భారతదేశ నేలలు (Soils of India)

రాళ్లు వాతావరణ ప్రభావంతో పొడిగా మారి, అందులో మొక్కలు, జంతువుల అవశేషాలు (హ్యూమస్) కలిసి ఏర్పడే పై పొరను నేల / మృత్తిక (Soil) అంటారు. నేలల అధ్యయనాన్ని పెడాలజీ (Pedology) అంటారు. ఒక సెంటీమీటర్ నేల ఏర్పడటానికి వందల సంవత్సరాలు పడుతుంది.

• నేల ఏర్పడటాన్ని ప్రభావితం చేసే అంశాలు:
  1. మాతృ శిల (Parent Rock) – నేల రంగు, ఖనిజాలు దీనిపై ఆధారపడతాయి.
  2. శీతోష్ణస్థితి (Climate) – ఉష్ణోగ్రత, వర్షపాతం; అత్యంత ముఖ్యమైన అంశం.
  3. భూస్వరూపం (Relief) – వాలు ఎక్కువ ఉంటే నేల కొట్టుకుపోతుంది.
  4. జీవ అంశాలు (Biological) – మొక్కలు, సూక్ష్మజీవులు, వానపాములు.
  5. కాలం (Time).
• నేల పొరలు (Soil Profile / Horizons):
  1. A పొర – పై నేల (Top Soil); హ్యూమస్ ఎక్కువ; మొక్కల పెరుగుదలకు ముఖ్యం.
  2. B పొర – అడుగు నేల (Sub Soil); పై నుండి కొట్టుకొచ్చిన ఖనిజాలు చేరతాయి.
  3. C పొర – వాతావరణ ప్రభావానికి గురైన మాతృ శిల ముక్కలు.
  4. దాని కింద – గట్టి మాతృ శిల (Bed Rock).
• ప్రాచీన వర్గీకరణ: ఉర్వర (Urvara – సారవంతమైన), ఉసర (Usara – నిస్సారమైన).
• ICAR వర్గీకరణ: భారత వ్యవసాయ పరిశోధనా మండలి (ICAR) ఏర్పాటు చేసిన అఖిల భారత నేలల సర్వే కమిటీ (All India Soil Survey Committee, 1953) భారత నేలలను 8 ప్రధాన రకాలుగా విభజించింది:

1. ఒండ్రు నేలలు (Alluvial)
2. నల్ల రేగడి నేలలు (Black / Regur)
3. ఎర్ర & పసుపు నేలలు (Red and Yellow)
4. లాటరైట్ నేలలు (Laterite)
5. ఎడారి / శుష్క నేలలు (Arid)
6. లవణ / క్షార నేలలు (Saline and Alkaline)
7. పీటీ / చిత్తడి నేలలు (Peaty and Marshy)
8. అటవీ / పర్వత నేలలు (Forest and Mountain)

• విస్తీర్ణ క్రమం:
  1. ఒండ్రు నేలలు అత్యధిక విస్తీర్ణం (సుమారు 40%)
  2. తర్వాత ఎర్ర నేలలు, నల్ల నేలలు.
• USDA పద్ధతి: జాతీయ నేలల సర్వే & భూ వినియోగ ప్రణాళిక సంస్థ (NBSS&LUP – నాగ్‌పూర్) అమెరికా USDA నేలల వర్గీకరణ (Soil Taxonomy) ప్రకారం కూడా భారత నేలలను వర్గీకరించింది. ఇందులో అత్యధిక భాగం ఇన్‌సెప్టిసోల్స్ (Inceptisols).
• ముఖ్య దినాలు, పథకాలు:
  1. ప్రపంచ నేలల దినోత్సవం – డిసెంబర్ 5
  2. నేల ఆరోగ్య కార్డు పథకం (Soil Health Card) – 2015, రాజస్థాన్‌లోని సూరత్‌గఢ్‌లో ప్రారంభం.

