నిరుద్యోగం – రకాలు (Unemployment)

నిరుద్యోగం (Unemployment) అంటే పని చేయగల సామర్థ్యం, పని చేయాలనే కోరిక ఉండి, ప్రస్తుత వేతనానికి పని దొరకని స్థితి. పని చేయడానికి ఇష్టం లేనివారిని, విద్యార్థులను, గృహిణులను నిరుద్యోగులుగా లెక్కించరు.

• ముఖ్య పదాలు:
  1. శ్రామిక శక్తి (Labour Force) = ఉద్యోగంలో ఉన్నవారు + పని కోసం వెతుకుతున్న నిరుద్యోగులు.
  2. శ్రామిక శక్తి భాగస్వామ్య రేటు (LFPR) = శ్రామిక శక్తి ÷ మొత్తం జనాభా × 100.
  3. కార్మిక జనాభా నిష్పత్తి (WPR) = ఉద్యోగంలో ఉన్నవారు ÷ మొత్తం జనాభా × 100.
  4. నిరుద్యోగ రేటు (UR) = నిరుద్యోగులు ÷ శ్రామిక శక్తి × 100.
• కొలత పద్ధతులు (NSO):
  1. సాధారణ స్థితి (Usual Status): గత 365 రోజుల్లో ఎక్కువ కాలం (ప్రధాన స్థితి – Principal Status) ఏం చేశారు. దీనితో కలిపి కొంత కాలం (కనీసం 30 రోజులు) చేసిన అనుబంధ పనిని (Subsidiary Status) కూడా లెక్కిస్తే – UPSS. దీర్ఘకాలిక (Chronic) నిరుద్యోగాన్ని సూచిస్తుంది.
  2. ప్రస్తుత వారపు స్థితి (Current Weekly Status – CWS): గత 7 రోజుల్లో ఏ ఒక్క రోజైనా కనీసం 1 గంట పని చేస్తే ఉద్యోగిగా లెక్క.
  3. ప్రస్తుత దినసరి స్థితి (Current Daily Status – CDS): గత 7 రోజుల్లో ప్రతి రోజు స్థితిని (పూర్తి రోజు/అర్ధ రోజు) లెక్కించడం. రోజువారీ, తాత్కాలిక నిరుద్యోగాన్ని పట్టుకోవడానికి – ఇది అత్యంత సమగ్ర కొలత.
• నిరుద్యోగ రేటు క్రమం: సాధారణంగా CDS రేటు > CWS రేటు > UPSS రేటు.
• భగవతి కమిటీ (1973): నిరుద్యోగంపై బి. భగవతి అధ్యక్షతన ఏర్పాటైన నిపుణుల కమిటీ – నిరుద్యోగ అంచనాలపై సిఫార్సులు చేసింది.
• పూర్తి ఉపాధి (Full Employment): ఘర్షణ నిరుద్యోగం, నిర్మాణాత్మక నిరుద్యోగం తప్ప మరే నిరుద్యోగం లేని స్థితి – అంటే పూర్తి ఉపాధిలోనూ కొంత నిరుద్యోగం ఉంటుంది.

భారత గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ఎక్కువగా కనిపించే రెండు నిరుద్యోగ రకాలు – ప్రచ్ఛన్న నిరుద్యోగం, రుతుసంబంధ నిరుద్యోగం. రెండూ వ్యవసాయ రంగంతో ముడిపడి ఉన్నాయి కాబట్టి పరీక్షల్లో వీటిని పోల్చి అడుగుతారు.

