AP బడ్జెట్ & సామాజిక-ఆర్థిక సర్వే (AP Budget & Survey)

రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఒక సంవత్సరంలో ఎంత డబ్బు వస్తుంది, ఎంత ఖర్చు చేస్తుంది అని శాసనసభ ముందు ఉంచే లెక్కనే బడ్జెట్ (Budget) అంటారు. రాజ్యాంగంలో "బడ్జెట్" అనే పదం లేదు; దీన్ని వార్షిక ఆర్థిక నివేదిక (Annual Financial Statement) అంటారు.

• రాజ్యాంగ ఆధారం: ఆర్టికల్ 202 – రాష్ట్ర వార్షిక ఆర్థిక నివేదిక. (కేంద్రానికి ఆర్టికల్ 112.)
• ఆర్థిక సంవత్సరం: ఏప్రిల్ 1 నుండి మార్చి 31 వరకు.
• బడ్జెట్‌లో రెండు భాగాలు:
  1. రెవెన్యూ బడ్జెట్ (Revenue Budget): రెవెన్యూ రాబడులు (పన్నులు, పన్నేతర ఆదాయం, కేంద్ర గ్రాంట్లు) + రెవెన్యూ ఖర్చు (జీతాలు, పింఛన్లు, వడ్డీలు, సబ్సిడీలు, సంక్షేమం)
  2. మూలధన బడ్జెట్ (Capital Budget): మూలధన రాబడులు (అప్పులు, రుణాల వసూళ్లు) + మూలధన ఖర్చు (రోడ్లు, ప్రాజెక్టులు, భవనాల వంటి ఆస్తుల నిర్మాణం)
• బడ్జెట్ ఆమోద దశలు:
  1. ఆర్థిక మంత్రి శాసనసభలో బడ్జెట్ ప్రసంగం
  2. సాధారణ చర్చ → శాఖల వారీగా గ్రాంట్ల కోసం డిమాండ్లు (ఆర్టికల్ 203)
  3. విభజన బిల్లు (Appropriation Bill – ఆర్టికల్ 204)
  4. పూర్తి బడ్జెట్ ఆలస్యమైతే ఓట్ ఆన్ అకౌంట్ (Vote on Account – ఆర్టికల్ 206)
• ప్రత్యేక వ్యవసాయ బడ్జెట్: AP లో సాధారణ బడ్జెట్‌తో పాటు వ్యవసాయానికి ప్రత్యేకంగా వ్యవసాయ బడ్జెట్ కూడా ప్రవేశపెడతారు.
• AP శాసనవ్యవస్థ: శాసనసభ (175 స్థానాలు) + శాసనమండలి (ద్విసభ). ద్రవ్య బిల్లులపై శాసనసభదే తుది నిర్ణయం.

రాష్ట్రానికి డబ్బు రెండు దారుల్లో వస్తుంది – రాష్ట్రం సొంతంగా వసూలు చేసేది, కేంద్రం నుండి వచ్చేది. విభజన తర్వాత AP కి కేంద్ర బదిలీలపై ఆధారం ఎక్కువగా ఉంది.

• రాష్ట్ర సొంత పన్నులు (State's Own Tax Revenue):
  1. SGST – రాష్ట్ర వస్తు సేవల పన్ను (GST 1 జూలై 2017 నుండి)
  2. పెట్రోల్, డీజిల్, మద్యంపై అమ్మకపు పన్ను/VAT (ఇవి GST బయట ఉన్నాయి)
  3. రాష్ట్ర ఎక్సైజ్ సుంకం (State Excise) – మద్యంపై
  4. స్టాంపులు & రిజిస్ట్రేషన్ (Stamps & Registration)
  5. మోటారు వాహనాల పన్ను, విద్యుత్ సుంకం, భూమి శిస్తు
• సొంత పన్నేతర ఆదాయం (Non-Tax Revenue): గనులు & ఖనిజాలపై రాయల్టీ, అటవీ ఆదాయం, వడ్డీలు, డివిడెండ్లు, ఫీజులు.
• కేంద్ర బదిలీలు (Central Transfers):
  1. కేంద్ర పన్నుల్లో వాటా (Share in Central Taxes) – ఆర్థిక సంఘం సిఫారసుల ప్రకారం (ఆర్టికల్ 270)
  2. గ్రాంట్లు (Grants-in-Aid) – ఆర్థిక సంఘం గ్రాంట్లు (రెవెన్యూ లోటు, స్థానిక సంస్థలు, విపత్తు నిర్వహణ) & కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాల (CSS) గ్రాంట్లు (ఆర్టికల్ 275)
• GST పరిహారం: GST వల్ల రాష్ట్రాలకు వచ్చే నష్టాన్ని 5 ఏళ్లు (జూన్ 2022 వరకు) కేంద్రం భర్తీ చేసింది.
• మూలధన రాబడులు (Capital Receipts):
  1. మార్కెట్ రుణాలు – రాష్ట్ర అభివృద్ధి రుణాలు (State Development Loans – SDL)
  2. కేంద్రం నుండి రుణాలు, విదేశీ సాయం ప్రాజెక్టుల రుణాలు
  3. ప్రభుత్వం ఇచ్చిన రుణాల తిరిగి వసూలు

