మత ఉద్యమాలు (జైన, బౌద్ధ మతాలు)

క్రీస్తుపూర్వం 6వ శతాబ్దం భారతదేశ చరిత్రలో మేధో విప్లవ యుగంగా విలసిల్లింది; మలివేద కాలపు ఛాందస వైదిక వ్యవస్థకు వ్యతిరేకంగా నూతన శ్రమణక ఉద్యమాలు ఉద్భవించాయి.

• సంక్లిష్ట కర్మకాండలు మరియు పురోహితాధిక్యత:
  1. మలివేద కాలంలో యజ్ఞ యాగాదులు అత్యంత వ్యయప్రయాసలతో కూడుకున్నవిగా మారి, సామాన్య ప్రజలకు భారమయ్యాయి.
  2. సంస్కృత భాష మరియు వేద మంత్రాలపై పురోహిత వర్గ గుత్తాధిపత్యం పెరగడం సామాజిక అసంతృప్తికి దారితీసింది.
• నూతన వ్యవసాయ ఆర్థిక వ్యవస్థ అవసరాలు:
  1. ఇనుప గొడ్డళ్లు, నాగళ్ళ వాడకంతో గంగా మైదానాల్లో వ్యవసాయ విప్లవం వచ్చింది; దీనికి పశువుల సాయం అత్యంత ఆవశ్యకమైంది.
  2. వైదిక యాగాలలో వేలాది గోవులు, ఎద్దులను బలి ఇవ్వడం వ్యవసాయ ఆధారిత గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థకు తీవ్ర విఘాతంగా మారింది; దీనితో అహింసను ప్రబోధించే సిద్ధాంతాల ఆవశ్యకత ఏర్పడింది.
• వైశ్య, క్షత్రియ వర్గాల సామాజిక ఆకాంక్షలు:
  1. వాణిజ్యం, పట్టణీకరణ (రెండవ పట్టణీకరణ) ఫలితంగా వైశ్యులు అపార ధనాన్ని సమకూర్చుకున్నప్పటికీ, వర్ణ వ్యవస్థలో మూడవ స్థానానికే పరిమితమయ్యారు.
  2. సముద్రయానం పాపమని, వడ్డీ వ్యాపారం నిషిద్ధమని బ్రాహ్మణ ధర్మశాస్త్రాలు ఆంక్షలు విధించడంతో వైశ్యులు ప్రత్యామ్నాయ మతాల వైపు మొగ్గు చూపారు.
  3. బ్రాహ్మణుల సామాజిక ఆధిపత్యాన్ని సవాలు చేస్తూ క్షత్రియులు మేధో నాయకత్వాన్ని చేపట్టారు; బుద్ధుడు, మహావీరుడు ఇద్దరూ క్షత్రియ వంశాలకు చెందినవారే కావడం గమనార్హం.

జైన సంప్రదాయం ప్రకారం ఈ విశ్వం అనాదిగా ఉన్నది; సంసార సాగరాన్ని దాటించే మార్గాన్ని ఉపదేశించిన 24 మంది ఆధ్యాత్మిక గురువులను 'తీర్థంకరులు' (Tirthankaras) అంటారు.

• మొదటి తీర్థంకరుడు - రిషభనాథుడు (ఆదినాథుడు):
  1. జైన మత వ్యవస్థాపకుడిగా రిషభనాథుడిని పరిగణిస్తారు; ఈయన అయోధ్యలో జన్మించాడు.
  2. ఋగ్వేదం, భాగవత పురాణాలలో రిషభనాథుని ప్రస్తావన నారాయణుని అంశగా లభిస్తుంది.
  3. రిషభనాథుని చిహ్నం వృషభం (Bull); ఈయన కుమారుడైన భరతుని పేరు మీదుగానే దేశానికి 'భారతదేశం' అనే పేరు వచ్చిందని జైన సంప్రదాయం విశ్వసిస్తుంది.
• 22వ తీర్థంకరుడు - అరిష్టనేమి (నేమినాథుడు):
  1. అరిష్టనేమి చిహ్నం శంఖం (Conch); ఈయన శ్రీకృష్ణునికి సమకాలికుడని, బంధువని జైన గ్రంథాలు పేర్కొంటాయి; ఋగ్వేదంలో అరిష్టనేమి ప్రస్తావన కూడా కనిపిస్తుంది.
• ఐతిహాసిక తీర్థంకరులు:
  1. మొదటి 22 మంది తీర్థంకరుల చారిత్రక వివరాలు పౌరాణికంగా ఉండగా, 23వ తీర్థంకరుడైన పార్శ్వనాథుడు మరియు 24వ తీర్థంకరుడైన వర్ధమాన మహావీరుడు మాత్రమే నిర్ధారిత చారిత్రక వ్యక్తులు.

చారిత్రకంగా నిరూపించబడిన తొలి జైన గురువు పార్శ్వనాథుడు; ఈయన వర్ధమాన మహావీరునికంటే సుమారు 250 సంవత్సరాల పూర్వం జీవించాడు.

• వ్యక్తిగత నేపథ్యం మరియు తపస్సు:
  1. వారణాసి (కాశీ) పాలకుడైన అశ్వసేనుడు మరియు వామదేవి దంపతులకు పార్శ్వనాథుడు క్షత్రియ రాజకుమారుడిగా జన్మించాడు.
  2. 30వ ఏట ప్రాపంచిక సుఖాలను త్యజించి సన్యసించాడు; 84 రోజుల కఠోర తపస్సు తర్వాత జార్ఖండ్‌లోని 'సమ్మెద శిఖరం' (నేటి పారస్నాథ్ కొండ) పై కైవల్య జ్ఞానాన్ని పొందాడు.
  3. పార్శ్వనాథుని సంకేతం సర్పం (పాము).
• చతుర్యామ ధర్మం (నాలుగు నైతిక సూత్రాలు):
  1. సమాజ శ్రేయస్సు కోసం పార్శ్వనాథుడు నాలుగు ప్రాథమిక సూత్రాలను నిర్దేశించాడు:
  2. అహింస (Ahimsa - ఏ ప్రాణినీ హింసించకపోవడం)
  3. సత్యం (Satya - అసత్యం పలకకపోవడం)
  4. అస్తేయం (Asteya - దొంగతనం చేయకపోవడం)
  5. అపరిగ్రహం (Aparigraha - అవసరానికి మించి ఆస్తులను కూడబెట్టకపోవడం).
• మహావీరునితో అనుసంధానం:
  1. వర్ధమాన మహావీరుని తల్లిదండ్రులైన సిద్ధార్థుడు, త్రిశలలు పార్శ్వనాథుని అనుయాయులేనని జైన గ్రంథాలు స్పష్టం చేస్తున్నాయి.

జైన మత 24వ మరియు చివరి తీర్థంకరుడైన వర్ధమాన మహావీరుడు జైన మతానికి వ్యవస్థీకృత రూపాన్ని ఇచ్చిన నిజమైన సంస్కర్త.

• జననం మరియు వంశ నేపథ్యం:
  1. క్రీ.పూ. 540 (కొన్ని ఆధారాల ప్రకారం క్రీ.పూ. 599) లో బీహార్‌లోని వైశాలి సమీపంలోని 'కుందగ్రామం'లో జన్మించాడు.
  2. తండ్రి సిద్ధార్థుడు (జ్ఞాత్రిక క్షత్రియ వంశ పెద్ద); తల్లి త్రిశల (లిచ్ఛవి రాజు చేతకుని సోదరి).
  3. భార్య యశోధ; వీరికి ప్రియదర్శిని (అనోజ్జ) అనే కుమార్తె జన్మించింది; ప్రియదర్శిని భర్త 'జమాలి' మహావీరుని మొదటి శిష్యుడిగా మారాడు.
• మహా పరిత్యాగం మరియు సాధన:
  1. 30వ ఏట తల్లిదండ్రుల మరణానంతరం అన్నయైన నందివర్ధనుని అనుమతితో సన్యాసం స్వీకరించాడు.
  2. 12 సంవత్సరాల పాటు కఠినమైన తపస్సు, ఉపవాసాలు ఆచరించాడు; మఖలి గోశాలునితో కలిసి కొంతకాలం సంచరించాడు.
• కైవల్య జ్ఞాన ప్రాప్తి (Supreme Knowledge):
  1. 42వ ఏట జృంబికాగ్రామం (Jrimbhikagrama) సమీపంలో, రుజుపాలికా నదీ తీరాన సాల వృక్షం కింద సర్వోన్నత దివ్యజ్ఞానమైన 'కైవల్యం' (Kaivalya) సాధించాడు.
  2. ఇంద్రియాలను జయించినవాడు కాబట్టి 'జిన' (విజేత) అని, అత్యున్నత పరాక్రమం చూపినందున 'మహావీరుడు' అని ప్రసిద్ధి చెందాడు.

జైన మతం కర్మ బంధాల నుండి ఆత్మను విముక్తం చేసి మోక్షాన్ని సాధించడానికి కఠినమైన నైతిక జీవన నియమావళిని నిర్దేశించింది.

