర ప్రదేశ్, పంజాబ్, మధ్య భారతం.
• 1833లో విలియం బెంటింక్ కాలంలో రాబర్ట్ మెర్టిన్స్ బర్డ్ దీన్ని సరళీకరించాడు.
• విస్తీర్ణం (సుమారు): శాశ్వత శిస్తు 19%, రైత్వారీ 51%, మహల్వారీ 30%.

గమనిక ఆంధ్ర ప్రాంతంలో ఉత్తర సర్కారు జిల్లాలలో 1802లో శాశ్వత శిస్తు (జమీందారీ) వచ్చింది; రాయలసీమలో రైత్వారీ ఉంది.

ఒకప్పుడు ప్రపంచానికి వస్త్రాలు ఎగుమతి చేసిన భారతదేశం బ్రిటిష్ పాలనలో వస్త్రాలను దిగుమతి చేసుకునే దేశంగా మారింది. దీన్ని 'పారిశ్రామిక క్షీణత (Deindustrialisation)' అంటారు.

• కారణాలు:
  1. బ్రిటన్‌లో యంత్రాలతో చౌకగా తయారైన వస్త్రాలు భారతదేశంలో దాదాపు సుంకం లేకుండా అమ్మారు.
  2. భారతీయ వస్త్రాలపై బ్రిటన్‌లో భారీ సుంకాలు, నిషేధాలు విధించారు.
  3. కంపెనీ వ్యాపారులు, గుమాస్తాలు నేత కార్మికులను తక్కువ ధరకు అమ్మమని ఒత్తిడి చేశారు.
  4. స్వదేశీ రాజులు పతనమవడంతో వారి ఆస్థాన పరిశ్రమలకు ఆదరణ పోయింది.
• పతనమైన కేంద్రాలు: ఢాకా (ముస్లిన్), ముర్షిదాబాద్, సూరత్, మసూలీపట్నం (కలంకారీ, వస్త్రాలు) వంటి నగరాలు కళ తప్పాయి.
• ప్రముఖ వ్యాఖ్య: 1834–35లో గవర్నర్ జనరల్ విలియం బెంటింక్ 'నేత కార్మికుల ఎముకలు భారతదేశ మైదానాలను తెల్లబరుస్తున్నాయి' అన్నట్లు చెబుతారు.
• వ్యవసాయంపై ఒత్తిడి (Ruralisation): ఉపాధి కోల్పోయిన చేతివృత్తుల వారు వ్యవసాయంపై ఆధారపడ్డారు. దీంతో భూమిపై ఒత్తిడి, నిరుద్యోగం పెరిగింది.
• పట్టణ క్షీణత:
  1. పాత పట్టణాలు (ఢాకా, సూరత్ వంటివి) జనాభా కోల్పోయాయి
  2. కొత్త ఓడరేవు నగరాలు (కలకత్తా, బొంబాయి, మద్రాసు) పెరిగాయి.
• పరిణామం: భారతదేశ ఆర్థిక వ్యవస్థ వ్యవసాయ ఆధారిత, ముడిసరుకుల ఎగుమతి వ్యవస్థగా మారింది.

బ్రిటిష్ పాలనలో రైతులు తమ తిండి కోసం కాకుండా ఇంగ్లాండ్‌లోని పరిశ్రమల కోసం పంటలు పండించవలసి వచ్చింది. దీన్ని 'వ్యవసాయ వాణిజ్యీకరణ' అంటారు.

• వాణిజ్య పంటలు: నీలిమందు (Indigo), పత్తి, జనపనార, టీ, కాఫీ, నల్లమందు (Opium), చెరకు, పొగాకు.
• కారణాలు:
  1. బ్రిటిష్ పరిశ్రమలకు ముడిసరుకులు అవసరం.
  2. శిస్తును నగదు రూపంలో చెల్లించాలి; అందుకే రైతులు డబ్బు వచ్చే పంటలు వేయాలి.
  3. అమెరికా అంతర్యుద్ధం (1861–65) సమయంలో అక్కడి నుండి పత్తి రాక ఆగిపోవడంతో భారతీయ పత్తికి డిమాండ్ పెరిగింది (ముఖ్యంగా దక్కన్, బొంబాయి).
• రైతులకు నష్టం:
  1. లాభం వ్యాపారులు, వడ్డీ వ్యాపారులు, ఎగుమతిదారులకు పోయింది.
  2. పత్తి ధరలు పడిపోయాక రైతులు అప్పుల ఊబిలో కూరుకున్నారు.
  3. ఆహార పంటల విస్తీర్ణం తగ్గి కరువులకు గురయ్యారు.
• రైతుల తిరుగుబాట్లు:
  1. నీలిమందు తిరుగుబాటు (1859–60) – బెంగాల్. తోటల యజమానులు రైతులను బలవంతంగా నీలిమందు పండించమని ఒత్తిడి చేయడమే కారణం. దీనబంధు మిత్రా 'నీల్ దర్పణ్' నాటకంలో రైతుల బాధలు చూపాడు.
  2. దక్కన్ అల్లర్లు (1875) – వడ్డీ వ్యాపారులపై.
• తోటల పరిశ్రమ: అసోంలో టీ తోటల్లో కార్మికులను మోసపూరితంగా నియమించి దారుణ పరిస్థితుల్లో పనిచేయించారు.