• ప్రచ్ఛన్న నిరుద్యోగం (Disguised Unemployment):
  1. అవసరమైన దాని కంటే ఎక్కువ మంది ఒకే పనిలో ఉండటం. పైకి అందరూ పనిచేస్తున్నట్లు కనిపిస్తారు, కానీ కొంతమంది ఉత్పత్తికి ఏమీ కలపరు.
  2. వీరి ఉపాంత ఉత్పాదకత (Marginal Productivity) సున్నా లేదా దాదాపు సున్నా – వారిని తొలగించినా మొత్తం ఉత్పత్తి తగ్గదు.
  3. దీన్ని 'దాగి ఉన్న నిరుద్యోగం (Hidden Unemployment)' అని కూడా అంటారు.
  4. ఎక్కువగా వ్యవసాయంలో, కుటుంబ వ్యాపారాల్లో కనిపిస్తుంది.
  5. 'Disguised Unemployment' పదాన్ని మొదట జోన్ రాబిన్సన్ (1936) వాడారు; రాగ్నార్ నర్క్స్ వంటి ఆర్థికవేత్తలు అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాల సందర్భంలో విశ్లేషించారు.
• రుతుసంబంధ నిరుద్యోగం (Seasonal Unemployment):
  1. సంవత్సరంలో కొన్ని నెలలు మాత్రమే పని దొరికి, మిగతా కాలం ఖాళీగా ఉండటం.
  2. వ్యవసాయంలో విత్తే, కోసే కాలాల్లో పని ఉంటుంది; మధ్య కాలంలో పని ఉండదు.
  3. ఇతర ఉదాహరణలు: చక్కెర కర్మాగారాలు (చెరకు సీజన్), పర్యాటక ప్రాంతాలు, ఐస్‌క్రీమ్ పరిశ్రమ, ఇటుక బట్టీలు.
  4. పరిష్కారాలు: నీటిపారుదల ద్వారా రెండో పంట, పాడి-కోళ్ల పెంపకం వంటి అనుబంధ వృత్తులు, గ్రామీణ పరిశ్రమలు, MGNREGA వంటి ఉపాధి పథకాలు.
• బహిరంగ నిరుద్యోగం (Open Unemployment): పని చేయాలనుకుని, వెతుకుతున్నా ఏ పనీ దొరకక పూర్తిగా ఖాళీగా ఉండటం – స్పష్టంగా కనిపించేది.
• అల్ప ఉపాధి (Underemployment): పని ఉంది కానీ తన సామర్థ్యానికి తగిన పని కాదు లేదా పూర్తి సమయం పని లేదు. ఉదా: ఇంజినీర్ డెలివరీ బాయ్‌గా పనిచేయడం.

పట్టణ, పారిశ్రామిక ప్రాంతాల్లో కనిపించే నిరుద్యోగ రకాలు వేరుగా ఉంటాయి. వాటికి కారణాలు – నైపుణ్యాల లోపం, ఉద్యోగ మార్పు, ఆర్థిక మాంద్యం. ఏ రకానికి ఏ కారణమో పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• నిర్మాణాత్మక నిరుద్యోగం (Structural Unemployment):
  1. ఆర్థిక వ్యవస్థ నిర్మాణంలో మార్పులు, సాంకేతికత మార్పులు, కార్మికుల నైపుణ్యాలకు – అందుబాటులో ఉన్న ఉద్యోగాలకు మధ్య పొంతన లేకపోవడం (Skill Mismatch) వల్ల.
  2. దీర్ఘకాలికం; భారత్‌లో ప్రధాన సమస్య ఇదే.
  3. మూలధన కొరత, తక్కువ పారిశ్రామికీకరణ కూడా కారణాలు.
• సాంకేతిక నిరుద్యోగం (Technological Unemployment): యంత్రాలు, ఆటోమేషన్, కృత్రిమ మేధ (AI) మనుషుల పనిని భర్తీ చేయడం వల్ల – నిర్మాణాత్మక నిరుద్యోగంలో ఒక రకం.
• ఘర్షణ నిరుద్యోగం (Frictional Unemployment):
  1. ఒక ఉద్యోగం వదిలి మరొకటి వెతుక్కునే మధ్య కాలంలో ఉండే తాత్కాలిక నిరుద్యోగం.
  2. ఉద్యోగాల సమాచారం సరిగా అందకపోవడం కూడా కారణం.
  3. స్వచ్ఛంద (Voluntary), తాత్కాలికమైనది; పూర్తి ఉపాధిలోనూ ఉంటుంది.
  4. దీన్ని 'శోధన నిరుద్యోగం (Search Unemployment)' అనీ అంటారు.
• చక్రీయ నిరుద్యోగం (Cyclical Unemployment):
  1. వ్యాపార చక్రంలో మాంద్యం (Recession/Depression) దశలో డిమాండ్ తగ్గి కంపెనీలు ఉద్యోగులను తొలగించడం వల్ల.
  2. దీన్ని 'డిమాండ్ లోప నిరుద్యోగం (Demand Deficient Unemployment)' అంటారు – జె.ఎం. కీన్స్ విశ్లేషణ.
  3. ఎక్కువగా అభివృద్ధి చెందిన పారిశ్రామిక దేశాల్లో కనిపిస్తుంది. ఉదా: 1929-30 మహా మాంద్యం (Great Depression).
  4. పరిష్కారం: ప్రభుత్వ వ్యయం పెంచడం, వడ్డీ రేట్లు తగ్గించడం.
• సహజ నిరుద్యోగ రేటు (Natural Rate of Unemployment): ఘర్షణ + నిర్మాణాత్మక నిరుద్యోగం. ఈ భావనను మిల్టన్ ఫ్రీడ్‌మన్ ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చారు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా నిర్మాణాత్మక = నైపుణ్యం సరిపోలదు; ఘర్షణ = ఉద్యోగాల మధ్య విరామం; చక్రీయ = మాంద్యం. 'S-F-C' – Skill, Free time, Crisis.