• పంచ మహావ్రతాలు (Five Great Vows):
  1. పార్శ్వనాథుని చతుర్యామ ధర్మానికి మహావీరుడు ఐదవదైన 'బ్రహ్మచర్యం'ను చేర్చాడు:
  2. అహింస (Non-violence): సర్వ ప్రాణుల పట్ల కరుణ; సూక్ష్మజీవులను సైతం చంపరాదు.
  3. సత్యం (Truth): ఎల్లవేళలా సత్యాన్నే మాట్లాడటం.
  4. అస్తేయం (Non-stealing): అనుమతి లేకుండా ఇతరుల వస్తువులను తీసుకోకపోవడం.
  5. అపరిగ్రహం (Non-possession): భౌతిక సంపదలను, వస్త్రాలను సైతం త్యజించడం.
  6. బ్రహ్మచర్యం (Chastity): ఇంద్రియ నిగ్రహం పాటించడం (మహావీరుడు చేర్చిన నియమం).
  7. సన్యాసులకు ఇవి కఠినమైన 'మహావ్రతాలు' కాగా, గృహస్థులకు సరళతరమైన 'అణువ్రతాలు' (Anuvratas).
• జైన త్రిరత్నాలు (Three Jewels):
  1. కర్మ విముక్తికి మూడు రత్నాలు మూలాధారాలు:
  2. సమ్యక్ విశ్వాసం (Right Faith/Darshana): తీర్థంకరుల బోధనలపై పూర్తి నమ్మకం.
  3. సమ్యక్ జ్ఞానం (Right Knowledge/Jnana): జీవ, అజీవ పదార్థాల యథార్థ స్వభావాన్ని గ్రహించడం.
  4. సమ్యక్ ప్రవర్తన (Right Conduct/Charitra): పాపకార్యాలను వదిలి పంచవ్రతాలను ఆచరించడం.

జైన తత్వశాస్త్రం హేతుబద్ధమైన, బహుముఖ దృక్పథాన్ని కలిగి ఉండి విశ్వ స్వభావాన్ని విశ్లేషిస్తుంది.

• అనేక్యాంతవాదం (వివిధ కోణాల సిద్ధాంతం):
  1. ఏదైనా ఒక వస్తువు లేదా సత్యం అనంతమైన కోణాలు, లక్షణాలు కలిగి ఉంటుందని ఇది చెబుతుంది; మానవ జ్ఞానం పరిమితమైనది కాబట్టి ఒకేసారి సమగ్ర సత్యాన్ని గ్రహించలేడు.
  2. గుడ్డివారు ఏనుగును స్పర్శించి వేర్వేరు భావనలు ఏర్పరచుకున్న ఉపమానం అనేక్యాంతవాదాన్ని వివరిస్తుంది.
• స్యాద్వాదం (సాపేక్షతా వాదం):
  1. ఏ నిర్ధారణ అయినా నిర్దిష్ట కోణంలోనే సరైనదని తెలిపే తార్కిక ప్రక్రియ; ఏ వాక్యం ముందైనా 'స్యాత్' (ఒకవేళ/ఒక కోణంలో) అనే పదాన్ని చేర్చాలి; ఇందులో ఏడు రకాల ప్రతిపాదనలు (సప్తభంగినయం) ఉంటాయి.
• ఈశ్వర నిరాకరణ మరియు జీవ-అజీవ ద్వైతం:
  1. జైనం సృష్టికర్తగా దేవుడి ఉనికిని అంగీకరించదు; విశ్వం అనాదిగా తన సహజ నియమాలతో నడుస్తోంది.
  2. తీర్థంకరుల స్థాయిని దేవుడి కంటే ఉన్నతంగా పరిగణిస్తారు.
  3. విశ్వం 'జీవ' (చేతన/ఆత్మ), 'అజీవ' (జడ/పుద్గల) పదార్థాల కలయిక; రాళ్ళు, నీరు, వృక్షాల వంటి నిర్జీవ వస్తువులలో సైతం ఆత్మ ఉంటుందని జైనం నమ్ముతుంది.
• సల్లేఖన వ్రతం (నిష్ఠాపూర్వక ఉపవాస మరణం):
  1. శరీరం కృశించిపోయేలా ఆహార పానీయాలను క్రమంగా త్యజిస్తూ ధ్యానంలో ప్రాణత్యాగం చేయడాన్ని 'సల్లేఖన' (Santhara) అంటారు; చంద్రగుప్త మౌర్యుడు శ్రావణబెళగొళలో దీని ద్వారానే దేహత్యాగం చేశాడు.

మహావీరుని నిర్వాణం తర్వాత మగధలో సంభవించిన తీవ్ర కరువు కారణంగా జైన సంఘం రెండు ప్రధాన శాఖలుగా చీలిపోయింది.

• చారిత్రక విభజన నేపథ్యం (క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దం):
  1. చంద్రగుప్త మౌర్యుని పాలన చివరిలో మగధలో 12 సంవత్సరాల పాటు భయంకరమైన కరువు సంభవించింది.
  2. భద్రబాహు నేతృత్వంలోని ఒక వర్గం కర్ణాటకలోని శ్రావణబెళగొళకు వలస వెళ్ళింది; స్థూలభద్రుని నేతృత్వంలోని మరొక వర్గం మగధలోనే ఉండిపోయింది.
  3. కరువు ముగిసిన తర్వాత దక్షిణం నుండి తిరిగి వచ్చినవారు మగధలోని వారు నియమాలను సడలించారని ఆరోపించడంతో చీలిక అనివార్యమైంది.
• శ్వేతాంబరులు (తెల్లని వస్త్రాలు ధరించేవారు):
  1. స్థూలభద్రుడు వీరి నాయకుడు; వీరు ఉత్తర భారతదేశంలో స్థిరపడ్డారు.
  2. తెల్లని దుస్తులు ధరిస్తారు; స్త్రీలకు కూడా మోక్షం లభిస్తుందని నమ్ముతారు (19వ తీర్థంకరుడు మల్లినాథుడు స్త్రీ అని వీరి విశ్వాసం).
  3. మహావీరునికి వివాహమై కుమార్తె ఉందని అంగీకరిస్తారు; ప్రాకృత ఆగమ గ్రంథాలను ప్రామాణికంగా పరిగణిస్తారు.
• దిగంబరులు (దిక్కులనే వస్త్రాలుగా భావించే దిగంబరులు):
  1. భద్రబాహు వీరి నాయకుడు; వీరు దక్కన్ మరియు దక్షిణ భారతదేశంలో విస్తరించారు.
  2. సంపూర్ణ పరిత్యాగంలో భాగంగా వస్త్రాలను సైతం విసర్జించి నగ్నంగా ఉంటారు.
  3. స్త్రీలు శరీర త్యాగం చేసి పురుష జన్మ ఎత్తిన తర్వాతే మోక్షం సాధ్యమని భావిస్తారు; మహావీరుడు అవివాహితుడని పేర్కొంటారు.

జైన తీర్థంకరుల మౌఖిక బోధనలను సంకలనం చేసి గ్రంథస్థం చేయడానికి రెండు ముఖ్యమైన జైన పరిషత్తులు (సంగీతులు) నిర్వహించబడ్డాయి.

• మొదటి జైన సంగీతి (క్రీ.పూ. 300):
  1. వేదిక: పాటలీపుత్రం (బీహార్); పోషక రాజు: చంద్రగుప్త మౌర్యుడు.
  2. అధ్యక్షుడు: స్థూలభద్రుడు.
  3. ఫలితం: లుప్తమైపోయిన పవిత్ర గ్రంథాల స్థానంలో 12 'అంగాలు' (Angas) సంకలనం చేయబడ్డాయి; దిగంబరులు దీనిని బహిష్కరించారు.
• రెండవ జైన సంగీతి (క్రీ.శ. 512 / 6వ శతాబ్దం):
  1. వేదిక: వల్లభి (గుజరాత్); పోషకుడు: మైత్రక వంశ పాలకులు.
  2. అధ్యక్షుడు: దేవర్థి క్షమాశ్రమణుడు (Devardhi Kshamasramana).
  3. ఫలితం: 12 అంగాలు, 12 ఉపాంగాలు తుది రూపంలో లిఖితబద్ధం చేయబడి ప్రస్తుత శ్వేతాంబర ఆగమ గ్రంథాలుగా ఆమోదం పొందాయి.
• జైన సాహిత్య భాషలు మరియు ముఖ్య గ్రంథాలు:
  1. పవిత్ర సాహిత్యమైన ఆగమాలు ప్రాచీన ప్రాకృత మాండలికమైన 'అర్ధమాగధి' (Ardhamagadhi) లో రాయబడ్డాయి.
  2. భద్రబాహు సంస్కృతంలో 'కల్పసూత్ర' (తీర్థంకరుల జీవిత చరిత్రలు) రచించాడు.
  3. ఆచార్య కుందకుందుడు దక్కన్‌లో ప్రాకృతంలో 'సమయసార', 'ప్రవచనసార' గ్రంథాలను రచించాడు.
  4. హేమచంద్రుడు 'పరిశిష్టపర్వన్' మరియు 'త్రిషష్టిశలాకాపురుష చరితం' రచించాడు.

భారతదేశంలోని పలు శక్తివంతమైన రాజవంశాలు జైన మతాన్ని పోషించి అద్భుతమైన దేవాలయాలు, ఏకశిలా విగ్రహాలను నిర్మించాయి.