నదులు కొండల నుండి కొట్టుకొచ్చిన సన్నని మట్టి, ఇసుకను మైదానాల్లో, డెల్టాల్లో పరచడం వల్ల ఏర్పడే నేలలను ఒండ్రు నేలలు (Alluvial Soils) అంటారు. భారతదేశంలో అత్యధిక విస్తీర్ణంలో (సుమారు 40%) ఉన్న నేలలు ఇవే. ఇవి దేశ ఆహార ధాన్యాగారం.

• ఎక్కడ ఉన్నాయి?:
  1. సింధు-గంగా-బ్రహ్మపుత్ర మైదానాలు (పంజాబ్, హర్యానా, ఉత్తరప్రదేశ్, బీహార్, పశ్చిమ బెంగాల్, అస్సాం).
  2. తూర్పు తీర డెల్టాలు – మహానది, గోదావరి, కృష్ణ, కావేరి.
  3. గుజరాత్, రాజస్థాన్‌లోని కొన్ని భాగాలు.
• రెండు రకాలు:
  1. ఖాదర్ (Khadar) – కొత్త ఒండ్రు; ప్రతి సంవత్సరం వరదలతో కొత్త మట్టి చేరుతుంది; నదికి దగ్గరగా, లోతట్టు ప్రాంతాల్లో; ఎక్కువ సారవంతం.
  2. భంగర్ (Bhangar) – పాత ఒండ్రు; నదికి దూరంగా ఎత్తైన ప్రాంతాల్లో; సున్నపు ముద్దలు 'కంకర్ (Kankar)' ఉంటాయి; ఖాదర్ కంటే తక్కువ సారవంతం.
• పోషకాలు:
  1. పొటాష్ (Potash), సున్నం ఎక్కువ.
  2. నైట్రోజన్, ఫాస్ఫరస్, హ్యూమస్ తక్కువ – అందుకే ఎరువులు అవసరం.
• స్వభావం:
  1. ఇసుక నుండి బంకమట్టి వరకు
  2. దున్నడం సులభం
  3. నీటి పారుదల సదుపాయం ఉంటే చాలా సారవంతం.
• పంటలు: వరి, గోధుమ, చెరకు, జనుము (Jute), పప్పుధాన్యాలు, నూనెగింజలు.
• హిమాలయ పాదాల వద్ద:
  1. భాబర్ (Bhabar) – రాళ్లు, గులకరాళ్లతో కూడిన ఇరుకైన పట్టీ; నదులు భూమి లోపలికి ఇంకిపోతాయి.
  2. తెరాయ్ (Terai) – భాబర్‌కు దక్షిణాన తేమ, చిత్తడి ప్రాంతం; నదులు మళ్లీ బయటకు వస్తాయి.
• తెలుగు రాష్ట్రాల్లో:
  1. గోదావరి, కృష్ణా డెల్టాలు (కోనసీమ, ఉభయ గోదావరి, కృష్ణా, గుంటూరు ప్రాంతాలు) – ఒండ్రు నేలలతో 'ఆంధ్రా అన్నపూర్ణ'గా పేరు.
  2. తెలంగాణలో గోదావరి, కృష్ణా నదుల ఒడ్డున కొన్ని ప్రాంతాల్లో.
• డెల్టా ఒండ్రు: డెల్టా ప్రాంతాల్లో కొత్త ఒండ్రు ఎక్కువగా ఉండి వరి సాగుకు అత్యుత్తమం.

దక్కన్ పీఠభూమిలో అగ్నిపర్వత లావా శిలల (బసాల్ట్) నుండి ఏర్పడిన నల్లని నేలలను నల్ల రేగడి నేలలు (Black Soils) అంటారు. పత్తి సాగుకు అత్యుత్తమం కాబట్టి వీటిని 'నల్ల పత్తి నేలలు (Black Cotton Soils)' అని, 'రేగర్ (Regur)' అని కూడా అంటారు.