బ్రిటిష్ పాలనలో భారతదేశాన్ని అనేక పెద్ద కరువులు కుదిపేశాయి. ప్రకృతి కారణాలతో పాటు ప్రభుత్వ విధానాలు (అధిక శిస్తు, ఎగుమతులు, సహాయం ఆలస్యం) కూడా దీనికి కారణమయ్యాయి.

• బెంగాల్ కరువు (1770):
  1. కంపెనీ పాలనలో వచ్చిన మొదటి పెద్ద కరువు
  2. బెంగాల్ జనాభాలో చాలా భాగం ప్రాణాలు కోల్పోయింది.
• ఒరిస్సా కరువు (1866): దీని తర్వాత కాంప్‌బెల్ కమిషన్ (1866) ఏర్పడింది.
• గొప్ప కరువు (1876–78): దక్షిణ, దక్కన్ భారతంలో తీవ్రంగా వచ్చింది. వైస్రాయ్ లార్డ్ లిట్టన్ ఉన్న కాలం.
• దీని తర్వాత రిచర్డ్ స్ట్రాచీ కమిషన్ (1880) నియమించారు. దీని సిఫార్సులతో 1883లో 'కరువు నియమావళి (Famine Code)' తయారైంది.
• 1896–97, 1899–1900 కరువులు: లార్డ్ కర్జన్ కాలంలో 1899–1900 కరువు. వీటి తర్వాత లయల్ కమిషన్ (1898), మెక్‌డొనెల్ కమిషన్ (1901) వచ్చాయి.
• బెంగాల్ కరువు (1943):
  1. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధ కాలంలో
  2. దీనిపై వుడ్‌హెడ్ కమిషన్ విచారణ జరిపింది.
• ప్రధాన కారణాలు:
  1. ఆహార పంటల బదులు వాణిజ్య పంటలు
  2. అధిక భూమిశిస్తు, రైతుల అప్పులు
  3. ధాన్యం ఎగుమతులు కొనసాగడం
  4. సహాయ చర్యలు ఆలస్యం, తక్కువ
• కరువు నివారణ చర్యలు: నీటిపారుదల, రైల్వేల విస్తరణ (ధాన్యాన్ని తరలించడం).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 1866 – కాంప్‌బెల్; 1880 – స్ట్రాచీ; 1898 – లయల్; 1901 – మెక్‌డొనెల్. కాలక్రమంలో గుర్తుంచుకోండి.

బ్రిటిష్ వారు రైల్వేలు, నీటిపారుదల, ఆధునిక పరిశ్రమలు తెచ్చారు. కానీ వీటి ముఖ్య లక్ష్యం భారతదేశ అభివృద్ధి కాదు; బ్రిటిష్ లాభాలు, సైనిక అవసరాలు.