• చారిత్రక రాజపోషణ:
  1. హర్యాంక వంశపు బింబిసారుడు, అజాతశత్రువు; నంద వంశ రాజులు; మౌర్య చక్రవర్తి చంద్రగుప్తుడు జైనాన్ని ఆదరించారు.
  2. ఒడిశా చేతి వంశ పాలకుడు ఖారవేలుడు జైన మతాన్ని స్వీకరించి ఉదయగిరి, ఖండగిరి గుహలను చెక్కించాడు (హాథీగుంఫా శాసనం).
  3. దక్షిణ భారతదేశంలో గంగ, రాష్ట్రకూట (అమోఘవర్షుడు), కళ్యాణి చాళుక్య రాజులు జైనాన్ని విస్తృతంగా పోషించారు.
• వాస్తుశిల్పం మరియు తీర్థక్షేత్రాలు:
  1. గోమటేశ్వర ఏకశిలా విగ్రహం (శ్రావణబెళగొళ, కర్ణాటక): గంగ వంశ సేనాని చావుండరాయుడు క్రీ.శ. 983లో బాహుబలి (గోమటేశ్వరుడు) యొక్క 57 అడుగుల భారీ విగ్రహాన్ని నిర్మించాడు; ఇక్కడ ప్రతి 12 ఏళ్లకు ఒకసారి 'మహా మస్తకాభిషేకం' జరుగుతుంది.
  2. దిల్వారా జైన దేవాలయాలు (మౌంట్ అబూ, రాజస్థాన్): చాళుక్య/సోలంకి వంశ మంత్రులు విమలవసహి, తేజపాల పాలరాతితో అద్భుత శిల్పకళతో నిర్మించారు.
  3. మధ్యప్రదేశ్‌లోని ఖజురహోలో చందేలులు నిర్మించిన పార్శ్వనాథ, ఆదినాథ దేవాలయాలు ప్రసిద్ధి చెందాయి.

బౌద్ధ మత వ్యవస్థాపకుడైన గౌతమ బుద్ధుడు క్రీ.పూ. 6వ శతాబ్దంలో సమాజానికి మధ్యేమార్గ సందేశాన్ని అందించిన కరుణామూర్తి.

• జననం మరియు కుటుంబ వివరాలు:
  1. క్రీ.పూ. 563లో వైశాఖ పౌర్ణమి నాడు నేపాల్ సరిహద్దుల్లోని కపిలవస్తు సమీప 'లుంబినీ' వనంలో జన్మించాడు; బుద్ధుని జన్మను అశోకుని రుమ్మిండేయి స్తంభ శాసనం ధ్రువీకరిస్తోంది.
  2. తండ్రి శుద్ధోధనుడు (శాక్య గణరాజ్య అధిపతి); తల్లి మహామాయ (కోసల/కోలియ వంశ రాజకుమారి); జననం జరిగిన ఏడు రోజులకే తల్లి మరణించడంతో పినతల్లి 'గౌతమి ప్రజాపతి' పెంచింది; అందుకే గౌతముడనే పేరు వచ్చింది.
  3. బుద్ధుని అసలు పేరు 'సిద్ధార్థుడు'; వంశం శాక్య వంశం (క్షత్రియ).
  4. భార్య యశోధర (గోప/బింబ); కుమారుడు రాహులుడు.
• మహా పరివర్తనకు కారణమైన నాలుగు దృశ్యాలు (Four Sights):
  1. సిద్ధార్థుడు నగర విహారంలో తన రథసారథి 'చెన్న'తో కలిసి ప్రయాణిస్తున్నప్పుడు చూసిన దృశ్యాలు:
  2. ఒక వృద్ధుడు (వయస్సు భారం)
  3. ఒక రోగి (శారీరక బాధ)
  4. ఒక శవం (మరణం యొక్క అనివార్యత)
  5. ఒక ప్రశాంత సన్యాసి (దుఃఖాన్ని జయించిన రూపం).
  6. ఈ దృశ్యాలు ఆయన మనస్సులో తీవ్ర వైరాగ్యాన్ని కలిగించి, సంసార దుఃఖ విముక్తికి మార్గాన్ని అన్వేషించేలా చేశాయి.

సిద్ధార్థుడు రాజభోగాలను త్యజించి పరమ సత్యం కోసం అన్వేషించి చివరకు సంపూర్ణ జ్ఞానిగా (బుద్ధుడిగా) అవతరించిన మహోజ్వల ఘట్టమిది.

• మహాభినిష్క్రమణం (The Great Renunciation):
  1. 29వ ఏట అర్థరాత్రి తన ప్రియమైన గుర్రం 'కంథక', సారథి చెన్నతో కలిసి రాజభవనాన్ని వీడి వెళ్ళిపోయాడు; బౌద్ధ సంప్రదాయంలో దీనిని 'మహాభినిష్క్రమణం' అంటారు.
  2. తొలుత వైశాలి వద్ద సాంఖ్య గురువైన 'అలార కలామ' వద్ద, తర్వాత రాజగృహ వద్ద 'రుద్రక రామపుత్ర' వద్ద ధ్యాన పద్ధతులను అభ్యసించాడు.
• నిరంజన నదీ తీర తపస్సు:
  1. ఐదుగురు బ్రాహ్మణ సన్యాసులతో (కొండన్న బృందం) కలిసి ఉరువేల అడవులలో ఆరు సంవత్సరాల పాటు శరీరాన్ని శుష్కింపజేసే కఠోర నిరాహార తపస్సు చేశాడు; చివరకు అది వ్యర్థమని గ్రహించి 'సుజాత' అనే గోపిక ఇచ్చిన పరమాన్నాన్ని స్వీకరించి మధ్యేమార్గాన్ని ఎంచుకున్నాడు.
• నిర్వాణం / సంబోధి (Enlightenment):
  1. 35వ ఏట గయలో నిరంజన (నేటి ఫల్గు) నదీ తీరాన బోధి వృక్షం (రావి చెట్టు) కింద 49 రోజుల ధ్యానం తర్వాత వైశాఖ పౌర్ణమి నాడు పరమోన్నత జ్ఞానాన్ని పొందాడు.
  2. నాటి నుండి ఆయన 'బుద్ధుడు' (జ్ఞానోదయం పొందినవాడు), 'తథాగతుడు' (సత్యాన్ని చేరినవాడు), 'శాక్యముని'గా ప్రసిద్ధి చెందాడు.

జ్ఞానోదయం పొందిన తర్వాత గౌతమ బుద్ధుడు తాను తెలుసుకున్న ధర్మాన్ని లోకానికి ఉపదేశించడానికి కార్యాచరణ ప్రారంభించాడు.

• తొలి ధర్మోపదేశ వేదిక (ధర్మచక్ర ప్రవర్తనం):
  1. వారణాసి సమీపంలోని సారనాథ్‌లోని 'జింకల వనం' (ఋషిపట్టణం / Deer Park) లో బుద్ధుడు తన మొదటి ప్రసంగాన్ని చేశాడు.
  2. ఉరువేలలో తనను విడిచిపెట్టి వెళ్ళిన ఐదుగురు పూర్వ బ్రాహ్మణ శిష్యులకు (పంచవర్గీయులు - కొండన్న, భద్దియ, వప్ప, మహానామ, అస్సజి) ఈ ఉపదేశం చేశాడు; దీనిని 'ధర్మచక్ర ప్రవర్తనం' (ధర్మ చక్రం తిప్పడం) అంటారు.
• మధ్యేమార్గం (మజ్ఝిమ పటిపద):
  1. అతిగా భోగభాగ్యాలలో మునిగి తేలడం తప్పు, అలాగే శరీరాన్ని తీవ్రంగా హింసించుకునే కఠిన తపస్సు కూడా వ్యర్థమని బుద్ధుడు స్పష్టం చేశాడు.
  2. ఈ రెండు అంత్యాలకు దూరంగా ఉండే సమతుల్యమైన 'మధ్యేమార్గం' (Middle Path) మాత్రమే నిర్వాణానికి దారితీస్తుందని బోధించాడు.
• తొలి ఉపాసకులు మరియు సంఘ నిర్మాణం:
  1. సారనాథ్‌లో ధర్మ ప్రబోధంతో బౌద్ధ 'సంఘం' స్థాపించబడింది; ధర్మ సందేశాన్ని లోకానికి వ్యాపింపజేయడానికి 'బహుజన హితాయ, బహుజన సుఖాయ' అనే నినాదంతో భిక్కులను నలుదిక్కులా పంపాడు.

బౌద్ధ ధర్మానికి సైద్ధాంతిక పునాది బుద్ధుడు ప్రతిపాదించిన నాలుగు ఆర్య సత్యాలు మరియు కారణ-కార్య సిద్ధాంతం.

• చత్వారి ఆర్య సత్యాలు (Four Noble Truths):
  1. సర్వం దుఃఖం (దుఃఖం - Dukkha): మానవ జీవితం అంతా పుట్టుక, ముసలితనం, వ్యాధి, మరణం, వియోగం వంటి దుఃఖాలతో నిండి ఉంది.
  2. దుఃఖ సముదయం (దుఃఖానికి కారణం - Samudaya): ప్రతి దుఃఖానికి ఒక కారణం ఉంటుంది; మానవుని మితిమీరిన 'కోరిక / తృష్ణ' (Trishna) యే సమస్త దుఃఖాలకు మూలకారణం.
  3. దుఃఖ నిరోధం (దుఃఖ విముక్తి - Nirodha): కోరికలను సంపూర్ణంగా నశింపజేయడం ద్వారా దుఃఖాన్ని అంతమొందించి నిర్వాణాన్ని పొందవచ్చు.
  4. దుఃఖ నిరోధ గామిని ప్రతిపద (మార్గం - Magga): దుఃఖాన్ని నివారించడానికి అనుసరించాల్సిన మార్గమే 'ఆర్య అష్టాంగ మార్గం'.
• ప్రతీత్య సముత్పాదం (కారణ-కార్య సంబంధ నియమం):
  1. 'ఇది ఉండటం వల్ల అది జరుగుతుంది; ఇది ఉద్భవించడం వల్ల అది ఉద్భవిస్తుంది' అనే నియమమే ప్రతీత్య సముత్పాదం.
  2. ఏదీ యాదృచ్ఛికంగా జరగదు; ప్రతి కార్యానికి వెనుక ఒక కారణం తప్పక ఉంటుంది.
  3. దీనిని 12 లింకుల చక్రంగా (ద్వాదశ నిదానాలు - భవచక్రం) వివరిస్తారు; అవిద్య (అజ్ఞానం) తొలి లింకు కాగా, జరా-మరణాలు చివరి లింకులు.

