బ్రిటిష్ పరిపాలన, విద్య & పత్రికలు (British Administration, Education & Press)

ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ పాలనను అదుపు చేయడానికి బ్రిటిష్ పార్లమెంటు కాలక్రమంలో అనేక చట్టాలు చేసింది. ఏ చట్టం ఏం చేసిందో పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• రెగ్యులేటింగ్ యాక్ట్ 1773:
  1. బెంగాల్ గవర్నర్ జనరల్ పదవి సృష్టి (తొలి వ్యక్తి వారన్ హేస్టింగ్స్)
  2. కలకత్తాలో సుప్రీం కోర్టు (1774).
• పిట్స్ ఇండియా యాక్ట్ 1784: ద్వంద్వ నియంత్రణ (Dual Control) – బోర్డ్ ఆఫ్ కంట్రోల్ ఏర్పాటు.
• చార్టర్ యాక్ట్ 1813:
  1. కంపెనీ వాణిజ్య గుత్తాధిపత్యం రద్దు (చైనా తేయాకు మినహా)
  2. భారతీయ విద్య కోసం ఏటా రూ. 1 లక్ష కేటాయింపు.
• చార్టర్ యాక్ట్ 1833:
  1. బెంగాల్ గవర్నర్ జనరల్ → భారత గవర్నర్ జనరల్ (తొలి వ్యక్తి విలియం బెంటింక్)
  2. కంపెనీ వాణిజ్యం పూర్తిగా ఆగింది
  3. చట్ట సభ్యుడిగా న్యాయ నిపుణుడు (మెకాలే) చేరాడు.
• చార్టర్ యాక్ట్ 1853:
  1. సివిల్ సర్వీస్‌లో పోటీ పరీక్షల ప్రారంభం
  2. కంపెనీ పాలన చివరి చార్టర్ చట్టం.
• భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1858: కంపెనీ పాలన ముగిసి, ఇంగ్లండ్ రాజు/రాణి పాలన మొదలైంది.
• భారత రాజ్య కార్యదర్శి (Secretary of State for India) పదవి సృష్టి
• ఆయనకు సహాయంగా 15 మంది సభ్యుల కౌన్సిల్.
• గవర్నర్ జనరల్ → వైస్రాయ్ (Viceroy) అయ్యాడు
• తొలి వైస్రాయ్ లార్డ్ కానింగ్.
• 1857 తిరుగుబాటు: ఈ చట్టానికి తక్షణ కారణం.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 1773 – సుప్రీం కోర్టు; 1784 – బోర్డ్ ఆఫ్ కంట్రోల్; 1813 – గుత్తాధిపత్యం రద్దు, విద్యకు రూ. 1 లక్ష; 1833 – భారత గవర్నర్ జనరల్; 1858 – క్రౌన్ పాలన.

ప్రతి గవర్నర్ జనరల్ లేదా వైస్రాయ్ పేరు, వారి కాలంలో జరిగిన ముఖ్య సంఘటన పరీక్షలకు చాలా ముఖ్యం. ఈ జాబితాను జతలుగా గుర్తుపెట్టుకోండి.

• గవర్నర్ జనరల్స్:
  1. వారన్ హేస్టింగ్స్ (1773–85): తొలి గవర్నర్ జనరల్
  2. కార్న్‌వాలిస్ (1786–93): శాశ్వత శిస్తు నిర్ణయం (1793); సివిల్ సర్వీసుల పితామహుడు
  3. వెల్లస్లీ (1798–1805): సహాయక సంధి (Subsidiary Alliance)
  4. విలియం బెంటింక్ (1828–35): సతీ సహగమనం రద్దు (1829); ఆంగ్ల విద్యకు ప్రాధాన్యం
  5. డల్హౌసీ (1848–56): విలీన సిద్ధాంతం (Doctrine of Lapse); రైల్వేలు (1853), టెలిగ్రాఫ్, తపాలా చట్టం (1854)
• వైస్రాయ్‌లు:
  1. కానింగ్ (1858–62): తొలి వైస్రాయ్; భారత కౌన్సిల్ చట్టం 1861
  2. మేయో (1869–72): ఆర్థిక వికేంద్రీకరణ; అండమాన్‌లో హత్య
  3. లిట్టన్ (1876–80): వెర్నాక్యులర్ ప్రెస్ యాక్ట్ 1878; ఆయుధ చట్టం 1878
  4. రిప్పన్ (1880–84): స్థానిక స్వపరిపాలన పితామహుడు; ఇల్బర్ట్ బిల్లు (1883); హంటర్ కమిషన్ (1882)
  5. డఫ్రిన్ (1884–88): 1885లో కాంగ్రెస్ స్థాపన
  6. కర్జన్ (1899–1905): బెంగాల్ విభజన (1905); విశ్వవిద్యాలయాల చట్టం 1904
  7. హార్డింజ్ II (1910–16): రాజధాని కలకత్తా నుండి ఢిల్లీకి మార్పు (1911)
  8. మౌంట్‌బాటన్ (1947): చివరి వైస్రాయ్; స్వతంత్ర భారత తొలి గవర్నర్ జనరల్