చదువుకున్నవారు, డిగ్రీలు ఉన్నవారు కూడా ఉద్యోగాలు దొరకక ఖాళీగా ఉండటాన్ని విద్యావంతుల నిరుద్యోగం (Educated Unemployment) అంటారు. భారత్‌లో ఇది ముఖ్యంగా పట్టణ యువతలో ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది. ఇది నిర్మాణాత్మక నిరుద్యోగంలో ఒక రకం.

• ప్రత్యేక లక్షణం:
  1. భారత్‌లో చదువు స్థాయి పెరిగే కొద్దీ నిరుద్యోగ రేటు కూడా పెరుగుతుంది – నిరక్షరాస్యుల్లో నిరుద్యోగ రేటు తక్కువ, గ్రాడ్యుయేట్లలో ఎక్కువ. ఎందుకంటే చదువుకోని వారు ఏ పనైనా చేయడానికి సిద్ధంగా ఉంటారు
  2. చదువుకున్నవారు తగిన ఉద్యోగం కోసం ఎదురుచూస్తారు.
• యువత నిరుద్యోగం: 15-29 ఏళ్ల యువతలో నిరుద్యోగ రేటు మొత్తం నిరుద్యోగ రేటు కంటే చాలా ఎక్కువ (PLFS నివేదికలు).
• కారణాలు:
  1. విద్యా వ్యవస్థ పుస్తక జ్ఞానానికే పరిమితం; ఉద్యోగ నైపుణ్యాలు (Employability Skills) నేర్పకపోవడం.
  2. ఆర్ట్స్, సాధారణ డిగ్రీలు ఎక్కువ; సాంకేతిక, వృత్తి విద్య తక్కువ.
  3. ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలపై అధిక మోజు – ఏళ్ల తరబడి పోటీ పరీక్షలకు సిద్ధమవడం.
  4. పరిశ్రమల వృద్ధి, ఉద్యోగ సృష్టి విద్యావంతుల సంఖ్యకు తగ్గట్టు లేకపోవడం.
  5. 'ఉద్యోగ రహిత వృద్ధి (Jobless Growth)' – GDP పెరిగినా ఉద్యోగాలు ఆ స్థాయిలో పెరగకపోవడం.
• పరిణామాలు: మేధో వలస (Brain Drain), అల్ప ఉపాధి, సామాజిక అసంతృప్తి, విద్యపై పెట్టిన పెట్టుబడి వృథా.
• పరిష్కారాలు:
  1. జాతీయ విద్యా విధానం 2020 – వృత్తి విద్యను (Vocational Education) 6వ తరగతి నుండే ప్రవేశపెట్టడం, ఇంటర్న్‌షిప్‌లు.
  2. స్కిల్ ఇండియా, PMKVY, అప్రెంటిస్‌షిప్ పథకాలు.
  3. స్టార్టప్ ఇండియా, ముద్ర వంటి స్వయం ఉపాధి పథకాలు.
  4. పీఎం ఇంటర్న్‌షిప్ పథకం (బడ్జెట్ 2024-25): 5 ఏళ్లలో 1 కోటి యువతకు అగ్ర 500 కంపెనీల్లో ఇంటర్న్‌షిప్; నెలకు ₹5,000 భత్యం.
• పాత పథకం:
  1. ప్రధానమంత్రి రోజ్‌గార్ యోజన (PMRY) – 1993
  2. చదువుకున్న నిరుద్యోగ యువత స్వయం ఉపాధికి (2008లో PMEGP లో విలీనం).

భారత్‌లో ఉపాధి, నిరుద్యోగానికి సంబంధించిన అధికారిక డేటాను ఇచ్చేది కాలానుగుణ శ్రామిక శక్తి సర్వే (Periodic Labour Force Survey – PLFS). నిరుద్యోగ రేటు ఎంత అనే ప్రశ్నకు ప్రభుత్వ సమాధానం ఇదే.