కోరికలను అణచివేసి, సంసార చక్రం నుండి విముక్తి (నిర్వాణం) పొందడానికి బుద్ధుడు సూచించిన ఆచరణాత్మక మార్గమే అష్టాంగ మార్గం.

• ఎనిమిది మార్గాలు మరియు విభజన:
  1. అష్టాంగ మార్గాలను ప్రజ్ఞ (జ్ఞానం), శీల (నైతికత), సమాధి (ధ్యానం) అనే మూడు భాగాలుగా వర్గీకరిస్తారు:
  2. ప్రజ్ఞ (Wisdom):
  3. సమ్యక్ దృష్టి (Right View): నాలుగు ఆర్య సత్యాలను సరిగ్గా అర్థం చేసుకోవడం.
  4. సమ్యక్ సంకల్పం (Right Resolve): హింస, రాగద్వేషాలు లేని ఉన్నత ఆలోచనలు కలిగి ఉండటం.
  5. శీల (Morality/Ethics):
  6. సమ్యక్ వాక్కు (Right Speech): సత్యమైన, మృదువైన, ఎదుటివారిని నొప్పించని మాటలు మాట్లాడటం.
  7. సమ్యక్ కర్మ (Right Action): ప్రాణహింస, దొంగతనం, వ్యభిచారం చేయకుండా సత్ప్రవర్తన కలిగి ఉండటం.
  8. సమ్యక్ జీవనం (Right Livelihood): ఇతరులకు హాని కలిగించని న్యాయమైన వృత్తి ద్వారా జీవించడం.
  9. సమాధి (Mental Discipline):
  10. సమ్యక్ వ్యాయామం (Right Effort): మనస్సులో చెడు ఆలోచనలను నిరోధించి మంచి ఆలోచనలను పెంపొందించుకోవడం.
  11. సమ్యక్ స్మృతి (Right Mindfulness): నిరంతరం ఆత్మపరిశీలనతో అప్రమత్తంగా ఉండటం.
  12. సమ్యక్ సమాధి (Right Concentration): ఏకాగ్రతతో మనస్సును లయం చేసి ధ్యానంలో ప్రశాంతత సాధించడం.
• నిర్వాణం భావన:
  1. నిర్వాణం అనగా దీపం ఆరిపోవడం వంటిది; రాగ, ద్వేష, మోహాల దహనం ముగిసి సంపూర్ణ శాంతిని పొందడం.

వైదిక సాంప్రదాయ ఆత్మ, ఈశ్వర భావనలకు భిన్నంగా బుద్ధుడు విప్లవాత్మకమైన అనుభవవాద తాత్విక సూత్రాలను ప్రబోధించాడు.

• అనిత్యవాదం (సర్వం క్షణికం):
  1. ప్రపంచంలో ఏదీ శాశ్వతం కాదు; ప్రతిదీ క్షణక్షణం మారుతూనే ఉంటుంది (Law of Impermanence).
  2. ప్రవహించే నదిలో ఒకరు ఒకే నీటిలో రెండుసార్లు పాదం మోపలేరన్నట్లుగా, సృష్టి అంతా నిరంతర మార్పుల ప్రవాహం.
• అనాత్మవాదం (శాశ్వత ఆత్మ నిరాకరణ):
  1. ఉపనిషత్తులు చెప్పినట్లుగా శరీరంలో శాశ్వతమైన, నాశనం లేని 'ఆత్మ' అంటూ ఏదీ లేదు.
  2. మానవ వ్యక్తిత్వం అనేది ఐదు కారకాల (పంచ స్కంధాలు - రూప, వేదన, సంజ్ఞ, సంస్కార, విజ్ఞాన) నిరంతర సంయోగం మాత్రమే.
• పునర్జన్మ మరియు కర్మ సిద్ధాంతం:
  1. ఆత్మ లేకపోయినా పునర్జన్మ ఉంటుందని బుద్ధుడు చెప్పాడు; ఒక కొవ్వొత్తి నుండి మరొక కొవ్వొత్తి వెలిగినట్లుగా, ఒక జీవితపు కర్మ శక్తి (శక్తి ప్రవాహం) మరొక జన్మకు కారణమవుతుంది.
  2. కర్మకు అత్యున్నత ప్రాధాన్యత ఇచ్చాడు; మానవుని ఆలోచనలు, చేష్టలే అతని భవితవ్యాన్ని నిర్ణయిస్తాయి.
• ఈశ్వర నిరాకరణ (అజ్ఞేయవాదం):
  1. బుద్ధుడు దేవుడి ఉనికి గురించి ఎలాంటి నిశ్చయాత్మక ప్రకటన చేయలేదు; విశ్వాన్ని ఎవరు సృష్టించారనే వ్యర్థ తాత్విక చర్చల కంటే ప్రస్తుత మానవ దుఃఖ నివారణే ముఖ్యమని భావించాడు.

బౌద్ధ ధర్మ వ్యాప్తికి మరియు క్రమశిక్షణతో కూడిన సన్యాస జీవనానికి 'సంఘం' (Sangha) కేంద్ర బిందువుగా పనిచేసింది.

• ప్రజాస్వామిక వ్యవస్థ:
  1. బౌద్ధ సంఘం ప్రాచీన గణరాజ్యాల (గణతంత్రాలు) తరహా ప్రజాస్వామ్య పద్ధతుల్లో పనిచేసేది; నిర్ణయాలు ఓటింగ్ (ఛంద) ద్వారా, మెజారిటీ అభిప్రాయంతో తీసుకునేవారు.
  2. సంఘంలో కుల, వర్ణ వివక్షలు పూర్తిగా నిషేధం; సంఘంలో చేరిన తర్వాత అందరూ సమానులే.
• ప్రవేశ ప్రక్రియ (ప్రవ్రజ్య మరియు ఉపసంపద):
  1. ప్రవ్రజ్య (Pravrajya): 8 సంవత్సరాల వయసులో సంఘంలోకి ప్రాథమిక ప్రవేశం; పది శీలాలను స్వీకరించే దశ (సామనేరుడు).
  2. ఉపసంపద (Upasampada): 20 సంవత్సరాలు నిండిన తర్వాత పూర్తిస్థాయి భిక్కుగా ఇచ్చే అంతిమ దీక్ష.
  3. నేరస్థులు, బానిసలు, అప్పులు తీర్చనివారు, సైనికులకు వారి యజమానుల/ప్రభుత్వ అనుమతి లేకుండా సంఘంలో ప్రవేశం ఉండేది కాదు.
• స్త్రీల ప్రవేశం:
  1. ప్రారంభంలో మహిళలకు ప్రవేశం లేదు; కానీ బుద్ధుని ప్రియశిష్యుడైన ఆనందుని అభ్యర్థన మేరకు వైశాలిలో బుద్ధుడు తన పెంపుడు తల్లి 'మహాప్రజాపతి గౌతమి'కి తొలి భిక్కుణిగా ప్రవేశం కల్పించాడు.
• వర్షావాసం మరియు పవారణ:
  1. వర్షాకాలంలో నాలుగు నెలల పాటు ప్రయాణాలు ఆపి విహారాల్లోనే గడపడాన్ని 'వర్షావాసం' (Vassa) అంటారు.
  2. వర్షావాస ముగింపులో తాము చేసిన తప్పులను బహిరంగంగా ఒప్పుకుని ప్రాయశ్చిత్తం చేసుకునే ఆచారాన్ని 'పవారణ' (Pavarana) అంటారు.

దాదాపు 45 సంవత్సరాల పాటు నిరంతరం ధర్మ ప్రచారం సాగించిన గౌతమ బుద్ధుడు తన 80వ ఏట భౌతిక దేహాన్ని చాలించాడు.