బ్రిటిష్ పాలన నాలుగు స్తంభాలపై నిలబడింది – పౌర సేవలు (Civil Services), సైన్యం, పోలీస్, న్యాయ వ్యవస్థ. వీటిని 'ఉక్కు చట్రం (Steel Frame)' అని పిలిచారు.

• సివిల్ సర్వీస్:
  1. కార్న్‌వాలిస్ దీన్ని వ్యవస్థీకరించాడు; అందుకే 'భారత సివిల్ సర్వీసుల పితామహుడు'.
  2. 1800లో వెల్లస్లీ ఫోర్ట్ విలియం కాలేజీ స్థాపించాడు.
  3. 1853 చార్టర్ చట్టం ద్వారా పోటీ పరీక్ష మొదలైంది; 1854 మెకాలే కమిటీ సిఫార్సు చేసింది.
  4. సత్యేంద్రనాథ్ ఠాగూర్ తొలి భారతీయ ICS అధికారి (1863).
  5. పరీక్ష ఇంగ్లండ్‌లోనే జరిగేది, 1922 తర్వాత భారత్‌లోనూ మొదలైంది.
• న్యాయ వ్యవస్థ:
  1. కార్న్‌వాలిస్ కోడ్ (1793) – అధికారాల విభజన; కలెక్టర్ నుండి న్యాయ అధికారం వేరు.
  2. 'చట్టం ముందు అందరూ సమానం' అనే సూత్రం తెచ్చింది.
  3. 1861 హైకోర్టు చట్టం ద్వారా కలకత్తా, మద్రాస్, బొంబాయి హైకోర్టులు (1862).
• పోలీస్: కార్న్‌వాలిస్ పోలీస్ వ్యవస్థకు పునాది వేశాడు (జిల్లా స్థాయిలో దరోగా). 1861 పోలీస్ చట్టం – ఆధునిక పోలీసు వ్యవస్థ.
• సైన్యం:
  1. ఎక్కువ మంది భారతీయ సైనికులు (సిపాయిలు)
  2. పై అధికారులు బ్రిటిష్ వారు
  3. 1857 తర్వాత సైన్యంలో బ్రిటిష్ సంఖ్య పెంచారు.

ఆదాయం కోసం బ్రిటిష్ వారు మూడు రకాల భూమి శిస్తు విధానాలు అమలు చేశారు. ఏ విధానం ఎక్కడ, ఎవరు ప్రవేశపెట్టారు అనేది ప్రతి పరీక్షలో వచ్చే ప్రశ్న.

• శాశ్వత శిస్తు విధానం (Permanent Settlement) – 1793:
  1. ప్రవేశపెట్టినవాడు: కార్న్‌వాలిస్
  2. ప్రాంతం: బెంగాల్, బిహార్, ఒడిశా, ఉత్తర మద్రాసు, వారణాసి
  3. జమీందారులు భూమి యజమానులు; వారు స్థిరమైన శిస్తు కంపెనీకి చెల్లించాలి
  4. రైతులు కౌలుదారులుగా మారారు
• రైత్వారీ విధానం (Ryotwari):
  1. మద్రాసులో థామస్ మన్రో (1820), బొంబాయిలో కూడా అమలు
  2. ప్రాంతం: మద్రాసు, బొంబాయి, అస్సాం
  3. రైతు నేరుగా ప్రభుత్వానికి శిస్తు చెల్లించాలి
  4. శిస్తు సుమారు పంటలో సగం వరకు ఉండేది; ఆంధ్ర ప్రాంతంలో (కోస్తా, రాయలసీమ) ఈ విధానం ఉండేది
• మహల్వారీ విధానం (Mahalwari) – 1822:
  1. ప్రవేశపెట్టినవాడు: హోల్ట్ మెకెంజీ (1822), మార్పులు చేసినవాడు: రాబర్ట్ మెర్టిన్స్ బర్డ్ (1833)
  2. ప్రాంతం: ఉత్తర ప్రదేశ్, పంజాబ్, మధ్య భారతదేశం
  3. గ్రామం లేదా మహల్ మొత్తానికి శిస్తు నిర్ణయం; గ్రామ పెద్ద ద్వారా వసూలు
• ఫలితం: అధిక శిస్తు వల్ల రైతులు అప్పుల్లో కూరుకుపోయారు, కరువులు పెరిగాయి.

