మారకపు రేటు, FDI & FPI (Exchange Rate & FDI)

మారకపు రేటు (Exchange Rate) అంటే ఒక దేశ కరెన్సీని మరో దేశ కరెన్సీలో కొలిచే ధర. ఉదాహరణకు 1 అమెరికా డాలర్ = ఎన్ని రూపాయలు. ఈ రేటు ఎలా నిర్ణయమవుతుందనే దాన్ని బట్టి మూడు వ్యవస్థలు ఉన్నాయి.

• స్థిర మారకపు రేటు (Fixed / Pegged Exchange Rate): ప్రభుత్వం లేదా కేంద్ర బ్యాంకు రేటును నిర్ణయించి, ఆ స్థాయిలో ఉంచుతుంది.
• ఉదాహరణ: బ్రెట్టన్ వుడ్స్ వ్యవస్థ (1944-1971) – కరెన్సీలు డాలర్‌తో, డాలర్ బంగారంతో ($35 = 1 ఔన్స్) అనుసంధానం
• చలన / తేలియాడే మారకపు రేటు (Floating Exchange Rate): మార్కెట్‌లో డిమాండ్, సరఫరా ఆధారంగా రేటు స్వేచ్ఛగా మారుతుంది.
• నిర్వహిత చలన రేటు (Managed Float / Dirty Float): రేటు మార్కెట్ నిర్ణయిస్తుంది, కానీ మరీ ఎక్కువ ఒడిదుడుకులు ఉంటే కేంద్ర బ్యాంకు జోక్యం చేసుకుంటుంది. భారత్ 1993 నుండి ఈ విధానం పాటిస్తోంది – RBI డాలర్లు కొని/అమ్మి రూపాయిని స్థిరపరుస్తుంది.
• ముఖ్య పదాలు:
  1. అవమూల్యనం (Devaluation) – స్థిర వ్యవస్థలో ప్రభుత్వం ఉద్దేశపూర్వకంగా కరెన్సీ విలువ తగ్గించడం
  2. పునర్మూల్యనం (Revaluation) – ప్రభుత్వం కరెన్సీ విలువ పెంచడం
  3. విలువ క్షీణత (Depreciation) – మార్కెట్ శక్తుల వల్ల కరెన్సీ విలువ తగ్గడం
  4. విలువ వృద్ధి (Appreciation) – మార్కెట్ శక్తుల వల్ల విలువ పెరగడం
• NEER & REER:
  1. నామమాత్ర ప్రభావిత మారకపు రేటు (NEER) – అనేక కరెన్సీల బుట్టతో పోలిక
  2. వాస్తవ ప్రభావిత మారకపు రేటు (REER) – ద్రవ్యోల్బణ తేడాలను కూడా లెక్కలోకి తీసుకుంటుంది.

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత భారత ప్రభుత్వం రూపాయి విలువను మూడు ముఖ్య సందర్భాల్లో అధికారికంగా తగ్గించింది. ప్రతి సారి కారణం విదేశీ మారక సమస్యలే.

• 1949 అవమూల్యనం:
  1. బ్రిటిష్ పౌండ్ స్టెర్లింగ్ విలువ తగ్గించినప్పుడు, అప్పుడు పౌండ్‌తో అనుసంధానమైన రూపాయిని కూడా తగ్గించారు
  2. డాలర్‌తో పోలిస్తే సుమారు 30.5% తగ్గింపు
• 1966 అవమూల్యనం (6 జూన్ 1966):
  1. ప్రధానమంత్రి ఇందిరా గాంధీ
  2. కారణాలు: 1962 చైనా యుద్ధం, 1965 పాకిస్తాన్ యుద్ధం, 1965-66 తీవ్ర కరువు, విదేశీ సహాయం నిలిచిపోవడం
  3. 1 డాలర్ = ₹4.76 నుండి ₹7.50కి – సుమారు 57.5% విలువ తగ్గింపు
• 1991 అవమూల్యనం (జూలై 1991):
  1. రెండు దశల్లో – 1 జూలై, 3 జూలై 1991
  2. మొత్తం సుమారు 18-19% తగ్గింపు
  3. ప్రధాని పి.వి. నరసింహారావు, ఆర్థిక మంత్రి మన్మోహన్ సింగ్
  4. కారణం: 1991 BoP సంక్షోభం; ఎగుమతులు పెంచడం, IMF రుణ షరతులు
• అవమూల్యనం ప్రభావం:
  1. ఎగుమతులు చౌకగా మారి పెరుగుతాయి, దిగుమతులు ఖరీదవుతాయి
  2. కానీ దిగుమతి చేసుకునే ముడి చమురు వంటి వాటి వల్ల ద్రవ్యోల్బణం పెరగొచ్చు.
• 1993 తర్వాత:
  1. మార్కెట్ ఆధారిత రేటు రావడంతో "అవమూల్యనం" అనే అధికారిక చర్య లేదు
  2. ఇప్పుడు జరిగేది "విలువ క్షీణత (Depreciation)" మాత్రమే.