ఖర్చు రాబడి కంటే ఎక్కువైతే లోటు (Deficit) వస్తుంది. లోటును అప్పులతో భర్తీ చేస్తారు. అప్పులు అదుపులో ఉండాలని రాష్ట్రాలు ద్రవ్య బాధ్యత & బడ్జెట్ నిర్వహణ (FRBM) చట్టాలు చేశాయి.

• ముఖ్య లోటు సూత్రాలు:
  1. రెవెన్యూ లోటు (Revenue Deficit) = రెవెన్యూ ఖర్చు − రెవెన్యూ రాబడి
  2. ద్రవ్య లోటు (Fiscal Deficit) = మొత్తం ఖర్చు − (రెవెన్యూ రాబడి + రుణేతర మూలధన రాబడి) = ప్రభుత్వం చేయాల్సిన మొత్తం అప్పు
  3. ప్రాథమిక లోటు (Primary Deficit) = ద్రవ్య లోటు − వడ్డీ చెల్లింపులు
• AP FRBM చట్టం:
  1. 2005లో ఉమ్మడి AP లో చేశారు
  2. విభజన తర్వాత AP కొనసాగిస్తోంది.
• FRBM లక్ష్యాలు:
  1. రెవెన్యూ లోటును తొలగించడం (రోజువారీ ఖర్చులకు అప్పు చేయకూడదు)
  2. ద్రవ్య లోటును సాధారణంగా GSDP లో 3% లోపు ఉంచడం
  3. మొత్తం అప్పులను GSDP లో నిర్దిష్ట శాతం లోపు ఉంచడం
• 15వ ఆర్థిక సంఘం సడలింపు: విద్యుత్ రంగ సంస్కరణలు చేసే రాష్ట్రాలకు GSDP లో అదనంగా 0.5% రుణ పరిమితి (2021-25) అనుమతించారు.
• అప్పుల పరిమితి (ఆర్టికల్ 293): కేంద్రానికి బకాయి ఉన్న రాష్ట్రాలు కొత్త అప్పులు తీసుకోవాలంటే కేంద్ర అనుమతి కావాలి.
• బడ్జెట్ వెలుపలి అప్పులు (Off-budget Borrowings): ప్రభుత్వ సంస్థలు/కార్పొరేషన్ల ద్వారా తీసుకునే అప్పులు – కేంద్రం వీటిని కూడా రాష్ట్ర రుణ పరిమితిలో లెక్కించడం మొదలుపెట్టింది.

విభజన తర్వాత AP బడ్జెట్ పరిమాణం ఏటా పెరుగుతూ వచ్చింది. పరీక్షల్లో "ఏ సంవత్సరం బడ్జెట్ ఎంత, ఎవరు ప్రవేశపెట్టారు" అని అడుగుతారు. కింది మొత్తాలు ఆ సంవత్సరం ప్రవేశపెట్టిన బడ్జెట్ అంచనాలు (Budget Estimates).