• ఏర్పడిన విధానం: దక్కన్ ట్రాప్ (Deccan Trap) ప్రాంతంలోని బసాల్ట్ శిలలు వాతావరణ ప్రభావంతో విచ్ఛిన్నం కావడం వల్ల.
• ఎక్కడ ఉన్నాయి?:
  1. మహారాష్ట్ర (అత్యధికం), గుజరాత్, మధ్యప్రదేశ్ (మాల్వా పీఠభూమి), కర్ణాటక ఉత్తర భాగం.
  2. తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్, తమిళనాడులోని కొన్ని భాగాలు.
  3. గోదావరి, కృష్ణా నదీ లోయల్లో.
• లక్షణాలు:
  1. బంకమట్టి ఎక్కువ – నీటిని ఎక్కువ కాలం నిల్వ ఉంచుకుంటాయి (High Moisture Retention). అందుకే వర్షాధార సాగుకు అనుకూలం.
  2. తడిసినప్పుడు జిగటగా, ఉబ్బుతాయి; ఎండినప్పుడు కుంచించుకుపోయి లోతైన పగుళ్లు (Cracks) ఏర్పడతాయి.
  3. పగుళ్ల ద్వారా గాలి లోపలికి వెళ్లి నేల తనంతట తానే 'దున్నుకున్నట్లు' అవుతుంది – స్వయం దున్నే నేలలు (Self-ploughing Soils).
  4. తడి ఉన్నప్పుడు దున్నడం కష్టం.
• పోషకాలు:
  1. ఎక్కువ: ఇనుము, సున్నం (Lime), కాల్షియం, మెగ్నీషియం, పొటాష్, అల్యూమినా.
  2. తక్కువ: నైట్రోజన్, ఫాస్ఫరస్, సేంద్రియ పదార్థం.
• పంటలు: పత్తి (ప్రధాన పంట), జొన్న, సోయాబీన్, మిరప, పొగాకు, పొద్దుతిరుగుడు, శనగ, గోధుమ.
• తెలుగు పేరు: తెలుగు రాష్ట్రాల్లో వీటిని 'రేగడి నేలలు' అంటారు.
• ఆంధ్రప్రదేశ్: కర్నూలు, నంద్యాల, గుంటూరు, పల్నాడు, ప్రకాశం ప్రాంతాలు.
• తెలంగాణ:
  1. ఆదిలాబాద్, నిర్మల్, నిజామాబాద్, సంగారెడ్డి ప్రాంతాలు
  2. పత్తి, సోయాబీన్ సాగు.

తక్కువ వర్షం పడే పీఠభూమి ప్రాంతాల్లో గ్రానైట్, నైస్ (Gneiss) వంటి స్ఫటికాకార శిలల నుండి ఏర్పడిన నేలలను ఎర్ర నేలలు (Red Soils) అంటారు. విస్తీర్ణంలో ఒండ్రు నేలల తర్వాత రెండో స్థానం వీటిదే. తెలుగు రాష్ట్రాల్లో ఎక్కువ కనిపించే నేలలు కూడా ఇవే.