1991 సంస్కరణల తర్వాత రూపాయి మారకపు రేటును ఒక్కసారిగా మార్కెట్‌కు వదలకుండా, మధ్యలో ఒక పరివర్తన దశ పెట్టారు. అదే LERMS.

• ముందు పరిస్థితి:
  1. 1975 నుండి 1992 వరకు రూపాయి ముఖ్య కరెన్సీల బుట్ట (Basket of Currencies)తో అనుసంధానమై ఉండేది
  2. RBI రేటు నిర్ణయించేది.
• LERMS (మార్చి 1992):
  1. 1992-93 బడ్జెట్‌లో ప్రకటన; 1 మార్చి 1992 నుండి అమలు
  2. ద్వంద్వ మారకపు రేటు (Dual Exchange Rate) వ్యవస్థ
  3. ఎగుమతిదారులు సంపాదించిన విదేశీ మారకంలో 40% అధికారిక రేటుకు RBIకి అమ్మాలి; 60% మార్కెట్ రేటుకు అమ్ముకోవచ్చు
  4. అధికారిక రేటు వద్ద వచ్చిన విదేశీ మారకాన్ని ప్రభుత్వ అవసరాలకు (చమురు, ఎరువులు వంటి ముఖ్య దిగుమతులకు) వాడారు
• ఏకీకృత మారకపు రేటు (Unified Exchange Rate): మార్చి 1993 నుండి ద్వంద్వ రేటు ఎత్తివేసి, పూర్తిగా మార్కెట్ ఆధారిత ఒకే రేటు అమలు.
• సిఫారసు: సి. రంగరాజన్ నేతృత్వంలోని BoP పై ఉన్నత స్థాయి కమిటీ మార్కెట్ ఆధారిత ఏకీకృత మారకపు రేటును సూచించింది.
• ఆ తర్వాత:
  1. 1994లో కరెంట్ ఖాతా కన్వర్టిబిలిటీ
  2. 1999లో FEMA – విదేశీ మారక వ్యవస్థ పూర్తి సరళీకరణ దిశగా.
• RBI పాత్ర: రేటు మార్కెట్ నిర్ణయించినా, అధిక ఒడిదుడుకులు అరికట్టేందుకు RBI విదేశీ మారక మార్కెట్‌లో జోక్యం చేసుకుంటుంది (Managed Float).

కరెన్సీ కన్వర్టిబిలిటీ (Currency Convertibility) అంటే దేశ కరెన్సీని ఎలాంటి ప్రభుత్వ ఆంక్షలు లేకుండా విదేశీ కరెన్సీలోకి, విదేశీ కరెన్సీని దేశ కరెన్సీలోకి మార్కెట్ రేటుకు మార్చుకునే స్వేచ్ఛ.