కంపెనీ తొలినాళ్లలో విద్యపై పెద్ద ఆసక్తి లేదు. క్రమంగా భారతీయ భాషల విద్య (ప్రాచ్యవాదులు) వర్సెస్ ఆంగ్ల విద్య (పాశ్చాత్యవాదులు) అనే వాదన పుట్టింది.

• తొలి సంస్థలు:
  1. కలకత్తా మదరసా (1781) – వారన్ హేస్టింగ్స్
  2. సంస్కృత కళాశాల, వారణాసి (1791) – జోనాథన్ డంకన్
  3. ఫోర్ట్ విలియం కాలేజీ (1800) – వెల్లస్లీ
• చార్టర్ యాక్ట్ 1813: విద్యకు ఏటా రూ. 1 లక్ష ఖర్చు చేయాలన్న తొలి నిర్ణయం.
• ప్రాచ్యవాదులు (Orientalists): సంస్కృతం, అరబిక్, పర్షియన్ విద్య కొనసాగాలి.
• ఆంగ్లవాదులు (Anglicists): పాశ్చాత్య విద్య, ఆంగ్ల మాధ్యమం కావాలి. నాయకుడు మెకాలే.
• మెకాలే మినిట్ (1835):
  1. ఆంగ్ల విద్యకు మద్దతు
  2. 'వడపోత సిద్ధాంతం (Downward Filtration Theory)' – ఉన్నత వర్గాలకు ఆంగ్ల విద్య ఇస్తే అది క్రమంగా కింది వర్గాలకు చేరుతుంది.
• మెకాలే ఉద్దేశం: రంగు, రక్తంలో భారతీయులుగా, అభిరుచిలో ఆంగ్లేయులుగా ఉండే వర్గాన్ని తయారు చేయడం.
• బెంటింక్ తీర్మానం (1835): ఆంగ్లాన్ని బోధనా మాధ్యమంగా ఆమోదించాడు.
• జేమ్స్ థామస్సన్:
  1. ఉత్తర-పశ్చిమ ప్రావిన్సుల లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్
  2. గ్రామ పాఠశాలల ప్రయోగం చేశాడు.

1854 తర్వాత బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం విద్యా వ్యవస్థను క్రమబద్ధం చేసింది. ఆ తర్వాతి కమిషన్లు, కమిటీలు పరీక్షల్లో వరుసగా అడుగుతారు.

• వుడ్స్ డిస్పాచ్ (1854): చార్లెస్ వుడ్ (బోర్డ్ ఆఫ్ కంట్రోల్ అధ్యక్షుడు) రూపొందించాడు. దీన్ని 'భారతదేశంలో ఆంగ్ల విద్య మాగ్నా కార్టా' అంటారు.
• ప్రతి ప్రావిన్సులో విద్యా శాఖ (Department of Public Instruction)
• కలకత్తా, బొంబాయి, మద్రాసులో విశ్వవిద్యాలయాలు (1857)
• ప్రాథమిక స్థాయిలో మాతృభాష, పై స్థాయిలో ఆంగ్లం
• ఉపాధ్యాయ శిక్షణ, స్త్రీ విద్యకు ప్రోత్సాహం
• హంటర్ కమిషన్ (1882):
  1. విలియం హంటర్ అధ్యక్షుడు
  2. ప్రాథమిక, మాధ్యమిక విద్యపై దృష్టి
  3. ప్రాథమిక విద్య స్థానిక సంస్థలకు అప్పగింత.
• రాలీ కమిషన్ (1902) & భారత విశ్వవిద్యాలయాల చట్టం 1904:
  1. కర్జన్ కాలం
  2. విశ్వవిద్యాలయాలపై ప్రభుత్వ నియంత్రణ పెరిగింది.
• కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయ కమిషన్ (1917): అధ్యక్షుడు సాడ్లర్.
• హర్టాగ్ కమిటీ (1929): ప్రాథమిక విద్య విస్తరణ.
• వార్ధా పథకం (1937): గాంధీజీ 'బేసిక్ ఎడ్యుకేషన్' – చేతి పనులతో విద్య.
• సార్జెంట్ ప్రణాళిక (1944): యుద్ధానంతర విద్యా అభివృద్ధి ప్రణాళిక.