• ఏర్పడిన విధానం: ప్రాచీన స్ఫటికాకార, రూపాంతర శిలలు (Crystalline and Metamorphic Rocks) – గ్రానైట్, నైస్ – తక్కువ వర్షం ఉన్న ప్రాంతాల్లో విచ్ఛిన్నం కావడం వల్ల.
• ఎరుపు రంగు ఎందుకు?: ఇనుప ఆక్సైడ్ (Iron Oxide) శిలల్లో విస్తరించడం వల్ల.
• పసుపు రంగు ఎందుకు?: అదే ఇనుప ఆక్సైడ్ నీటితో కలిసి ఆర్ద్ర రూపం (Hydrated Form) పొందినప్పుడు నేల పసుపుగా కనిపిస్తుంది.
• ఎక్కడ ఉన్నాయి?:
  1. తమిళనాడు, కర్ణాటక, ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ, ఒడిశా, ఛత్తీస్‌గఢ్, జార్ఖండ్ (ఛోటానాగ్‌పూర్), మేఘాలయ.
  2. దక్కన్ పీఠభూమి తూర్పు, దక్షిణ భాగాలు; పశ్చిమ కనుమల తూర్పు వాలు.
• లక్షణాలు:
  1. నీటిని ఎక్కువ కాలం నిల్వ ఉంచుకోలేవు – నీరు త్వరగా ఇంకిపోతుంది.
  2. ఎత్తైన ప్రాంతాల్లో పలుచగా, గులకరాళ్లతో; లోతట్టు ప్రాంతాల్లో లోతుగా, సారవంతంగా ఉంటాయి.
  3. సూక్ష్మ కణాల ఎర్ర-పసుపు నేలలు సాధారణంగా సారవంతం; ముతక కణాల నేలలు తక్కువ సారం.
• పోషకాలు: నైట్రోజన్, ఫాస్ఫరస్, హ్యూమస్ తక్కువ. ఎరువులు, నీటి పారుదలతో మంచి దిగుబడి వస్తుంది.
• పంటలు:
  1. వేరుశనగ, రాగి, జొన్న, సజ్జ, కంది, పప్పుధాన్యాలు, పొగాకు
  2. నీటి పారుదల ఉంటే వరి, మామిడి వంటి పండ్ల తోటలు.
• తెలుగు రాష్ట్రాల్లో:
  1. తెలంగాణ: రాష్ట్రంలో ఎక్కువ భాగం ఎర్ర నేలలే. ఇసుక కలిసిన ఎర్ర నేలలను 'చల్కా నేలలు', ఇసుక-బంకమట్టి కలిసిన వాటిని 'దుబ్బ నేలలు' అంటారు.
  2. ఆంధ్రప్రదేశ్: రాయలసీమ (అనంతపురం, చిత్తూరు ప్రాంతాలు), ఉత్తరాంధ్రలో ఎర్ర నేలలు ఎక్కువ. అనంతపురం వేరుశనగ సాగుకు ప్రసిద్ధి.

'లాటరైట్ (Laterite)' అనే పదం లాటిన్ పదం 'లేటర్ (Later)' నుండి వచ్చింది – అంటే 'ఇటుక (Brick)'. అధిక ఉష్ణోగ్రత, భారీ వర్షం ఉండే ప్రాంతాల్లో ఈ నేలలు ఏర్పడతాయి. ఎండితే ఇటుకలా గట్టిపడటం వల్ల ఈ పేరు వచ్చింది.

• ఏర్పడిన విధానం – నిక్షాళనం (Leaching):
  1. భారీ వర్షం నేలలోని సున్నం, సిలికా వంటి కరిగే పోషకాలను కిందికి కడిగేస్తుంది.
  2. ఇనుము, అల్యూమినియం ఆక్సైడ్‌లు మాత్రమే పై పొరలో మిగులుతాయి.
  3. వర్షాకాలం, ఎండాకాలం మార్చి మార్చి వచ్చే ప్రాంతాల్లో ఈ ప్రక్రియ ఎక్కువ.
• ఎక్కడ ఉన్నాయి?:
  1. కేరళ, కర్ణాటక, తమిళనాడు (పశ్చిమ కనుమల ప్రాంతాలు).
  2. ఒడిశా, మధ్యప్రదేశ్, ఛత్తీస్‌గఢ్ కొండ ప్రాంతాలు.
  3. ఈశాన్య రాష్ట్రాలు – అస్సాం, మేఘాలయ కొండలు.
  4. తూర్పు కనుమల్లోని కొన్ని ఎత్తైన ప్రాంతాలు.
• లక్షణాలు:
  1. ఎరుపు రంగు (ఇనుప ఆక్సైడ్ వల్ల).
  2. ఆమ్ల స్వభావం (Acidic).
  3. హ్యూమస్ తక్కువ – అధిక ఉష్ణోగ్రతల వల్ల సూక్ష్మజీవులు సేంద్రియ పదార్థాన్ని త్వరగా నశింపజేస్తాయి.
• పోషకాలు:
  1. ఎక్కువ: ఇనుము, అల్యూమినియం ఆక్సైడ్‌లు.
  2. తక్కువ: నైట్రోజన్, ఫాస్ఫరస్, పొటాష్, సున్నం, సేంద్రియ పదార్థం.
  3. అందుకే సహజంగా తక్కువ సారవంతం; ఎరువులు, సేంద్రియ ఎరువు వేస్తే సాగు సాధ్యం.
• పంటలు: జీడిమామిడి (Cashew – ముఖ్యంగా ఎర్ర లాటరైట్ నేలల్లో), తేయాకు (Tea), కాఫీ (Coffee), రబ్బరు (Rubber), కొబ్బరి.
• ఇతర ఉపయోగాలు: ఎండితే గట్టిపడటం వల్ల ఇళ్ల నిర్మాణానికి ఇటుకలుగా కోసి వాడతారు – కేరళ, కర్ణాటక తీరంలో ఎక్కువ.
• ఖనిజాలు: అల్యూమినియం ఖనిజం బాక్సైట్ (Bauxite) తరచూ లాటరైట్ ప్రాంతాలతో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది.