• రైల్వేలు: లార్డ్ డల్హౌసీ (1853 మినిట్) విస్తరణకు పునాది వేశాడు.
• మొదటి రైలు: బొంబాయి – థానే (16 ఏప్రిల్ 1853), సుమారు 34 కి.మీ.
• 1854లో కలకత్తా నుండి హుగ్లీ
• 1856లో మద్రాసు (రాయపురం) నుండి ఆర్కాట్.
• ప్రైవేటు కంపెనీలకు పెట్టుబడిపై ప్రభుత్వం కనీస లాభం హామీ ఇచ్చింది (గ్యారంటీ పద్ధతి) – ఈ భారం భారతీయ పన్నుదారులపై పడింది.
• లాభాలు: సరుకుల రవాణా, వాణిజ్య వాణిజ్యీకరణకు సాయం, సైన్యం సులభ తరలింపు. కానీ బ్రిటిష్ ఇనుము, ఇంజన్లు కొనవలసి వచ్చి భారత పరిశ్రమలకు ప్రయోజనం కలగలేదు.
• తంతి, తపాలా:
  1. 1853లో మొదటి టెలిగ్రాఫ్ లైన్ (కలకత్తా – డైమండ్ హార్బర్)
  2. 1854 పోస్టాఫీస్ చట్టం, తపాలా బిళ్లలు.
• నీటిపారుదల:
  1. సర్ ఆర్థర్ కాటన్ గోదావరి నదిపై ధవళేశ్వరం ఆనకట్ట (1847–52) కట్టాడు
  2. తర్వాత కృష్ణా డెల్టా ఆనకట్టలు. అందుకే ఆయన తూర్పు గోదావరి ప్రాంతంలో ఎంతో గౌరవం పొందాడు. పంజాబ్‌లో కాలువ కాలనీలు ఏర్పడ్డాయి.
• ఆధునిక పరిశ్రమలు:
  1. మొదటి ఆధునిక పత్తి మిల్లు: బొంబాయి (1854) – కావస్జీ నానాభాయ్ దావర్.
  2. మొదటి జనపనార మిల్లు: రిష్రా, బెంగాల్ (1855).
  3. టాటా ఇనుము ఉక్కు కంపెనీ (TISCO): 1907, జంషెడ్‌పూర్ (సాక్చి).
  4. రాణీగంజ్ (బెంగాల్) బొగ్గు గనులు.
• పరిమితులు:
  1. బరువైన పరిశ్రమలు (యంత్రాలు, ఉక్కు) అభివృద్ధి కాలేదు
  2. పెట్టుబడులు బ్రిటిష్ వారి చేతుల్లోనే.

బ్రిటిష్ ఆర్థిక విధానాలు భారతీయ ప్రజల కంటే బ్రిటిష్ ప్రయోజనాలకే అనుగుణంగా రూపొందాయి. పన్నులు, వాణిజ్య సుంకాలు, నాణేల విధానాలన్నీ దీన్ని చూపిస్తాయి.

• పన్నుల విధానం:
  1. భూమిశిస్తు ప్రధాన ఆదాయం; దీనితో పాటు ఉప్పు పన్ను (Salt Tax) పేదలపై భారంగా ఉండేది.
  2. 1860లో జేమ్స్ విల్సన్ మొదటి బడ్జెట్ ప్రవేశపెట్టి ఆదాయపు పన్ను (Income Tax) ప్రారంభించాడు (1857 తిరుగుబాటు ఖర్చులు తీర్చడానికి).
• సుంకాల విధానం (Tariff):
  1. బ్రిటిష్ వస్తువులపై తక్కువ సుంకాలు; అవసరమైతే మినహాయింపు.
  2. 1896లో భారతదేశంలో దిగుమతి అయ్యే బ్రిటిష్ వస్త్రాలపై సుంకం విధించినప్పుడు దానికి సమానంగా భారతీయ మిల్లు వస్త్రాలపై ఎక్సైజ్ సుంకం విధించారు (Cotton Excise). దీంతో భారతీయ పరిశ్రమకు నష్టం.
• నాణేల విధానం: రూపాయి విలువను పౌండ్‌తో లంకె పెట్టారు. 1893లో టంకశాలల్లో వెండి నాణేల తయారీ నిలిపేశారు (హెర్షెల్ కమిటీ). ఫౌలర్ కమిటీ (1898) బంగారు ప్రమాణం సిఫార్సు చేసింది.
• ఆర్థిక స్వయంప్రతిపత్తి: స్వాతంత్ర్యానికి ముందు సుంకాలు నిర్ణయించే హక్కు భారతీయులకు లేదు. 1919 సంస్కరణల తర్వాత 'ఆర్థిక స్వయంప్రతిపత్తి సంప్రదాయం (Fiscal Autonomy Convention)' వచ్చింది.
• ఖర్చుల తీరు: ఆదాయంలో పెద్ద భాగం సైన్యం, పరిపాలనకు, హోమ్ ఛార్జీలకు పోయేది. విద్య, ఆరోగ్యం, నీటిపారుదలకు చాలా తక్కువ ఖర్చు.