• ముఖ్య బడ్జెట్లు:
  1. 2014-15 (ఆగస్టు 2014): విభజన తర్వాత మొదటి AP బడ్జెట్ – ఆర్థిక మంత్రి యనమల రామకృష్ణుడు; సుమారు ₹1.12 లక్షల కోట్లు (₹1,11,824 కోట్లు)
  2. 2019-20 (జూలై 2019): ఆర్థిక మంత్రి బుగ్గన రాజేంద్రనాథ్; సుమారు ₹2.28 లక్షల కోట్లు
  3. 2024-25: ఎన్నికల సంవత్సరం కావడంతో మొదట ఓట్ ఆన్ అకౌంట్; పూర్తి బడ్జెట్ 11 నవంబర్ 2024న – ఆర్థిక మంత్రి పయ్యావుల కేశవ్; ₹2,94,427 కోట్లు
  4. 2025-26 (28 ఫిబ్రవరి 2025): ఆర్థిక మంత్రి పయ్యావుల కేశవ్; ₹3,22,359 కోట్లు
• బడ్జెట్‌లో ఎక్కువ ఖర్చు రంగాలు:
  1. విద్య, వైద్యం, సంక్షేమ పథకాలు
  2. వడ్డీ చెల్లింపులు, జీతాలు, పింఛన్లు (కమిటెడ్ ఖర్చు – Committed Expenditure)
  3. వ్యవసాయం, సాగునీరు, గ్రామీణాభివృద్ధి
• కమిటెడ్ ఖర్చు సమస్య: జీతాలు, పింఛన్లు, వడ్డీలు వంటి తప్పనిసరి ఖర్చుల వాటా ఎక్కువ కావడంతో మూలధన ఖర్చుకు (ప్రాజెక్టులకు) తక్కువ డబ్బు మిగులుతోంది.
• స్వర్ణాంధ్ర @2047 (Swarna Andhra Vision 2047): డిసెంబర్ 2024లో విడుదల చేసిన దీర్ఘకాల అభివృద్ధి దార్శనిక పత్రం – 2047 నాటికి అధిక తలసరి ఆదాయం సాధించడం లక్ష్యం.

ఒక రాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థ పరిమాణాన్ని కొలిచే కొలమానం స్థూల రాష్ట్ర దేశీయోత్పత్తి (Gross State Domestic Product – GSDP). దేశానికి GDP ఎలాగో, రాష్ట్రానికి GSDP అలా.

AP లో దీన్ని ప్రణాళికా శాఖలోని అర్థ గణాంక శాఖ (Directorate of Economics and Statistics – DES) లెక్కిస్తుంది.

• GSDP: ఒక సంవత్సరంలో రాష్ట్ర భౌగోళిక సరిహద్దుల్లో ఉత్పత్తి అయిన అన్ని తుది వస్తువులు, సేవల మొత్తం విలువ.
• GSVA (Gross State Value Added): రంగాల వారీగా జోడించిన విలువ. GSDP = GSVA + ఉత్పత్తి పన్నులు (Product Taxes) − ఉత్పత్తి సబ్సిడీలు (Product Subsidies).
• NSDP (Net State Domestic Product): GSDP − తరుగుదల (Depreciation).
• తలసరి ఆదాయం (Per Capita Income): ప్రస్తుత ధరల్లో NSDP ÷ రాష్ట్ర జనాభా.
• ప్రస్తుత ధరలు vs స్థిర ధరలు:
  1. ప్రస్తుత ధరలు (Current Prices): ఆ సంవత్సరం ధరలతో లెక్క – ద్రవ్యోల్బణం కలిసి ఉంటుంది
  2. స్థిర ధరలు (Constant Prices): ఆధార సంవత్సరం (Base Year) ధరలతో లెక్క – నిజమైన వృద్ధి తెలుస్తుంది
  3. ప్రస్తుత ఆధార సంవత్సరం: 2011-12
• మూడు రంగాలు:
  1. ప్రాథమిక రంగం (Primary): వ్యవసాయం, పశుసంపద, అటవీ, మత్స్య, గనులు
  2. ద్వితీయ రంగం (Secondary): తయారీ, నిర్మాణం, విద్యుత్, గ్యాస్, నీటి సరఫరా
  3. తృతీయ రంగం (Tertiary/Services): వ్యాపారం, రవాణా, బ్యాంకింగ్, రియల్ ఎస్టేట్, ప్రభుత్వ సేవలు
• అంచనాల రకాలు: ముందస్తు అంచనా (Advance Estimate – AE), సవరించిన అంచనాలు (Revised Estimates), తుది అంచనాలు – తర్వాత సంవత్సరాల్లో సంఖ్యలు మారవచ్చు.

ప్రతి సంవత్సరం బడ్జెట్‌తో పాటు AP ప్రణాళికా శాఖ సామాజిక-ఆర్థిక సర్వే (Socio-Economic Survey – SES) విడుదల చేస్తుంది. ఇది రాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థకు "రిపోర్ట్ కార్డు" లాంటిది. పరీక్షల్లో దీనిలోని సంఖ్యలు ఎక్కువగా అడుగుతారు.