తక్కువ వర్షం, అధిక ఉష్ణోగ్రత ఉన్న ప్రాంతాల్లో ఎడారి నేలలు ఏర్పడతాయి. లవణాలు (ఉప్పు) పేరుకున్న నేలలను లవణ / క్షార నేలలు అంటారు. ఈ రెండూ సహజంగా సాగుకు కష్టమైనవి – కానీ సరైన పద్ధతులతో మెరుగుపరచవచ్చు.

• ఎడారి / శుష్క నేలలు (Arid Soils):
  1. ప్రాంతం: పశ్చిమ రాజస్థాన్ (థార్ ఎడారి), గుజరాత్‌లోని కచ్, హర్యానా-పంజాబ్ దక్షిణ భాగాలు.
  2. రంగు: ఎరుపు నుండి గోధుమ రంగు; ఇసుక ఎక్కువ.
  3. తేమ, హ్యూమస్ చాలా తక్కువ; బాష్పీభవనం ఎక్కువ కాబట్టి లవణాలు ఎక్కువ.
  4. అడుగు పొరల్లో కాల్షియం పెరగడం వల్ల 'కంకర్ (Kankar)' పొర ఏర్పడుతుంది – ఇది నీరు లోపలికి ఇంకకుండా అడ్డుకుంటుంది.
  5. ఫాస్ఫేట్ సాధారణ స్థాయిలో, నైట్రోజన్ తక్కువ.
  6. నీటి పారుదల ఉంటే సజ్జ, జొన్న, బార్లీ, పప్పుధాన్యాలు; ఇందిరా గాంధీ కాలువ వచ్చాక పశ్చిమ రాజస్థాన్‌లో సాగు పెరిగింది.
  7. కేంద్ర శుష్క మండల పరిశోధనా సంస్థ (CAZRI) – జోధ్‌పూర్.
• లవణ & క్షార నేలలు (Saline and Alkaline Soils):
  1. స్థానిక పేర్లు: ఉసర్ (Usar), రెహ్ (Reh), కల్లర్ (Kallar), తుర్ (Thur).
  2. సోడియం, పొటాషియం, మెగ్నీషియం లవణాలు ఎక్కువ – నేల ఉపరితలంపై తెల్లని పొర కనిపిస్తుంది.
  3. సహజంగా సారం తక్కువ; వృక్షాలు సరిగా పెరగవు.
  4. ఏర్పడే కారణాలు:
  5. పొడి వాతావరణంలో బాష్పీభవనం ఎక్కువ – నీటితో పైకి వచ్చిన లవణాలు ఉపరితలంపై మిగిలిపోవడం.
  6. సముద్రపు నీరు చొచ్చుకురావడం – తీర ప్రాంతాలు, డెల్టాలు, సుందర్‌బన్స్.
  7. అధిక నీటి పారుదల (Over-irrigation) – హరిత విప్లవం తర్వాత పంజాబ్, హర్యానాలో కాలువ నీటి అధిక వాడకం వల్ల.
  8. ప్రాంతాలు: పశ్చిమ గుజరాత్ (కచ్ రణ్), తూర్పు తీర డెల్టాలు, సుందర్‌బన్స్, పంజాబ్-హర్యానా.
  9. సరిదిద్దే మార్గం: జిప్సం (Gypsum) వేయడం, మంచి మురుగు నీటి పారుదల (Drainage), లవణాలను తట్టుకునే పంటలు (బార్లీ వంటివి).
  10. కేంద్ర నేల లవణీయత పరిశోధనా సంస్థ (CSSRI) – కర్నాల్ (హర్యానా).
• తెలుగు రాష్ట్రాల్లో: కోస్తా ఆంధ్ర తీర ప్రాంతాల్లో, డెల్టా అంచుల్లో, ఆక్వా చెరువుల పరిసరాల్లో లవణ నేలలు కనిపిస్తాయి.