• మహాపరినిర్వాణ ఘట్టం (క్రీ.పూ. 483):
  1. ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని మల్ల గణరాజ్య రాజధాని అయిన 'కుశీనగరం' (Kushinagar) లో బుద్ధుడు దేహత్యాగం చేశాడు; దీనిని 'మహాపరినిర్వాణం' అంటారు.
  2. పావా నగరంలో 'చుందుడు' అనే కమ్మరి ఇచ్చిన విషపూరిత పుట్టగొడుగుల (సూకర మద్దవ) ఆహారాన్ని భుజించడం వల్ల తీవ్ర అనారోగ్యానికి గురై కుశీనగరానికి చేరుకున్నాడు.
  3. మరణశయ్యపై బుద్ధుడు బోధించిన చివరి శిష్యుడు 'సుభద్రుడు' (Subhadda).
• అంతిమ సందేశం:
  1. ఆనందునితో 'అప్ప దీపో భవ' (నీకు నీవే దీపంగా ఉండు - Be a light unto yourself) అని ఉద్బోధించాడు; నా తదనంతరం నేను బోధించిన 'ధర్మం మరియు వినయం' మాత్రమే మీకు గురువులుగా ఉంటాయని స్పష్టం చేశాడు.
• శరీర ధాతువుల విభజన (Relics):
  1. బుద్ధుని భస్మావశేషాలను 8 భాగాలుగా విభజించి మగధ అజాతశత్రువు, వైశాలి లిచ్ఛవులు, కపిలవస్తు శాక్యులు, రామగ్రామ కోలియులు మొదలైనవారు తమ ప్రాంతాల్లో స్తూపాలను నిర్మించారు.

బుద్ధుని నిర్వాణం జరిగిన వెంటనే ఆయన బోధనలను, నియమాలను కలుషితం కాకుండా క్రోడీకరించడానికి మొదటి బౌద్ధ పరిషత్ ఏర్పాటైంది.

• సమావేశ వివరాలు మరియు వేదిక:
  1. సమయం: క్రీ.పూ. 483 (బుద్ధుని మరణానంతరం తక్షణమే).
  2. వేదిక: రాజగృహంలోని 'సప్తపర్ణి గుహ' (Saptaparni Cave, బీహార్).
  3. పోషక చక్రవర్తి: హర్యాంక వంశానికి చెందిన మగధ రాజు 'అజాతశత్రువు'.
  4. అధ్యక్షత: ప్రముఖ వృద్ధ శిష్యుడైన 'మహాకశ్యపుడు' (Mahakassapa).
• ప్రధాన చారిత్రక ఫలితాలు:
  1. బుద్ధుని మౌఖిక బోధనలు రెండు పీటకాలుగా విభజించబడి సంకలనం చేయబడ్డాయి:
  2. వినయ పీటకం (Vinaya Pitaka): బౌద్ధ సంఘ క్రమశిక్షణ మరియు నడవడిక నియమాలు; దీనిని బుద్ధుని అంతరంగిక శిష్యుడైన 'ఉపాలి' వల్లించాడు.
  3. సుత్త పీటకం (Sutta Pitaka): బుద్ధుని ధర్మ బోధనలు, ఉపన్యాసాలు మరియు సూక్తులు; దీనిని బుద్ధుని ప్రధాన శిష్యుడైన 'ఆనందుడు' వల్లించాడు.

బుద్ధుని నిర్వాణం తర్వాత ఒక శతాబ్దానికి సంఘ నియమాల ఆచరణలో తలెత్తిన తీవ్ర విభేదాల పరిష్కారానికి రెండవ సంగీతి సమావేశమైంది.

• సమావేశ వివరాలు మరియు వేదిక:
  1. సమయం: క్రీ.పూ. 383 (బుద్ధుని నిర్వాణం తర్వాత సరిగ్గా 100 సంవత్సరాలకు).
  2. వేదిక: వైశాలి (బీహార్ - వాలూకారామ విహారం).
  3. పోషక చక్రవర్తి: శిశునాగ వంశానికి చెందిన 'కాలాశోకుడు' (కాకవర్ణుడు).
  4. అధ్యక్షత: 'సబకామి' (Sabbakami).
• వివాద కారణం - 'దశ వస్తువులు':
  1. వైశాలికి చెందిన వజ్జిపుత్తక భిక్కులు మధ్యాహ్నం తర్వాత భోజనం చేయడం, ఉప్పు నిల్వ ఉంచుకోవడం, బంగారం-వెండిని దానంగా స్వీకరించడం వంటి 10 వినయ సడలింపులను కోరారు.
  2. కౌశాంబి, అవంతికి చెందిన సాంప్రదాయవాద భిక్కులు (యశ ఆధ్వర్యంలో) దీనిని తీవ్రంగా వ్యతిరేకించారు.
• సంఘంలో తొలి చీలిక:
  1. రాజీ కుదరకపోవడంతో బౌద్ధ సంఘం రెండు వర్గాలుగా విడిపోయింది:
  2. స్థవిరవాదులు (Theravadins/Sthaviravadins): పాత వినయ నియమాలను మార్చకుండా పాటించాలని పట్టుబట్టిన ఛాందసవాదులు (మహాకాత్యాయనుడు నాయకుడు).
  3. మహాసాంఘికులు (Mahasanghikas): నూతన మార్పులను, ఉదార నియమాలను సమర్థించిన అభ్యుదయవాదులు (మహాకశ్యపుడు/మహాదేవుడు నాయకుడు).

బౌద్ధ సంఘంలో చేరిన దొంగ సన్యాసులను, విభేదాలను ఏరివేసి ధర్మాన్ని సుస్థిరం చేయడానికి మౌర్య అశోకుని హయాంలో మూడవ సంగీతి జరిగింది.

• సమావేశ వివరాలు మరియు వేదిక:
  1. సమయం: క్రీ.పూ. 250.
  2. వేదిక: మౌర్య సామ్రాజ్య రాజధాని అయిన పాటలీపుత్రం (అశోకారామం).
  3. పోషక చక్రవర్తి: మౌర్య చక్రవర్తి 'అశోకుడు'.
  4. అధ్యక్షత: ప్రముఖ బౌద్ధ విద్వాంసుడు 'మొగ్గలిపుత్త తిస్స' (ఉపగుప్తుడు).
• ప్రధాన ఫలితాలు మరియు మూడవ పీటకం:
  1. సంఘ క్రమశిక్షణను ఉల్లంఘించిన వేలాది మంది నకిలీ భిక్కులను అశోకుడు సంఘం నుండి బహిష్కరించాడు.
  2. అంతకుముందు ఉన్న రెండు పీటకాలకు తోడుగా తాత్విక విశ్లేషణతో కూడిన మూడవ పీటకమైన 'అభిధమ్మ పీటకం' (Abhidhamma Pitaka) అధికారికంగా సంకలనం చేయబడింది; దీనితో 'త్రిపీటకాలు' సంపూర్ణమయ్యాయి.
  3. మొగ్గలిపుత్త తిస్స స్వయంగా ఇతర సిద్ధాంతాలను ఖండిస్తూ 'కథావత్తు' (Kathavatthu) అనే గ్రంథాన్ని రచించి ఇందులో చేర్చాడు.
• అంతర్జాతీయ ధర్మ ప్రచార బృందాలు:
  1. ఈ సంగీతి ముగింపులోనే బౌద్ధాన్ని విదేశాలలో ప్రచారం చేయాలని నిర్ణయించారు; అశోకుడు తన కుమారుడు మహేంద్రుడు, కుమార్తె సంఘమిత్రలను శ్రీలంకకు పంపగా, ఇతర ప్రతినిధులను గ్రీస్, బర్మా, హిమాలయ ప్రాంతాలకు పంపాడు.

కుషాణుల కాలంలో జరిగిన నాల్గవ బౌద్ధ సంగీతి బౌద్ధ మత స్వరూపాన్ని ప్రపంచ మతంగా మార్చిన అత్యంత కీలక మలుపు.

• సమావేశ వివరాలు మరియు వేదిక:
  1. సమయం: క్రీ.శ. 72 (క్రీ.శ. 1వ శతాబ్దం).
  2. వేదిక: కాశ్మీర్‌లోని 'కుండలవనం' (Kundalavana).
  3. పోషక చక్రవర్తి: కుషాణ వంశ ప్రసిద్ధ చక్రవర్తి 'కనిష్కుడు'.
  4. అధ్యక్షత: 'వసుమిత్రుడు'; ఉపాధ్యక్షత: మహాకవి 'అశ్వఘోషుడు'.
• భాషా మార్పు మరియు భాష్యాలు:
  1. ఈ సంగీతిలో బౌద్ధ గ్రంథాల అధికారిక భాషగా ప్రాకృతం/పాళీ స్థానంలో సంస్కృతం స్వీకరించబడింది.
  2. త్రిపీటకాలపై సమగ్రమైన తాత్విక భాష్యాలు రూపొందించబడ్డాయి; వాటిలో ప్రసిద్ధమైనది 'మహావిభాష శాస్త్రం' (ఇది బౌద్ధ విశ్వకోశంగా పేరొందింది).
• హీనయాన మరియు మహాయాన చీలిక:
  1. తాత్విక, ఆచార విభేదాల ఫలితంగా బౌద్ధం శాశ్వతంగా రెండు ప్రధాన శాఖలుగా చీలిపోయింది:
  2. హీనయాన (Hinayana - చిన్న వాహనం / థెరవాద)
  3. మహాయాన (Mahayana - పెద్ద వాహనం).

నాల్గవ సంగీతి తర్వాత విడిపోయిన హీనయాన, మహాయాన శాఖలు సిద్ధాంతం, భాష, ఆరాధనా విధానాల్లో పరస్పర భిన్న దృక్పథాలను అవలంబించాయి.

