భారత నదీ వ్యవస్థ (Drainage System of India)

ఒక ప్రాంతంలో నదులు, వాటి ఉపనదులు కలిసి ఏర్పరిచే జాల వ్యవస్థను నదీ వ్యవస్థ లేదా అపవాహ వ్యవస్థ (Drainage System) అంటారు. భారత నదులను పుట్టిన ప్రాంతం ఆధారంగా రెండు పెద్ద గ్రూపులుగా విభజిస్తారు: హిమాలయ నదులు, ద్వీపకల్ప నదులు.

• హిమాలయ నదులు (Himalayan Rivers):
  1. ఉదా: సింధు, గంగ, బ్రహ్మపుత్ర.
  2. హిమానీనదాలు (Glaciers) + వర్షం రెండింటి నుండి నీరు వస్తుంది – అందుకే ఏడాది పొడవునా ప్రవహిస్తాయి (Perennial).
  3. లోతైన లోయలు (Gorges), V-ఆకార లోయలు ఏర్పరుస్తాయి; మైదానాల్లో వంకర్లు (Meanders) తిరుగుతాయి.
  4. చాలా నదులు హిమాలయాల కంటే పాతవి – పర్వతాలు పెరుగుతున్నా తమ దారిని కోసుకుంటూ ప్రవహించాయి. వీటిని పూర్వవర్తి నదులు (Antecedent Rivers) అంటారు. ఉదా: సింధు, సట్లెజ్, బ్రహ్మపుత్ర.
• ద్వీపకల్ప నదులు (Peninsular Rivers):
  1. ఉదా: గోదావరి, కృష్ణ, కావేరి, మహానది, నర్మద, తపతి.
  2. వర్షంపైనే ఆధారపడతాయి – వేసవిలో నీరు బాగా తగ్గుతుంది (Seasonal).
  3. చాలా పాతవి; పరిపక్వ దశలో ఉండి తక్కువ లోతు లోయల్లో ప్రవహిస్తాయి.
  4. పశ్చిమ కనుమలు (Western Ghats) ప్రధాన జలవిభాజకం (Water Divide). అందుకే ఎక్కువ నదులు తూర్పుకు ప్రవహించి బంగాళాఖాతంలో కలుస్తాయి.
• డెల్టా vs ఈస్చువరీ: తూర్పు ప్రవాహ నదులు (గోదావరి, కృష్ణ, కావేరి, మహానది) డెల్టాలు (Deltas) ఏర్పరుస్తాయి. పశ్చిమ ప్రవాహ నదులు నర్మద, తపతి డెల్టా లేకుండా ఈస్చువరీలు (Estuaries) ఏర్పరుస్తాయి.
• అపవాహ రూపాలు (Drainage Patterns):
  1. వృక్షాకార (Dendritic) – చెట్టు కొమ్మల లాగా; గంగా మైదానం.
  2. కేంద్ర ప్రసార (Radial) – ఒక ఎత్తైన చోటు నుండి అన్ని వైపులకు; అమర్‌కంటక్ కొండలు.
  3. అభికేంద్ర (Centripetal) – అన్ని వైపుల నుండి ఒక సరస్సులోకి; మణిపూర్‌లోని లోక్‌తక్ సరస్సు.
  4. జాలక (Trellis) – ప్రధాన నదికి లంబంగా ఉపనదులు కలవడం.
• జలవిభాజకం: సింధు, గంగా వ్యవస్థలను ఢిల్లీ రిడ్జ్ (Delhi Ridge) వేరు చేస్తుంది.

సింధు నది (Indus) ప్రపంచంలోని పెద్ద నదీ వ్యవస్థల్లో ఒకటి. సింధు నాగరికత ఈ నది ఒడ్డునే వెలిసింది. దీని ఎక్కువ భాగం ఇప్పుడు పాకిస్తాన్‌లో ప్రవహిస్తుంది.