ఎనిమిది నేల రకాల్లో విస్తీర్ణం తక్కువ అయినా పరీక్షల్లో అడిగే రెండు రకాలు – పీటీ (చిత్తడి) నేలలు, అటవీ (పర్వత) నేలలు. ఒకటి అధిక తేమ, సేంద్రియ పదార్థం వల్ల, మరొకటి పర్వత వాతావరణం వల్ల ఏర్పడతాయి.

• పీటీ & చిత్తడి నేలలు (Peaty and Marshy Soils):
  1. భారీ వర్షం, అధిక తేమ, నీరు నిలిచే ప్రాంతాల్లో ఏర్పడతాయి.
  2. చనిపోయిన మొక్కలు పూర్తిగా కుళ్లిపోకుండా పెద్ద మొత్తంలో పేరుకుపోతాయి – సేంద్రియ పదార్థం (Organic Matter) చాలా ఎక్కువ.
  3. సాధారణంగా బరువుగా, నల్లగా ఉంటాయి.
  4. ప్రాంతాలు: కేరళ తీర ప్రాంతం (కుట్టనాడ్ – అలప్పుళ ప్రాంతం), పశ్చిమ బెంగాల్ తీరం (సుందర్‌బన్స్), ఒడిశా, తమిళనాడు తీరాలు, ఉత్తర బీహార్, ఉత్తరాఖండ్ దక్షిణ భాగం.
  5. పంటలు/వృక్షాలు: నీరు నిలిచే వరి సాగు; తీర ప్రాంతాల్లో మడ అడవులు (Mangroves).
  6. కేరళలో సముద్ర మట్టం కంటే దిగువన వరి సాగు చేసే కుట్టనాడ్ ఈ రకానికి ప్రసిద్ధ ఉదాహరణ.
• అటవీ & పర్వత నేలలు (Forest and Mountain Soils):
  1. తగినంత వర్షం ఉండే అటవీ ప్రాంతాలు, పర్వత వాలుల్లో ఏర్పడతాయి.
  2. పర్వత వాతావరణాన్ని బట్టి నేల స్వభావం మారుతుంది.
  3. లోయల్లో: లోమీ, సిల్ట్ నేలలు – సారవంతం.
  4. ఎత్తైన వాలుల్లో: ముతక కణాలు, పలుచని పొర.
  5. మంచు ప్రాంతాల్లో: ఆమ్ల స్వభావం (Acidic), తక్కువ హ్యూమస్.
  6. ప్రాంతాలు: హిమాలయాలు (జమ్మూ-కశ్మీర్, హిమాచల్, ఉత్తరాఖండ్, సిక్కిం, అరుణాచల్), పశ్చిమ కనుమలు, తూర్పు కనుమల అటవీ ప్రాంతాలు.
  7. పంటలు: తేయాకు, కాఫీ, సుగంధ ద్రవ్యాలు (Spices), పండ్ల తోటలు (ఆపిల్ – హిమాచల్, కశ్మీర్), ఉష్ణమండల పండ్లు.
• పోలిక:
  1. పీటీ నేలలు – అధిక తేమ, అధిక సేంద్రియ పదార్థం, తీర/లోతట్టు ప్రాంతాలు.
  2. అటవీ నేలలు – ఎత్తును బట్టి మారే స్వభావం, పర్వత ప్రాంతాలు.