• సర్వేలో ఉండే అంశాలు:
  1. GSDP, వృద్ధి రేటు, తలసరి ఆదాయం
  2. వ్యవసాయం, పరిశ్రమలు, సేవల రంగాల పనితీరు
  3. ప్రభుత్వ ఆర్థిక స్థితి (రాబడులు, అప్పులు)
  4. విద్య, ఆరోగ్యం, సంక్షేమ పథకాల సమాచారం
  5. జిల్లాల వారీ గణాంకాలు
• రంగాల వాటా – SES 2023-24 (ప్రస్తుత ధరల్లో GSVA, సుమారుగా):
  1. వ్యవసాయ & అనుబంధ రంగాలు: సుమారు 36%
  2. పరిశ్రమలు: సుమారు 23%
  3. సేవలు: సుమారు 41%
• తలసరి ఆదాయం (ప్రస్తుత ధరల్లో, సుమారుగా):
  1. 2022-23: సుమారు ₹2.19 లక్షలు
  2. 2023-24 (ముందస్తు అంచనా): సుమారు ₹2.4 లక్షలు
  3. AP తలసరి ఆదాయం జాతీయ సగటు కంటే ఎక్కువ, కానీ తెలంగాణ కంటే తక్కువ
• వ్యవసాయ రంగ ప్రత్యేకత: AP వ్యవసాయ GSVA లో పశుసంపద, మత్స్య రంగాల వాటా ఎక్కువ – పంటల కంటే వేగంగా పెరుగుతున్నాయి.
• సంఖ్యల జాగ్రత్త: సర్వేలోని ఒక సంవత్సరం సంఖ్యలు తర్వాతి సర్వేలో సవరించబడతాయి. పరీక్షలో ఏ సర్వే సంవత్సరం అడిగారో చూసి సమాధానం ఇవ్వాలి.

కేంద్రం వసూలు చేసే పన్నుల్లో రాష్ట్రాలకు ఎంత ఇవ్వాలి, ఏ రాష్ట్రానికి ఎంత ఇవ్వాలి అని సిఫారసు చేసేది ఆర్థిక సంఘం (Finance Commission). రాష్ట్ర బడ్జెట్‌కు ఇది ముఖ్యమైన ఆదాయ వనరు.

• రాజ్యాంగ ఆధారం: ఆర్టికల్ 280 – ప్రతి 5 సంవత్సరాలకు ఒకసారి రాష్ట్రపతి ఏర్పాటు చేస్తారు.
• ఇటీవలి ఆర్థిక సంఘాలు:
  1. 14వ ఆర్థిక సంఘం (2015–20): చైర్మన్ వై.వి. రెడ్డి; రాష్ట్రాల వాటా 42%
  2. 15వ ఆర్థిక సంఘం (2020–26): చైర్మన్ ఎన్.కె. సింగ్; రాష్ట్రాల వాటా 41% (జమ్మూ-కశ్మీర్ కేంద్రపాలిత ప్రాంతం అయినందున 1% తగ్గింది)
  3. 16వ ఆర్థిక సంఘం (2026–31 కాలానికి): చైర్మన్ అరవింద్ పనగరియా; డిసెంబర్ 2023లో ఏర్పాటు
• AP వాటా (రాష్ట్రాలకు ఇచ్చే మొత్తంలో):
  1. 14వ ఆర్థిక సంఘం: 4.305%
  2. 15వ ఆర్థిక సంఘం: 4.047%
• 15వ ఆర్థిక సంఘం ప్రమాణాలు (Criteria):
  1. ఆదాయ దూరం (Income Distance): 45%
  2. జనాభా (2011): 15%
  3. విస్తీర్ణం (Area): 15%
  4. అటవీ & పర్యావరణం: 10%
  5. జనాభా నియంత్రణ పనితీరు (Demographic Performance): 12.5%
  6. పన్ను ప్రయత్నం (Tax Effort): 2.5%
• రెవెన్యూ లోటు గ్రాంటు: 15వ ఆర్థిక సంఘం AP కి పన్నుల పంపిణీ తర్వాత రెవెన్యూ లోటు గ్రాంటు కూడా సిఫారసు చేసింది.