• ప్రారంభం: ఏప్రిల్ 2017.
• నిర్వహించే సంస్థ: జాతీయ గణాంక కార్యాలయం (National Statistics Office – NSO), గణాంకాలు & కార్యక్రమాల అమలు మంత్రిత్వ శాఖ (MoSPI).
• ముందు: NSSO ప్రతి 5 ఏళ్లకు ఒకసారి ఉపాధి-నిరుద్యోగ సర్వేలు (Quinquennial EUS) చేసేది. డేటా చాలా ఆలస్యంగా వచ్చేది. తరచూ డేటా కోసం PLFS తెచ్చారు.
• నివేదికల రకాలు:
  1. వార్షిక నివేదిక (జూలై-జూన్): గ్రామీణ + పట్టణ; సాధారణ స్థితి (UPSS), CWS రెండింటిలోనూ.
  2. త్రైమాసిక బులెటిన్: పట్టణ ప్రాంతాలకు CWS ఆధారంగా.
  3. 2025 నుండి కొత్త రూపం: నెలవారీ బులెటిన్ (CWS) తో పాటు గ్రామీణ + పట్టణ త్రైమాసిక అంచనాలు కూడా.
• ముఖ్య ఫలితాలు (UPSS, 15 ఏళ్లు పైబడినవారు):
  1. 2017-18: నిరుద్యోగ రేటు 6.1% – అప్పట్లో అత్యధికమని చర్చ జరిగింది.
  2. 2022-23: నిరుద్యోగ రేటు 3.2%.
  3. 2023-24: నిరుద్యోగ రేటు 3.2%.
  4. శ్రామిక శక్తి భాగస్వామ్య రేటు (LFPR), ముఖ్యంగా మహిళల LFPR, 2017-18 తర్వాత గణనీయంగా పెరిగింది.
• ఉపాధి రకాలు (PLFS వర్గీకరణ): స్వయం ఉపాధి (Self-employed), నియమిత వేతన/జీత ఉద్యోగులు (Regular Wage/Salaried), తాత్కాలిక కూలీలు (Casual Labour). భారత్‌లో స్వయం ఉపాధి వాటా అత్యధికం.
• ఇతర డేటా వనరులు:
  1. EPFO పేరోల్ డేటా – కొత్తగా EPF లో చేరిన సభ్యులు (అధికారిక రంగ ఉపాధి సూచిక).
  2. ఈ-శ్రమ్ పోర్టల్ – అసంఘటిత కార్మికుల డేటాబేస్.
  3. CMIE (సెంటర్ ఫర్ మానిటరింగ్ ఇండియన్ ఎకానమీ) – ప్రైవేటు సంస్థ అంచనాలు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా PLFS = NSO = MoSPI = 2017. 'వార్షికం – అన్ని ప్రాంతాలు; త్రైమాసికం – పట్టణం (పాత పద్ధతి)'.

ఉద్యోగాలు ఉన్నా వాటికి తగిన నైపుణ్యం ఉన్నవారు దొరకకపోవడం భారత్ ఎదుర్కొంటున్న పెద్ద సమస్య. యువతకు ఉద్యోగ ఆధారిత నైపుణ్యాలు నేర్పించి, నిర్మాణాత్మక నిరుద్యోగాన్ని తగ్గించడమే స్కిల్ ఇండియా మిషన్ (Skill India Mission) లక్ష్యం.

• ప్రారంభం: 15 జూలై 2015 – ప్రపంచ యువ నైపుణ్యాల దినోత్సవం (World Youth Skills Day).
• అదే రోజు 'నైపుణ్యాభివృద్ధి & వ్యవస్థాపకతపై జాతీయ విధానం 2015' కూడా విడుదలైంది.
• ప్రారంభ లక్ష్యం: 2022 నాటికి 40 కోట్ల మందికి నైపుణ్య శిక్షణ.
• మంత్రిత్వ శాఖ: నైపుణ్యాభివృద్ధి & వ్యవస్థాపకత మంత్రిత్వ శాఖ (MSDE) – నవంబర్ 2014లో ఏర్పాటు.
• ప్రధానమంత్రి కౌశల్ వికాస్ యోజన (PMKVY): 2015 – స్కిల్ ఇండియా ప్రధాన పథకం.
• స్వల్పకాలిక శిక్షణ (Short Term Training), గతంలో నేర్చుకున్న నైపుణ్యాల గుర్తింపు (Recognition of Prior Learning – RPL).
• ఆ తర్వాత PMKVY 2.0 (2016-20), 3.0 (2021), 4.0 (2022-26) దశలు.
• సంస్థలు:
  1. జాతీయ నైపుణ్యాభివృద్ధి సంస్థ (NSDC) – 2008; ప్రభుత్వ-ప్రైవేటు భాగస్వామ్యం (PPP).
  2. సెక్టార్ స్కిల్ కౌన్సిల్స్ (SSCs) – పరిశ్రమల వారీ నైపుణ్య ప్రమాణాలు.
  3. పారిశ్రామిక శిక్షణ సంస్థలు (ITIs).
• ఇతర పథకాలు:
  1. దీనదయాళ్ ఉపాధ్యాయ గ్రామీణ కౌశల్య యోజన (DDU-GKY): 25 సెప్టెంబర్ 2014 – 15-35 ఏళ్ల గ్రామీణ పేద యువతకు ఉద్యోగ కల్పనతో ముడిపడిన శిక్షణ; గ్రామీణాభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ.
  2. జాతీయ అప్రెంటిస్‌షిప్ ప్రోత్సాహక పథకం (NAPS) – 2016.
  3. SANKALP, STRIVE – ప్రపంచ బ్యాంకు సహాయంతో (2018).
  4. జన శిక్షణ సంస్థాన్ (JSS) – నిరక్షరాస్యులు, తక్కువ చదువుకున్నవారికి వృత్తి శిక్షణ.
• స్కిల్ ఇండియా డిజిటల్ హబ్ (SIDH): 2023 – నైపుణ్య కోర్సులు, ఉద్యోగాల కోసం డిజిటల్ వేదిక.