గాలి, నీరు వంటి సహజ శక్తుల వల్ల, మనిషి చర్యల వల్ల నేల పై పొర కొట్టుకుపోవడాన్ని నేల క్రమక్షయం (Soil Erosion) అంటారు. పై నేల పోతే భూమి సారం కోల్పోయి పంటలు పండవు. అందుకే దీన్ని 'నిశ్శబ్ద ప్రమాదం' అంటారు.

• క్రమక్షయం రకాలు:
  1. పొర క్రమక్షయం (Sheet Erosion): వర్షపు నీరు పెద్ద ప్రాంతం నుండి పై నేలను పలుచని పొరలా కొట్టుకుపోవడం – కంటికి సులభంగా కనిపించదు.
  2. చిన్న కాలువల క్రమక్షయం (Rill Erosion): నీరు చిన్న చిన్న గాళ్లు చేసుకుంటూ ప్రవహించడం.
  3. అవనాళికా క్రమక్షయం (Gully Erosion): గాళ్లు లోతుగా మారి పెద్ద గుంతలు, లోయలు ఏర్పడటం. చంబల్ లోయలోని 'బాడ్‌ల్యాండ్స్ (Badlands / Ravines)' దీనికి ఉదాహరణ.
  4. గాలి క్రమక్షయం (Wind Erosion): ఎడారి, పొడి ప్రాంతాల్లో గాలి సన్నని మట్టిని ఎగరగొట్టుకుపోవడం – రాజస్థాన్.
• కారణాలు:
  1. అడవుల నరికివేత (Deforestation) – ప్రధాన కారణం.
  2. అతిగా పశువులను మేపడం (Overgrazing).
  3. వాలుల్లో తప్పుడు దున్నకం, పోడు వ్యవసాయం (Shifting Cultivation – ఝూమ్).
  4. గనుల తవ్వకం, నిర్మాణ పనులు.
• నేల సంరక్షణ పద్ధతులు:
  1. కాంటూర్ దున్నకం (Contour Ploughing): వాలుకు అడ్డంగా, ఒకే ఎత్తు రేఖల వెంట దున్నడం – నీరు వేగంగా పారదు.
  2. సోపాన వ్యవసాయం (Terrace Farming): కొండ వాలుల్లో మెట్లు మెట్లుగా పొలాలు.
  3. పట్టీ పంటలు (Strip Cropping): పంటల మధ్య గడ్డి పట్టీలు పెంచడం – గాలి వేగం తగ్గుతుంది.
  4. రక్షక పట్టీలు (Shelter Belts): పొలాల చుట్టూ వరుసలుగా చెట్లు నాటడం – రాజస్థాన్‌లో ఇసుక దిబ్బలను ఆపడానికి.
  5. చెక్ డ్యాంలు, కట్టలు (Bunding), మల్చింగ్ (Mulching – నేలపై ఆకులు, గడ్డి పరచడం), అడవుల పెంపకం (Afforestation).
  6. పంట మార్పిడి (Crop Rotation) – నేల సారం కాపాడుతుంది.
• సంస్థలు/పథకాలు: నేల ఆరోగ్య కార్డు పథకం (2015) – రైతులకు నేలలోని పోషకాల వివరాలు, ఎరువుల సిఫారసులు. CAZRI (జోధ్‌పూర్) – ఎడారీకరణ నియంత్రణపై పరిశోధన.