• కరెంట్ ఖాతా కన్వర్టిబిలిటీ (Current Account Convertibility):
  1. వస్తువులు, సేవల వాణిజ్యం, విదేశీ ప్రయాణం, చదువు, వైద్యం, రెమిటెన్సుల కోసం రూపాయిని స్వేచ్ఛగా మార్చుకోవచ్చు
  2. 1993-94 బడ్జెట్‌లో వాణిజ్య ఖాతాకు; ఆగస్టు 1994లో పూర్తి కరెంట్ ఖాతా కన్వర్టిబిలిటీ
  3. దీనితో భారత్ IMF ఒప్పంద ఆర్టికల్ VIII బాధ్యతలను స్వీకరించింది
• క్యాపిటల్ ఖాతా కన్వర్టిబిలిటీ (Capital Account Convertibility – CAC):
  1. విదేశాల్లో ఆస్తులు కొనడం, పెట్టుబడులు, రుణాల కోసం స్వేచ్ఛగా కరెన్సీ మార్పిడి
  2. భారత్‌లో పూర్తి CAC లేదు; పాక్షిక సరళీకరణ మాత్రమే
  3. ఉదా: సరళీకృత రెమిటెన్స్ పథకం (Liberalised Remittance Scheme – LRS, 2004) కింద వ్యక్తులు సంవత్సరానికి నిర్దిష్ట పరిమితి వరకు విదేశాల్లో పెట్టుబడి పెట్టవచ్చు
• తారాపూర్ కమిటీలు: RBI మాజీ డిప్యూటీ గవర్నర్ ఎస్.ఎస్. తారాపూర్ నేతృత్వంలో – 1997 (మొదటి), 2006 (రెండవ). పూర్తి CACకి ముందు ద్రవ్య లోటు తగ్గింపు, తక్కువ ద్రవ్యోల్బణం, బలమైన బ్యాంకింగ్ వంటి షరతులు సూచించాయి.
• పూర్తి CAC ఎందుకు ప్రమాదం?: విదేశీ మూలధనం ఒక్కసారిగా బయటకు వెళ్లిపోయి కరెన్సీ కుప్పకూలవచ్చు – 1997 ఆసియా ఆర్థిక సంక్షోభం ఉదాహరణ.

విదేశీ మారకానికి సంబంధించిన లావాదేవీలను నియంత్రించడానికి భారత్‌లో రెండు ముఖ్య చట్టాలు వచ్చాయి. FERA "నియంత్రణ" (Regulation) మీద దృష్టి పెడితే, FEMA "నిర్వహణ" (Management) మీద దృష్టి పెడుతుంది.

• FERA (Foreign Exchange Regulation Act):
  1. మొదట 1947లో; తర్వాత కఠినమైన FERA 1973 (1 జనవరి 1974 నుండి అమలు)
  2. లక్ష్యం: విదేశీ మారకం కొరత కాలంలో దాన్ని పొదుపుగా వాడటం
  3. ఉల్లంఘన క్రిమినల్ నేరం (Criminal Offence) – అరెస్టు, జైలు శిక్ష
  4. "నిర్దోషి అని రుజువు చేసుకునే బాధ్యత నిందితునిదే"
• FEMA (Foreign Exchange Management Act):
  1. 1999లో ఆమోదం; 1 జూన్ 2000 నుండి అమలు
  2. లక్ష్యం: విదేశీ వాణిజ్యం, చెల్లింపులను సులభతరం చేయడం; విదేశీ మారక మార్కెట్ అభివృద్ధి
  3. ఉల్లంఘన సివిల్ నేరం (Civil Offence) – జరిమానాలు; జరిమానా కట్టకపోతే మాత్రమే జైలు
  4. కరెంట్ ఖాతా లావాదేవీలు సాధారణంగా స్వేచ్ఛ; క్యాపిటల్ ఖాతా లావాదేవీలను RBI నియంత్రిస్తుంది
• అమలు సంస్థ: ఎన్‌ఫోర్స్‌మెంట్ డైరెక్టరేట్ (Enforcement Directorate – ED), కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ రెవెన్యూ విభాగం కింద.
• సంబంధిత చట్టాలు:
  1. మనీ లాండరింగ్ నిరోధక చట్టం (PMLA) – 2002 (2005 నుండి అమలు)
  2. పరారీ ఆర్థిక నేరగాళ్ల చట్టం (Fugitive Economic Offenders Act) – 2018

విదేశీ ప్రత్యక్ష పెట్టుబడి (Foreign Direct Investment – FDI) అంటే ఒక విదేశీ సంస్థ భారత కంపెనీలో దీర్ఘకాల ప్రయోజనం, నిర్వహణపై ప్రభావం ఉండేలా పెట్టే పెట్టుబడి. FDI కొత్త సాంకేతికత, ఉద్యోగాలు, మూలధనం తెస్తుంది.