నిరుద్యోగం తగ్గించడానికి భారత ప్రభుత్వం రెండు రకాల పథకాలు అమలు చేసింది – వేతన ఉపాధి (Wage Employment) పథకాలు, స్వయం ఉపాధి (Self Employment) పథకాలు. పాత పథకాలు, వాటి సంవత్సరాలు, విలీనాలు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• వేతన ఉపాధి పథకాలు (గ్రామీణ) – ప్రభుత్వ పనుల్లో కూలీ పని ఇవ్వడం:
• పనికి ఆహార పథకం (Food for Work) – 1977.
• జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి కార్యక్రమం (NREP) – 1980.
• గ్రామీణ భూమిలేని వారి ఉపాధి హామీ కార్యక్రమం (RLEGP) – 1983.
• జవహర్ రోజ్‌గార్ యోజన (JRY) – 1989 (NREP, RLEGP విలీనం).
• ఉపాధి హామీ పథకం (EAS) – 1993.
• సంపూర్ణ గ్రామీణ రోజ్‌గార్ యోజన (SGRY) – 2001.
• జాతీయ పనికి ఆహార కార్యక్రమం (NFFWP) – 2004.
• జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ చట్టం (NREGA) – 2005
• తర్వాత MGNREGA గా పేరు మార్పు.
• స్వయం ఉపాధి పథకాలు:
  1. సమగ్ర గ్రామీణాభివృద్ధి కార్యక్రమం (IRDP) – 1978-79 / 1980.
  2. ప్రధానమంత్రి రోజ్‌గార్ యోజన (PMRY) – 1993 (చదువుకున్న నిరుద్యోగ యువత).
  3. స్వర్ణజయంతి గ్రామ స్వరోజ్‌గార్ యోజన (SGSY) – 1999.
  4. జాతీయ గ్రామీణ జీవనోపాధుల మిషన్ (NRLM – ఆజీవిక) – 2011.
  5. ప్రధానమంత్రి ఉపాధి కల్పన కార్యక్రమం (PMEGP) – 2008 (PMRY, REGP విలీనం).
• పట్టణ పథకాలు:
  1. నెహ్రూ రోజ్‌గార్ యోజన (NRY) – 1989.
  2. స్వర్ణజయంతి షహరీ రోజ్‌గార్ యోజన (SJSRY) – 1997.
  3. జాతీయ పట్టణ జీవనోపాధుల మిషన్ (NULM) – 2013; దీనదయాళ్ అంత్యోదయ యోజన – NULM (DAY-NULM) గా 2014లో పేరు మార్పు.
  4. పీఎం స్వనిధి (PM SVANidhi) – జూన్ 2020; వీధి వ్యాపారులకు హామీ లేని చిన్న రుణాలు.
• ఇటీవలి పథకాలు:
  1. ఆత్మనిర్భర్ భారత్ రోజ్‌గార్ యోజన (ABRY) – అక్టోబర్ 2020; కొత్త ఉద్యోగాలకు EPF వాటా సాయం.
  2. గరీబ్ కళ్యాణ్ రోజ్‌గార్ అభియాన్ – జూన్ 2020; కోవిడ్ సమయంలో తిరిగి వచ్చిన వలస కార్మికులకు 125 రోజుల ఉపాధి (6 రాష్ట్రాల్లోని 116 జిల్లాలు).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా గ్రామీణ వేతన ఉపాధి గొలుసు: NREP (1980) + RLEGP (1983) → JRY (1989) → SGRY (2001) → NREGA (2005).