తెలుగు రాష్ట్రాల్లో ఎర్ర నేలలు, నల్ల రేగడి నేలలు, ఒండ్రు నేలలు, తీర ఇసుక నేలలు ప్రధానంగా కనిపిస్తాయి. ఏ నేల ఏ ప్రాంతంలో, ఏ పంటకు అనుకూలమో APPSC, TGPSC గ్రూప్ పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

• తెలంగాణ నేలలు:
  1. ఎర్ర నేలలు: రాష్ట్రంలో అత్యధిక భాగం. మహబూబ్‌నగర్, నల్గొండ, రంగారెడ్డి, వరంగల్, ఖమ్మం ప్రాంతాల్లో ఎక్కువ.
  2. చల్కా నేలలు – ఇసుక కలిసిన ఎర్ర నేలలు; వర్షాధార పంటలు (జొన్న, సజ్జ, కంది, వేరుశనగ).
  3. దుబ్బ నేలలు – ఇసుక, బంకమట్టి కలిసిన నేలలు.
  4. నల్ల రేగడి నేలలు: ఉత్తర, పశ్చిమ తెలంగాణ – ఆదిలాబాద్, నిర్మల్, నిజామాబాద్, కామారెడ్డి, సంగారెడ్డి ప్రాంతాలు; పత్తి, సోయాబీన్, జొన్న, పసుపు సాగు.
  5. ఒండ్రు నేలలు: గోదావరి, కృష్ణా నదీ తీరాల్లో; వరి సాగు.
  6. లాటరైట్ నేలలు: కొన్ని కొండ, అటవీ ప్రాంతాల్లో పరిమితంగా.
• ఆంధ్రప్రదేశ్ నేలలు:
  1. ఎర్ర నేలలు: రాయలసీమ (అనంతపురం, చిత్తూరు, కడప ప్రాంతాలు), ఉత్తరాంధ్ర (శ్రీకాకుళం, విజయనగరం, విశాఖ ప్రాంతాలు); వేరుశనగ, రాగి, చిరుధాన్యాలు, మామిడి తోటలు.
  2. నల్ల రేగడి నేలలు: కర్నూలు, నంద్యాల, కడప కొన్ని భాగాలు, గుంటూరు, పల్నాడు, ప్రకాశం; పత్తి, మిరప (గుంటూరు మిరప), పొగాకు, శనగ, జొన్న.
  3. ఒండ్రు (డెల్టా) నేలలు: గోదావరి, కృష్ణా డెల్టాలు – తూర్పు, పశ్చిమ గోదావరి, కోనసీమ, కృష్ణా, గుంటూరు ప్రాంతాలు; వరి, కొబ్బరి, అరటి, చెరకు. ఈ ప్రాంతాన్ని 'ఆంధ్రా అన్నపూర్ణ' అంటారు.
  4. తీర ఇసుక నేలలు: సుదీర్ఘ తీర ప్రాంతం వెంట; కొబ్బరి, జీడిమామిడి, సరుగుడు (Casuarina) తోటలు.
  5. లాటరైట్ నేలలు: తూర్పు కనుమల్లోని కొన్ని ఎత్తైన ప్రాంతాలు; కాఫీ (అరకు ప్రాంతం), జీడిమామిడి.
  6. లవణ నేలలు: తీర ప్రాంతాలు, డెల్టా అంచులు; ఆక్వా సాగు పరిసరాలు.
• సమస్యలు:
  1. రాయలసీమ, దక్షిణ తెలంగాణలో తక్కువ వర్షం వల్ల ఎర్ర నేలల్లో తేమ కొరత
  2. తీర ప్రాంతాల్లో లవణీయత
  3. కొండ ప్రాంతాల్లో పోడు వ్యవసాయం వల్ల క్రమక్షయం.