• హీనయాన (థెరవాద - సంప్రదాయవాదం):
  1. సిద్ధాంతం: బుద్ధుని మూల బోధనలను యథాతథంగా పాటిస్తుంది; బుద్ధుడిని ఒక గొప్ప మానవ గురువుగా మాత్రమే భావిస్తుంది.
  2. మోక్ష లక్ష్యం: 'అర్హత్' (Arhat) స్థితిని సాధించడం; ఎవరి ముక్తిని వారే వ్యక్తిగత సాధన ద్వారా పొందాలి.
  3. పూజా విధానం: విగ్రహారాధనను తిరస్కరిస్తుంది; బుద్ధుని చిహ్నాలైన పాదాలు, బోధివృక్షం, ధర్మచక్రం, స్తూపాలను గౌరవిస్తుంది.
  4. భాష మరియు విస్తరణ: పాళీ (Pali) భాషను వాడారు; శ్రీలంక, మయన్మార్, థాయిలాండ్, కంబోడియా దేశాలలో (దక్షిణ బౌద్ధం) విస్తరించింది.
• మహాయాన (ఉదారవాదం):
  1. సిద్ధాంతం: బుద్ధుడిని దైవంగా భావిస్తుంది; సమస్త మానవాళి మోక్షం కోసం తాపత్రయపడుతుంది.
  2. మోక్ష లక్ష్యం: 'బోధిసత్వుడు' (Bodhisattva) భావన; ఇతరుల విముక్తి కోసం తన మోక్షాన్ని వాయిదా వేసుకునే కరుణామూర్తులు.
  3. పూజా విధానం: బుద్ధుని మరియు బోధిసత్వుల భారీ విగ్రహాలను తయారుచేసి విగ్రహారాధన, ప్రార్థనలు ప్రారంభించింది.
  4. భాష మరియు విస్తరణ: సంస్కృత (Sanskrit) భాషను స్వీకరించింది; చైనా, జపాన్, కొరియా, టిబెట్ దేశాలలో (ఉత్తర బౌద్ధం) విస్తరించింది.

క్రీ.శ. 5వ శతాబ్దం నాటికి బౌద్ధంలో తాంత్రిక, రహస్య ఆచారాలతో కూడిన నూతన మార్గాలు ఆవిర్భవించాయి.

• వజ్రయాన బౌద్ధం (తాంత్రిక బౌద్ధం):
  1. క్రీ.శ. 5వ - 6వ శతాబ్దాల్లో తూర్పు భారతదేశంలో (బెంగాల్, బీహార్, అస్సాం) ఆవిర్భవించింది.
  2. మంత్రాలు, తంత్రాలు, యంత్రాలు, ధ్యాన ముద్రల ద్వారా శీఘ్రంగా మోక్షం పొందవచ్చని ఇది బోధించింది.
  3. స్త్రీ శక్తులకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చింది; 'తార' (Tara) వీరి ప్రధాన అధిష్టాన దేవతగా మారింది.
  4. బెంగాల్‌ను పాలించిన పాల వంశ రాజులు (ధర్మపాలుడు, దేవపాలుడు) వజ్రయానాన్ని విశేషంగా పోషించారు; ఇది టిబెట్, భూటాన్, మంగోలియాలలో విస్తరించింది.
• మహాయాన ఉప తాత్విక శాఖలు:
  1. మాధ్యమిక వాదం (శూన్యవాదం): ఆచార్య నాగార్జునుడు స్థాపించాడు; జగత్తులోని వస్తువులన్నీ సాపేక్షమైనవని, స్వతంత్ర ఉనికి లేని శూన్యమని ఇది ప్రతిపాదించింది.
  2. యోగాచార వాదం (విజ్ఞానవాదం): మైత్రేయనాథుడు, అసంగుడు, వసుబంధు స్థాపించారు; బాహ్య ప్రపంచం భ్రమ అని, మానవ మనస్సు/చేతన (విజ్ఞానం) మాత్రమే ఏకైక సత్యమని ఇది వాదించింది.

మహాయాన బౌద్ధమతంలో 'బోధిసత్వుడు' అత్యంత ఉన్నతమైన ఆధ్యాత్మిక, కరుణాపూరిత ఆదర్శ భావనగా నిలిచింది.

• బోధిసత్వుని నిర్వచనం:
  1. బుద్ధత్వాన్ని సాధించే సర్వ అర్హతలు ఉన్నప్పటికీ, సకల జీవుల దుఃఖ నివారణ జరిగేంతవరకు తన నిర్వాణాన్ని స్వచ్ఛందంగా వాయిదా వేసుకునే పరమ దయామయుడే బోధిసత్వుడు.
• ప్రముఖ బోధిసత్వులు మరియు వారి విశిష్టతలు:
  1. అవలోకితేశ్వరుడు (పద్మపాణి): 'కరుణామూర్తి'గా ప్రసిద్ధుడు; చేతిలో పద్మాన్ని (తామరపువ్వు) ధరించి ఉంటాడు; చైనాలో ఈయనను 'గ్వాన్-యిన్' (Guanyin) అని స్త్రీ రూపంలో ఆరాధిస్తారు.
  2. మంజుశ్రీ: 'జ్ఞాన ప్రదాత'; అజ్ఞానాన్ని ఛేదించే జ్ఞాన ఖడ్గాన్ని మరియు చేతిలో తాళపత్ర గ్రంథాన్ని ధరించి ఉంటాడు.
  3. వజ్రపాణి: 'పాప సంహారకుడు'; చేతిలో వజ్రాయుధాన్ని ధరించి, బుద్ధుని శత్రువుల నుండి రక్షించే రక్షక శక్తిగా ఉంటాడు (ఇంద్రుని పోలికలు).
  4. మైత్రేయుడు: 'భవిష్యత్ బుద్ధుడు'; అధర్మం పెరిగినప్పుడు ధర్మోద్ధరణ కోసం భవిష్యత్తులో భూమిపై అవతరించబోయే కాబోయే బుద్ధుడు.
  5. క్షితీగర్భుడు: పాతాళ లోకంలోని ఆత్మలను విముక్తి చేసే దయామయుడు.
  6. అమితాభుడు: స్వర్గ లోకానికి (సుఖావతి) అధిపతి అయిన అమిత కాంతి స్వరూపుడు.

హీనయాన బౌద్ధ సంప్రదాయంలో బుద్ధుని జీవితంలోని ఐదు ప్రధాన ఘట్టాలను పవిత్ర సంకేతాలుగా చిత్రించారు.

• జీవిత ఘట్టాలు మరియు ప్రాతినిధ్య చిహ్నాలు:
  1. జననం (Birth): 'తామరపువ్వు మరియు వృషభం' (Lotus and Bull) - స్వచ్ఛతకు, రాజరిక తేజస్సుకు ప్రతీక.
  2. మహాభినిష్క్రమణం (The Great Renunciation): 'గుర్రం' (Horse - కంథక గుర్రం) - గృహత్యాగానికి చిహ్నం.
  3. నిర్వాణం / సంబోధి (Enlightenment): 'బోధి వృక్షం' (Bodhi Tree - రావి చెట్టు) - అత్యున్నత జ్ఞానోదయానికి చిహ్నం.
  4. ధర్మచక్ర ప్రవర్తనం (First Sermon): 'ధర్మ చక్రం' (Wheel with 8 or 24 spokes) - సత్య ధర్మ చక్రం తిరగడానికి చిహ్నం.
  5. మహాపరినిర్వాణం (Death): 'స్తూపం లేదా పాదముద్రలు' (Stupa / Footprints) - భౌతిక దేహ విముక్తికి చిహ్నం.
• కళారూపాలలో వినియోగం:
  1. సాంచి, భార్హూత్, అమరావతి స్తూపాల శిల్ప ఫలకాలపై బుద్ధుని మానవ రూపంలో చూపకుండా కేవలం ఈ పవిత్ర చిహ్నాల ద్వారానే ఆయన ఉనికిని చిత్రించారు.

బౌద్ధ సాహిత్యం ప్రాచీన భారతదేశ చరిత్ర, సంస్కృతి, తత్వశాస్త్రాలను తెలుసుకోవడానికి అత్యంత ప్రామాణికమైన సమాచార నిధి.

• త్రిపీటకాలు (పాలి భాషలోని పవిత్ర సంపుటాలు):
  1. వినయ పీటకం (ఉపాలి): పాతిమోక్క (సన్యాస నియమాలు), సుత్తవిభంగ, ఖంధక, పరివార అనే విభాగాలు ఉన్నాయి.
  2. సుత్త పీటకం (ఆనందుడు): బుద్ధుని బోధనలు; ఐదు నికాయలుగా విభజించబడింది (దీఘ, మజ్జిమ, సంయుక్త, అంగుత్తర, ఖుద్దక నికాయలు); అంగుత్తర నికాయ 16 మహాజనపదాల వివరాలను ఇచ్చింది; ఖుద్దక నికాయలో ధమ్మపదం, జాతక కథలు ఉన్నాయి.
  3. అభిధమ్మ పీటకం (తిస్స): బౌద్ధ తాత్విక విశ్లేషణ; ఇందులో ధమ్మసంగణి, కథావత్తు ముఖ్యమైనవి.
• జాతక కథలు:
  1. బుద్ధుని పూర్వ జన్మల గురించి వివరించే 549 నీతి కథలు; నాటి వర్తక శ్రేణులు, నాణేలు, సామాజిక వాస్తవాలను ఇవి కళ్ళకు కడతాయి.
• ఇతర ప్రముఖ బౌద్ధ గ్రంథాలు:
  1. మిళిందపన్హా (Milindapanha): గ్రీకు రాజు మీనాండర్ (మిళిందుడు) మరియు బౌద్ధ సన్యాసి నాగసేనుని మధ్య జరిగిన తాత్విక సంవాదం.
  2. దీపవంశ, మహావంశ: శ్రీలంక చారిత్రక బౌద్ధ గ్రంథాలు; అశోకుని కాలం నాటి విశేషాలను తెలుపుతాయి.
  3. సంస్కృత బౌద్ధ గ్రంథాలు: అశ్వఘోషుడు రచించిన 'బుద్ధచరితం' (తొలి సంస్కృత బుద్ధ కావ్యం), 'సౌందరనందం'; నాగార్జునుని 'మూలమాధ్యమిక కారిక'.