• జన్మస్థానం: టిబెట్‌లో కైలాస పర్వత శ్రేణి వద్ద మానససరోవరం సమీపంలోని బోఖర్ చు (Bokhar Chu) హిమానీనదం. టిబెట్‌లో దీన్ని 'సింగి ఖంబన్' (సింహం నోరు) అంటారు.
• పొడవు:
  1. సుమారు 2,880 కి.మీ.
  2. భారత్‌లో సుమారు 1,114 కి.మీ.
• భారత్‌లో ప్రవేశం: లద్దాఖ్ ద్వారా. లద్దాఖ్, జాస్కర్ శ్రేణుల మధ్య ప్రవహిస్తుంది. లేహ్ పట్టణం సింధు ఒడ్డున ఉంది.
• ఉపనదులు – పంచనదాలు (పంజాబ్ = ఐదు నదుల భూమి):
  1. జీలం (Jhelum): పీర్ పంజాల్ పాదాల వద్ద వెరినాగ్ (Verinag) ఊట నుండి పుడుతుంది; శ్రీనగర్, వులర్ సరస్సు గుండా ప్రవహిస్తుంది.
  2. చీనాబ్ (Chenab): సింధు ఉపనదుల్లో అతిపెద్దది. హిమాచల్‌లోని టాండి వద్ద చంద్ర, భాగ నదులు కలిసి ఏర్పడుతుంది.
  3. రావి (Ravi): హిమాచల్‌లోని రోహ్‌తాంగ్ కనుమ సమీపంలో పుడుతుంది.
  4. బియాస్ (Beas): రోహ్‌తాంగ్ కనుమ సమీపంలోని బియాస్ కుండ్ నుండి; పంజాబ్‌లోని హరికే (Harike) వద్ద సట్లెజ్‌లో కలుస్తుంది.
  5. సట్లెజ్ (Satluj): మానససరోవరం సమీపంలోని రాకస్ తాల్ (Rakas Tal) నుండి; షిప్కి లా (Shipki La) కనుమ ద్వారా భారత్‌లో ప్రవేశిస్తుంది. భాక్రా-నంగల్ ప్రాజెక్టు దీనిపైనే ఉంది.
• ఇతర ఉపనదులు:
  1. జాస్కర్, ష్యోక్, నుబ్రా, హుంజా (ఉత్తర భాగంలో)
  2. గిల్గిట్ వద్ద కూడా ఉపనదులు కలుస్తాయి.
• సింధు జలాల ఒప్పందం (Indus Waters Treaty), 1960:
  1. భారత్ (నెహ్రూ), పాకిస్తాన్ (అయూబ్ ఖాన్) మధ్య, ప్రపంచ బ్యాంకు మధ్యవర్తిత్వంలో.
  2. తూర్పు నదులు – రావి, బియాస్, సట్లెజ్ – భారత్‌కు.
  3. పశ్చిమ నదులు – సింధు, జీలం, చీనాబ్ – పాకిస్తాన్‌కు (భారత్‌కు పరిమిత వినియోగ హక్కులు).
  4. 2025 ఏప్రిల్‌లో పహల్గాం దాడి తర్వాత భారత్ ఈ ఒప్పందాన్ని నిలుపుదల (Abeyance)లో పెట్టింది.
• ముగింపు: పాకిస్తాన్ గుండా ప్రవహించి కరాచీ సమీపంలో అరేబియా సముద్రంలో కలుస్తుంది.

గంగా నది భారతదేశంలో అత్యంత ముఖ్యమైన, పొడవైన నది. దీని నదీ పరీవాహక ప్రాంతం (Basin) భారతదేశంలోనే అతిపెద్దది. 2008లో గంగను 'జాతీయ నది (National River)'గా ప్రకటించారు.

• జన్మస్థానం: ఉత్తరాఖండ్‌లోని ఉత్తరకాశీ జిల్లాలో గంగోత్రి హిమానీనదం వద్ద గోముఖ్ (Gaumukh) నుండి భాగీరథి (Bhagirathi) పేరుతో పుడుతుంది.
• అలకనంద (Alaknanda): బద్రీనాథ్ పైన సతోపంత్ హిమానీనదం నుండి పుడుతుంది.
• దేవప్రయాగ (Devprayag): భాగీరథి, అలకనంద కలిసే చోటు. ఇక్కడి నుండే 'గంగ' అని పిలుస్తారు.
• పంచ ప్రయాగలు (అలకనందపై సంగమాలు):
  1. విష్ణుప్రయాగ – ధౌలిగంగ కలుస్తుంది.
  2. నందప్రయాగ – నందాకిని కలుస్తుంది.
  3. కర్ణప్రయాగ – పిండార్ కలుస్తుంది.
  4. రుద్రప్రయాగ – మందాకిని కలుస్తుంది.
  5. దేవప్రయాగ – భాగీరథి కలుస్తుంది.
• మైదానాల్లోకి: హరిద్వార్ (Haridwar) వద్ద పర్వతాలు దాటి మైదానంలోకి ప్రవేశిస్తుంది.
• పొడవు: సుమారు 2,525 కి.మీ. – భారత్‌లో పొడవైన నది.
• ప్రవహించే రాష్ట్రాలు: ఉత్తరాఖండ్, ఉత్తరప్రదేశ్, బీహార్, జార్ఖండ్, పశ్చిమ బెంగాల్. ఎక్కువ దూరం ఉత్తరప్రదేశ్‌లో ప్రవహిస్తుంది.
• ఫరక్కా బ్యారేజ్ (Farakka):
  1. పశ్చిమ బెంగాల్‌లో
  2. ఇక్కడ గంగ రెండుగా చీలుతుంది.
• భాగీరథి-హుగ్లీ (Hooghly) – దక్షిణంగా భారత్‌లో ప్రవహిస్తుంది
• కోల్‌కతా దీని ఒడ్డున ఉంది.
• ప్రధాన ప్రవాహం బంగ్లాదేశ్‌లోకి 'పద్మ (Padma)' పేరుతో వెళ్తుంది.
• ముగింపు: బంగ్లాదేశ్‌లో బ్రహ్మపుత్ర (జమున)తో, తర్వాత మేఘనతో కలిసి బంగాళాఖాతంలో కలుస్తుంది.
• సుందర్‌బన్స్ డెల్టా (Sundarbans Delta): గంగ-బ్రహ్మపుత్ర కలిసి ఏర్పరిచే ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద డెల్టా.
• జాతీయ జలమార్గం-1 (NW-1): ప్రయాగ్‌రాజ్ – హల్దియా మధ్య గంగ-భాగీరథి-హుగ్లీపై.
• నమామి గంగే (Namami Gange): 2014లో ప్రారంభమైన గంగా ప్రక్షాళన కార్యక్రమం.