• రెండు మార్గాలు:
  1. ఆటోమేటిక్ మార్గం (Automatic Route) – ప్రభుత్వ ముందస్తు అనుమతి అవసరం లేదు; పెట్టుబడి తర్వాత RBIకి సమాచారం ఇస్తే చాలు
  2. ప్రభుత్వ మార్గం (Government Route) – సంబంధిత మంత్రిత్వ శాఖ ముందస్తు అనుమతి అవసరం
• FIPB రద్దు:
  1. విదేశీ పెట్టుబడుల ప్రోత్సాహక బోర్డు (FIPB) 2017లో రద్దు (2017-18 బడ్జెట్ ప్రకటన)
  2. ఇప్పుడు DPIIT నిర్వహించే విదేశీ పెట్టుబడుల సదుపాయ పోర్టల్ (Foreign Investment Facilitation Portal) ద్వారా దరఖాస్తులు.
• నోడల్ విభాగం: పరిశ్రమలు & అంతర్గత వాణిజ్య ప్రోత్సాహక విభాగం (DPIIT), వాణిజ్య & పరిశ్రమల మంత్రిత్వ శాఖ – FDI విధానం రూపొందిస్తుంది.
• FDI నిషేధిత రంగాలు (ఉదాహరణలు): లాటరీ, జూదం & బెట్టింగ్, చిట్ ఫండ్లు, నిధి కంపెనీలు, రియల్ ఎస్టేట్ వ్యాపారం (టౌన్‌షిప్ అభివృద్ధి మినహా), పొగాకు సిగరెట్ల తయారీ, అణుశక్తి.
• ముఖ్య సడలింపులు:
  1. రక్షణ రంగం – 74% వరకు ఆటోమేటిక్ మార్గం (2020); అంతకంటే ఎక్కువ ప్రభుత్వ మార్గం
  2. టెలికాం – 100% ఆటోమేటిక్ మార్గం (2021)
• ప్రెస్ నోట్ 3 (2020): భారత్‌తో భూ సరిహద్దు పంచుకునే దేశాల (ఉదా: చైనా) నుండి వచ్చే FDIకి తప్పనిసరిగా ప్రభుత్వ మార్గం.
• FDI రకాలు: గ్రీన్‌ఫీల్డ్ (Greenfield – కొత్త యూనిట్ ప్రారంభం), బ్రౌన్‌ఫీల్డ్ (Brownfield – ఉన్న సంస్థను కొనడం/విస్తరించడం).
• FDI మూలాలు: మారిషస్, సింగపూర్ వంటి దేశాల నుండి ఎక్కువ FDI వస్తుంది – డబుల్ టాక్సేషన్ నివారణ ఒప్పందాల (DTAA) వల్ల.

విదేశీ పోర్ట్‌ఫోలియో పెట్టుబడి (Foreign Portfolio Investment – FPI) అంటే విదేశీయులు భారత కంపెనీల షేర్లు, బాండ్లు, ఇతర ఆర్థిక సాధనాల్లో పెట్టే పెట్టుబడి. వీరికి కంపెనీ నిర్వహణలో పాత్ర ఉండదు – కేవలం లాభం కోసం పెట్టుబడి.