బౌద్ధ విహారాలు కేవలం మత కేంద్రాలుగానే కాక, ప్రపంచ ప్రఖ్యాతి గాంచిన అంతర్జాతీయ విశ్వవిద్యాలయాలుగా విలసిల్లాయి.

• నలంద విశ్వవిద్యాలయం (బీహార్):
  1. క్రీ.శ. 5వ శతాబ్దంలో గుప్త చక్రవర్తి మొదటి కుమారగుప్తుడు స్థాపించాడు.
  2. మహాయాన బౌద్ధ అధ్యయనానికి ప్రపంచ ప్రసిద్ధ కేంద్రం; చైనా, టిబెట్, కొరియాల నుండి వేలాది విద్యార్థులు వచ్చేవారు; హ్యూయెన్ త్సాంగ్ ఇక్కడ విద్యనభ్యసించాడు; ధర్మపాలుడు, శీలభద్రుడు ఉపకులపతులుగా పనిచేశారు.
  3. క్రీ.శ. 1193లో బక్తియార్ ఖిల్జీ దీనిని ధ్వంసం చేసి గ్రంథాలయాన్ని (ధర్మగంజ్) తగులబెట్టాడు.
• విక్రమశిల విశ్వవిద్యాలయం (బీహార్ - భాగల్పూర్):
  1. క్రీ.శ. 8వ శతాబ్దంలో పాల వంశ రాజు ధర్మపాలుడు స్థాపించాడు; వజ్రయాన బౌద్ధ అధ్యయనానికి ప్రసిద్ధి; ఆచార్య అతిశ దీపాంకరుడు ఇక్కడి ప్రముఖ పండితుడు.
• వల్లభి విశ్వవిద్యాలయం (గుజరాత్):
  1. మైత్రక వంశ రాజులు స్థాపించారు; హీనయాన బౌద్ధానికి ప్రధాన కేంద్రం.
• ఇతర ప్రముఖ విద్యాపీఠాలు:
  1. ఓదంతపురి (బీహార్ - గోపాలుడు స్థాపించాడు).
  2. సోమపుర (బంగ్లాదేశ్ - ధర్మపాలుడు స్థాపించాడు).
  3. జగద్దల (బెంగాల్ - రామపాలుడు స్థాపించాడు).
  4. తక్షశిల (గాంధార/పాకిస్తాన్): అత్యంత ప్రాచీన విద్యాకేంద్రం (వైద్య, రాజనీతి విద్యలకు ప్రసిద్ధి).

బౌద్ధమతం భారతీయ వాస్తుశిల్ప కళా వికాసానికి విశిష్టమైన నిర్మాణ రీతులను అందించింది.

• స్తూపం (Stupa) - నిర్మాణం మరియు భాగాలు:
  1. బుద్ధుని లేదా ప్రముఖ శిష్యుల పవిత్ర ధాతువులపై అర్ధగోళాకారంలో మట్టి, ఇటుకలు, రాళ్లతో నిర్మించిన సమాధి స్మారకం.
  2. ప్రధాన భాగాలు: మేధి (వృత్తాకార వేదిక), అండం (అర్ధగోళాకార భాగం), హర్మిక (ధాతువులను ఉంచే పవిత్ర పెట్టె వంటి భాగం), ఛత్రం (మూడు గొడుగుల ఆకారం - త్రిరత్నాలకు ప్రతీక), ప్రదక్షిణాపథం (చుట్టూ తిరిగే మార్గం), తోరణాలు (నాలుగు దిక్కులా అలంకార ప్రవేశ ద్వారాలు).
  3. ప్రసిద్ధ స్తూపాలు: సాంచి స్తూపం (మధ్యప్రదేశ్ - అశోకుడు), అమరావతి మరియు భట్టిప్రోలు స్తూపాలు (ఆంధ్రప్రదేశ్).
• చైత్యం (Chaitya) - ప్రార్థనా మందిరం:
  1. బౌద్ధ భిక్కులు సామూహిక ప్రార్థనలు చేసుకోవడానికి రాతి కొండలను తొలిచి నిర్మించిన గుహాలయాలు; చివరన ఒక చిన్న స్తూపం ఉంటుంది.
  2. మహారాష్ట్రలోని 'కార్లే చైత్యం' భారతదేశంలోనే అతిపెద్ద రాతి గుహా చైత్యం; భజే, అజంతా, నాసిక్ చైత్యాలు ఇతర ఉదాహరణలు.
• విహారం (Vihara) - నివాస గృహం:
  1. వర్షాకాలంలో భిక్కులు విశ్రాంతి తీసుకోవడానికి, నివసించడానికి రాతి గుహల్లో చెక్కిన గదులు; మధ్యలో విశాలమైన హాలు, చుట్టూ చిన్న గదులు ఉంటాయి.

మహాయాన బౌద్ధం ప్రారంభమైన తర్వాత బుద్ధుని మానవ రూప విగ్రహాల తయారీలో మూడు ప్రధాన శిల్పకళా శైలులు విలసిల్లాయి.

• గాంధార శిల్పకళా రీతి (గ్రీకో-రోమన్ బౌద్ధ కళ):
  1. ప్రాంతం: వాయవ్య సరిహద్దులు (పెషావర్, తక్షశిల); కుషాణుల పోషణ లభించింది.
  2. లక్షణాలు: భారతీయ బౌద్ధ ఆధ్యాత్మికత మరియు గ్రీకు దైవ రూపాల (అపోలో) కలయిక; గ్రే/నీలిరంగు స్లేట్ రాతిని ఉపయోగించారు.
  3. బుద్ధుని రూపం: రింగుల జుట్టు, కండరాల శరీరం, మడతలు పడ్డ రోమన్ తరహా వస్త్రాలు, మీసాలు, ప్రశాంతమైన ధ్యాన ముద్ర.
• మథుర శిల్పకళా రీతి (స్వదేశీ భారతీయ కళ):
  1. ప్రాంతం: ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని మథుర; కుషాణులు మరియు గుప్తులు పోషించారు.
  2. లక్షణాలు: పూర్తిగా స్వదేశీ శైలి; తెల్లని మచ్చలు గల ఎర్రటి ఇసుకరాతిని (Red sandstone) ఉపయోగించారు.
  3. బుద్ధుని రూపం: గుండ్రని మోము, చిరునవ్వు, ఉబ్బిన చెంపలు, శరీరాన్ని హత్తుకున్న పలుచని వస్త్రాలు, తలపై ముడి (ఉష్ణీషం), వెనుక వైపు విశాలమైన అలంకృత ప్రభామండలం; బౌద్ధంతో పాటు జైన, బ్రాహ్మణ విగ్రహాలను కూడా చెక్కారు.
• అమరావతి శిల్పకళా రీతి (దక్కన్ కళ):
  1. ప్రాంతం: కృష్ణా నదీ లోయ (అమరావతి, నాగార్జునకొండ); శాతవాహనులు, ఇక్ష్వాకులు పోషించారు.
  2. లక్షణాలు: తెల్లని పాలరాయి వంటి సున్నపురాతిని (White limestone) ఉపయోగించారు.
  3. విశిష్టత: వ్యక్తిగత విగ్రహాల కంటే కథాకథన శిల్పాలు (Narrative art); బుద్ధుని జీవిత ఘట్టాలు, జాతక కథలు అత్యంత నాటకీయంగా, స్త్రీ పురుషుల సౌందర్య భంగిమలతో చిత్రించబడ్డాయి.

సమకాలీనంగా ఉద్భవించిన జైన, బౌద్ధ మతాలు వేద ప్రామాణ్యాన్ని నిరసించినప్పటికీ, ఆచరణాత్మక విధానాలలో మౌలిక భేదాలను ప్రదర్శించాయి.

• ప్రధాన సారూప్యతలు (Similarities):
  1. రెండు మతాల మూల పురుషులు (బుద్ధుడు, మహావీరుడు) క్షత్రియ వంశాలకు చెందినవారే.
  2. వేదాల అపౌరుషేయతను, యజ్ఞ యాగాదులలోని పశుబలులను, బ్రాహ్మణ ఆధిక్యతను రెండూ తీవ్రంగా వ్యతిరేకించాయి.
  3. విశ్వ సృష్టికర్తగా ఈశ్వరుని ఉనికిని నిరాకరించాయి; కర్మ సిద్ధాంతాన్ని, పునర్జన్మను అంగీకరించాయి.
  4. సామాన్య ప్రజల స్థానిక భాషలైన పాళీ (బౌద్ధం), అర్ధమాగధి/ప్రాకృతం (జైనం)లలో బోధనలు సాగించాయి.
• ప్రధాన వైరుధ్యాలు (Differences):
  1. అహింస తీవ్రత: జైనం అత్యంత కఠినమైన, సంపూర్ణ అహింసను పాటించింది (వ్యవసాయంలో క్రిమికీటకాలు చనిపోతాయని వ్యవసాయాన్ని కూడా వద్దంది); బౌద్ధం సమతుల్యమైన ఆచరణాత్మక అహింసను అవలంబించింది.
  2. జీవన మార్గం: జైనం శరీరాన్ని శుష్కింపజేసే కఠోర సన్యాసాన్ని, తపస్సును, నగ్నత్వాన్ని సమర్థించింది; బౌద్ధం కఠిన తపస్సును, భోగాలను రెండింటినీ తిరస్కరించి 'మధ్యేమార్గాన్ని' (Middle Path) ప్రబోధించింది.
  3. ఆత్మ భావన: జైనం ప్రతి జీవిలోను, నిర్జీవ వస్తువులలోనూ నిత్యమైన ఆత్మ ఉంటుందని నమ్మింది; బౌద్ధం శాశ్వత ఆత్మ ఉనికిని పూర్తిగా నిరాకరించింది (అనాత్మవాదం).
  4. భౌగోళిక వ్యాప్తి: జైనం భారతదేశ సరిహద్దులకే పరిమితమై నేటికీ కొనసాగుతోంది; బౌద్ధం రాజపోషణతో విదేశాలకు విస్తరించి అంతర్జాతీయ ప్రపంచ మతంగా మారింది.