పత్రికలు జాతీయ చైతన్యం పెంచడంలో కీలక పాత్ర పోషించాయి. అందుకే బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం పత్రికలను అదుపు చేయడానికి అనేక చట్టాలు చేసింది.

• తొలి వార్తాపత్రిక: 'బెంగాల్ గెజిట్' (హికీస్ గెజిట్) – 1780, జేమ్స్ అగస్టస్ హికీ.
• తొలి భారతీయ ప్రయత్నాలు:
  1. సమాచార్ దర్పణ్ (1818) – సేరంపూర్ మిషనరీలు; తొలి బెంగాలీ వారపత్రిక
  2. సంబాద్ కౌముదీ (1821), మిరాత్-ఉల్-అఖ్బర్ (1822) – రాజా రామమోహన్ రాయ్
  3. బొంబాయి సమాచార్ (1822) – నేటికీ వెలువడుతున్న పురాతన పత్రికల్లో ఒకటి
• ముఖ్య జాతీయ పత్రికలు:
  1. అమృత బజార్ పత్రిక (1868) – శిశిర్ కుమార్ ఘోష్
  2. ది హిందూ (1878) – జి. సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్, వీర రాఘవాచారి
  3. కేసరి (మరాఠీ), మరాఠా (ఇంగ్లిష్) – బాలగంగాధర్ తిలక్ (1881)
• ప్రెస్ చట్టాలు:
  1. వెల్లస్లీ సెన్సార్‌షిప్ (1799)
  2. ఆడమ్స్ లైసెన్సింగ్ నియమాలు (1823)
  3. మెట్‌కాఫ్ – 1835లో ఆంక్షలు తొలగించాడు; అందుకే 'పత్రికా స్వేచ్ఛ విముక్తిదాత'
  4. వెర్నాక్యులర్ ప్రెస్ యాక్ట్ (1878) – లిట్టన్; భారతీయ భాషా పత్రికలపై ఆంక్షలు; 1882లో రిప్పన్ రద్దు చేశాడు
  5. న్యూస్‌పేపర్స్ (ఇన్సైట్‌మెంట్ టు ఆఫెన్సెస్) యాక్ట్ 1908; ఇండియన్ ప్రెస్ యాక్ట్ 1910

గ్రామాలు, పట్టణాల పాలనను స్థానిక సంస్థలకు అప్పగించడం స్థానిక స్వపరిపాలన. బ్రిటిష్ కాలంలో దీనికి పునాది ఎలా పడింది అనేది పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

• మేయో తీర్మానం (1870):
  1. ఆర్థిక వికేంద్రీకరణ – ప్రావిన్సులకు కొంత ఆదాయం అధికారం
  2. స్థానిక సంస్థలకు తొలి అడుగు.
• రిప్పన్ తీర్మానం (1882): స్థానిక స్వపరిపాలన పితామహుడు లార్డ్ రిప్పన్.
• మున్సిపల్, జిల్లా బోర్డులు ఏర్పాటు
• సభ్యుల్లో ఎన్నికైనవారు ఎక్కువ ఉండాలి
• అధ్యక్షుడు అధికారేతర వ్యక్తి కావచ్చు
• ఈ తీర్మానం ప్రజల్లో ప్రజాస్వామ్య భావనకు తొలి పునాది
• వికేంద్రీకరణపై రాయల్ కమిషన్ (1907): గ్రామ పంచాయతీలను బలోపేతం చేయాలని సూచించింది.
• 1919 చట్టం: స్థానిక స్వపరిపాలన రాష్ట్రాలకు బదిలీ చేసిన అంశంగా మారింది.
• ఇల్బర్ట్ బిల్లు (1883):
  1. రిప్పన్ కాలంలో భారత న్యాయమూర్తులు యూరోపియన్లపై విచారణ చేసే ప్రతిపాదన
  2. బ్రిటిష్ వారి నిరసనతో మార్పులు చేశారు
  3. భారతీయుల్లో జాతి వివక్షపై ఆగ్రహం పెరిగింది.