• FDI vs FPI హద్దు:
  1. లిస్టెడ్ కంపెనీలో 10% లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వాటా – FDI
  2. 10% కంటే తక్కువ – FPI. ఈ నిర్వచనాన్ని అరవింద్ మాయారామ్ కమిటీ (2013) సూచించింది.
• ముఖ్య తేడాలు:
  1. కాలం: FDI దీర్ఘకాలికం; FPI స్వల్పకాలికం కావచ్చు
  2. నియంత్రణ: FDIలో నిర్వహణపై ప్రభావం ఉంటుంది; FPIలో ఉండదు
  3. స్థిరత్వం: FDI స్థిరమైనది; FPI త్వరగా బయటకు వెళ్లవచ్చు – అందుకే "హాట్ మనీ (Hot Money)"
  4. ఉదాహరణ: విదేశీ కంపెనీ భారత్‌లో కార్ల ఫ్యాక్టరీ పెట్టడం FDI; విదేశీ ఫండ్ భారత స్టాక్ మార్కెట్‌లో షేర్లు కొనడం FPI
• నియంత్రణ సంస్థ:
  1. SEBI (సెక్యూరిటీస్ అండ్ ఎక్స్ఛేంజ్ బోర్డ్ ఆఫ్ ఇండియా). SEBI FPI నిబంధనలు 2014లో FII, QFI (Qualified Foreign Investor)లను కలిపి "FPI" అనే ఒకే వర్గం చేశారు
  2. తర్వాత SEBI FPI నిబంధనలు 2019.
• పార్టిసిపేటరీ నోట్లు (P-Notes): SEBI వద్ద నమోదు కాని విదేశీ పెట్టుబడిదారులు, నమోదైన FPIల ద్వారా భారత మార్కెట్‌లో పెట్టుబడి పెట్టే సాధనం – పారదర్శకత లోపం వల్ల విమర్శలు.
• ప్రభావం: FPIలు ఒక్కసారిగా వెళ్లిపోతే స్టాక్ మార్కెట్ పడిపోతుంది, రూపాయి విలువ క్షీణిస్తుంది.
• ECB (External Commercial Borrowings): భారత కంపెనీలు విదేశీ వనరుల నుండి తీసుకునే వాణిజ్య రుణాలు – RBI నియంత్రణ.

విదేశీ మారక నిల్వలు (Forex Reserves) అంటే ఒక దేశ కేంద్ర బ్యాంకు దగ్గర ఉండే విదేశీ కరెన్సీలు, బంగారం వంటి ఆస్తులు. ఇవి దేశానికి ఆర్థిక "రక్షణ కవచం" లాంటివి.

• నిర్వహణ: రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (RBI) – RBI చట్టం 1934, FEMA 1999 ప్రకారం.
• నాలుగు భాగాలు (Components):
  1. విదేశీ కరెన్సీ ఆస్తులు (Foreign Currency Assets – FCA) – అతిపెద్ద భాగం; డాలర్, యూరో, పౌండ్, యెన్ వంటివి
  2. బంగారం (Gold)
  3. ప్రత్యేక ఉపసంహరణ హక్కులు (SDR – Special Drawing Rights)
  4. IMFలో రిజర్వ్ ట్రాంచ్ స్థానం (Reserve Tranche Position)
• ఎందుకు అవసరం?:
  1. దిగుమతుల బిల్లులు చెల్లించడం (దిగుమతి కవర్ – Import Cover: నిల్వలు ఎన్ని నెలల దిగుమతులకు సరిపోతాయి)
  2. రూపాయి విలువ అధిక ఒడిదుడుకులను నియంత్రించడం
  3. విదేశీ రుణాల చెల్లింపు; అంతర్జాతీయ పెట్టుబడిదారులకు నమ్మకం
• చరిత్ర:
  1. 1991 సంక్షోభంలో నిల్వలు కొన్ని వారాల దిగుమతులకే సరిపోయేవి
  2. సంస్కరణల తర్వాత క్రమంగా పెరిగాయి.
• మైలురాయి: సెప్టెంబర్ 2024లో భారత విదేశీ మారక నిల్వలు మొదటిసారి 700 బిలియన్ డాలర్లు దాటాయి (RBI గణాంకాలు). ఈ స్థాయి చేరిన కొన్ని దేశాల్లో భారత్ ఒకటి.
• ఖర్చు: నిల్వలు ఎక్కువగా అమెరికా ట్రెజరీ బాండ్ల వంటి తక్కువ రాబడి సాధనాల్లో ఉంటాయి – నిల్వలు ఉంచుకోవడానికి కూడా ఒక ఖర్చు ఉంటుంది.