ఒకప్పుడు భారతదేశాన్ని శాసించిన జైన, బౌద్ధ మతాలు కాలక్రమేణా స్వదేశంలో తమ ప్రాభవాన్ని కోల్పోవడానికి అంతర్గత, బాహ్య కారణాలు దారితీశాయి.

• బౌద్ధ మత క్షీణతకు కారణాలు:
  1. అవినీతి మరియు విలాసాలు: విహారాలకు విస్తారంగా భూదానాలు, ధన ప్రవాహం రావడంతో భిక్కులలో నైతిక పతనం ప్రారంభమైంది; విహారాలు భోగ కేంద్రాలుగా మారాయి.
  2. కర్మకాండల పునరాగమనం: ఏ విగ్రహారాధనను, సంస్కృతాన్ని బుద్ధుడు వద్దన్నాడో, మహాయానం తిరిగి విగ్రహారాధనను, సంస్కృత భాషను ప్రవేశపెట్టి బ్రాహ్మణీయ మతానికి దగ్గరైంది.
  3. తాంత్రిక వికృతి: వజ్రయాన శాఖలో చేరిన తాంత్రిక, రహస్య పూజలు సామాన్య ప్రజలను బౌద్ధానికి దూరం చేశాయి.
  4. హిందూ మత పునరుజ్జీవనం: గుప్తుల కాలంలో భాగవత, శైవ మతాల విస్తరణ, ఆదిశంకరాచార్యుల అద్వైత తాత్విక దిగ్విజయాలు బౌద్ధాన్ని వెనక్కి నెట్టాయి; బుద్ధుడిని విష్ణువు యొక్క 9వ అవతారంగా హిందూమతం విలీనం చేసుకుంది.
  5. విదేశీ దండయాత్రలు: శ్వేత హూణుల పాలకుడు మిహిరకులుడు బౌద్ధ విహారాలను ధ్వంసం చేశాడు; 12వ శతాబ్దం చివరలో తురుష్క సేనాని భక్తియార్ ఖిల్జీ నలంద, విక్రమశిల విశ్వవిద్యాలయాలను తగులబెట్టి వేలాది మంది సన్యాసులను ఊచకోత కోశాడు.
• జైన మతం పరిమితం కావడానికి కారణాలు:
  1. అహింసా నియమాల తీవ్రత వల్ల రైతులు, సైనికులు జైనాన్ని స్వీకరించలేకపోయారు; కేవలం వర్తక, వ్యాపార వర్గాలకే ఇది పరిమితమైంది.
  2. బౌద్ధం వలె విదేశాలలో ధర్మ ప్రచార కార్యక్రమాలను జైనం చేపట్టకపోవడం.

జైన, బౌద్ధ మత ఉద్యమాలు భారతీయ నాగరికతకు శాశ్వతమైన జీవన విలువలను, భాషా సాహిత్య వికాసాన్ని మరియు సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని అందించాయి.

• నైతిక మరియు తాత్విక రంగం:
  1. 'అహింసా పరమో ధర్మః' అనే భావన భారతీయ సమాజపు ప్రధాన నైతిక సూత్రంగా స్థిరపడింది; ఇది ఆహారపు అలవాట్లలో శాఖాహార విస్తరణకు దారితీసింది.
  2. గాంధీజీ ఆధునిక స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో ప్రయోగించిన 'సత్యాగ్రహం, అహింస' ఆయుధాలకు ప్రాచీన జైన, బౌద్ధ తాత్విక పునాదులే స్ఫూర్తి.
• భాషా మరియు సాహిత్య పురోగతి:
  1. సంస్కృత గుత్తాధిపత్యాన్ని బద్దలు కొట్టి ప్రజల మాట్లాడే భాషలైన పాళీ, ప్రాకృతం (అర్ధమాగధి, శౌరసేని) లలో ఉన్నత స్థాయి సాహిత్య సృష్టి జరిగింది.
  2. దక్షిణ భారతదేశంలో ప్రాచీన కన్నడ, తమిళ సాహిత్యాల వికాసానికి జైన పండితులు విశేష కృషి చేశారు (ఉదా: తమిళ కావ్యం 'శిలప్పదికారం', 'జీవక చింతామణి').
• కళలు, వాస్తు మరియు అంతర్జాతీయ ప్రతిష్ఠ:
  1. రాతిని తొలిచే గుహా వాస్తుశిల్పం, స్తూపాలు, చైత్యాలు, విహారాల నిర్మాణం భారత కళలకు నూతన శైలులను అందించింది.
  2. అజంతా గుహల కుడ్యచిత్రాలు ప్రపంచ కళాఖండాలుగా యునెస్కో గుర్తింపు పొందాయి.
  3. భారత సార్వభౌమత్వ చిహ్నమైన 'సారనాథ్ అశోక సింహ రాజముద్ర' మరియు జాతీయ పతాకంలోని 'ధర్మ చక్రం' బౌద్ధ సాంస్కృతిక వారసత్వానికి అత్యున్నత ప్రతీకలు.
  4. ఆసియా దేశాలైన చైనా, జపాన్, శ్రీలంక, ఆగ్నేయాసియాలతో భారతదేశానికి శాశ్వత సాంస్కృతిక వారధి ఏర్పడింది.

క్రీ.పూ. 6వ శతాబ్దంలో బౌద్ధ, జైనాలతో పాటు సమాజంలో తీవ్ర చర్చకు దారితీసిన 62కు పైగా విభిన్న తాత్విక శాఖలు వెలిశాయి; వీటిలో అజీవిక, లోకాయత శాఖలు అత్యంత ప్రముఖమైనవి.

• అజీవిక శాఖ (నియతివాదం - Fatalism):
  1. స్థాపకుడు: 'మఖలి గోశాలుడు' (Makkhali Gosala); ఈయన ప్రారంభంలో వర్ధమాన మహావీరుని సహచరుడు, తర్వాత విభేదించి స్వతంత్ర శాఖను ఏర్పరచాడు.
  2. తాత్విక సిద్ధాంతం: మానవ ప్రయత్నం, కర్మలకు ఎటువంటి శక్తి లేదు; సమస్త విశ్వం పూర్వ నిర్ధారితమైన 'నియతి' (Fatalism/Destiny) చేతిలోనే నడుస్తుంది; మానవుడు తన విధిని మార్చలేడు.
  3. రాజపోషణ: మౌర్య చక్రవర్తి అశోకుడు మరియు ఆయన మనవడు దశరథుడు బీహార్‌లోని గయ సమీపంలోని 'బారాబర్ మరియు నాగార్జుని కొండల్లో' అజీవిక సన్యాసుల కోసం రాతి గుహలను దానమిచ్చారు.
• చార్వాక దర్శనం / లోకాయతం (భౌతికవాదం - Materialism):
  1. వ్యవస్థాపకుడు: బృహస్పతి; దీనిని ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చినవాడు 'చార్వాకుడు'.
  2. సిద్ధాంతం: కంటికి కనిపించే భౌతిక ప్రపంచం మాత్రమే సత్యం (ప్రత్యక్ష ప్రమాణం ఒక్కటే ప్రామాణికం); ఆత్మ, పునర్జన్మ, కర్మ, పాపపుణ్యాలు, పరలోకం అన్నీ బ్రాహ్మణుల కల్పితాలు.
  3. సూత్రం: 'రుణం కృత్వా ఘృతం పిబేత్, యావజ్జీవేత్ సుఖం జీవేత్' (అప్పు చేసైనా నెయ్యి తాగు, బతికినంత కాలం సుఖంగా బతుకు; శరీరం భస్మమయ్యాక తిరిగి రావడం ఉండదు).
• ఇతర సమకాలీన గురువులు:
  1. అజిత కేశకంబళి: ఉచ్ఛేదవాదం (మరణంతో అంతా శూన్యమవుతుంది).
  2. పకుధ కచ్చాయన: నిత్యత్వవాదం (ఏడు మూల పదార్థాల సిద్ధాంతం).
  3. సంజయ బేలట్టిపుత్త: సంశయవాదం / అజ్ఞేయవాదం (Skepticism).
  4. పూరణ కశ్యపుడు: అక్రియావాదం (మంచి లేదా చెడు కర్మలకు ఫలితం ఉండదు).