గంగకు ఉత్తరం నుండి హిమాలయ ఉపనదులు, దక్షిణం నుండి ద్వీపకల్ప పీఠభూమి ఉపనదులు కలుస్తాయి. ఏ ఉపనది ఏ ఒడ్డు నుండి కలుస్తుంది, ఏ నదిని 'దుఃఖదాయిని' అంటారు – ఇవి తరచూ అడిగే ప్రశ్నలు.

• యమున (Yamuna):
  1. బందర్‌పూంచ్ శ్రేణిలోని యమునోత్రి హిమానీనదం నుండి పుడుతుంది.
  2. గంగకు అతిపెద్ద, పొడవైన ఉపనది; కుడి ఒడ్డు ఉపనది.
  3. ప్రయాగ్‌రాజ్ (అలహాబాద్) వద్ద గంగలో కలుస్తుంది – త్రివేణి సంగమం.
  4. యమున ఉపనదులు: చంబల్, సింధ్, బెట్వా, కెన్ (కుడి వైపు); హిండన్ (ఎడమ వైపు).
• చంబల్ (Chambal): మధ్యప్రదేశ్‌లోని మౌ (Mhow) సమీపంలో మాల్వా పీఠభూమిలో పుడుతుంది. లోయలు, గుంతలతో కూడిన 'బాడ్‌ల్యాండ్స్ (Badlands)' కు ప్రసిద్ధి. గాంధీసాగర్ డ్యాం దీనిపై ఉంది.
• ఎడమ ఒడ్డు (హిమాలయ) ఉపనదులు:
  1. రామగంగ, గోమతి (లక్నో దీని ఒడ్డున), ఘాఘ్రా, గండక్, కోసి.
  2. గండక్: నేపాల్ హిమాలయాల నుండి; పాట్నా సమీపంలోని సోన్‌పూర్ వద్ద గంగలో కలుస్తుంది.
  3. కోసి (Kosi): పూర్వవర్తి నది; తరచూ దారి మార్చుకుని వరదలు తెస్తుంది – 'బీహార్ దుఃఖదాయిని (Sorrow of Bihar)'.
• కుడి ఒడ్డు (ద్వీపకల్ప) ఉపనదులు:
  1. సోన్ (Son): అమర్‌కంటక్ పీఠభూమి నుండి పుట్టి, బీహార్‌లో అర్రా సమీపంలో గంగలో కలుస్తుంది. గంగకు దక్షిణ ఒడ్డు ఉపనదుల్లో పెద్దది.
  2. యమున కూడా కుడి ఒడ్డు ఉపనదే.
• దామోదర్ (Damodar):
  1. ఛోటానాగ్‌పూర్ పీఠభూమిలో పుట్టి, భ్రంశ లోయ (Rift Valley)లో ప్రవహించి హుగ్లీలో కలుస్తుంది.
  2. వరదల వల్ల 'బెంగాల్ దుఃఖదాయిని (Sorrow of Bengal)' అనేవారు. బరాకర్ దీని ప్రధాన ఉపనది.
  3. దామోదర్ వ్యాలీ కార్పొరేషన్ (DVC), 1948 – స్వతంత్ర భారత తొలి బహుళార్థ సాధక ప్రాజెక్టు; అమెరికాలోని టెన్నెస్సీ వ్యాలీ అథారిటీ (TVA) నమూనాలో.

బ్రహ్మపుత్ర ప్రపంచంలోని అతిపెద్ద నదుల్లో ఒకటి. ఇది మూడు దేశాల్లో మూడు వేర్వేరు పేర్లతో ప్రవహిస్తుంది. ఈశాన్య భారతదేశానికి ఇది జీవనాడి, అదే సమయంలో వరదలకు కారణం కూడా.

• జన్మస్థానం: మానససరోవరం సమీపంలో కైలాస శ్రేణిలోని చెమయుంగ్‌డుంగ్ (Chemayungdung) హిమానీనదం.
• పొడవు: సుమారు 2,900 కి.మీ.
• వేర్వేరు పేర్లు:
  1. టిబెట్ – సాంగ్పో (Tsangpo).
  2. అరుణాచల్ ప్రదేశ్ – సియాంగ్ లేదా దిహాంగ్ (Siang / Dihang).
  3. అస్సాం – బ్రహ్మపుత్ర.
  4. బంగ్లాదేశ్ – జమున (Jamuna).
• U-మలుపు: నామ్చా బర్వా (Namcha Barwa) శిఖరం వద్ద లోతైన లోయ ఏర్పరుస్తూ దక్షిణానికి తిరిగి అరుణాచల్‌లో ప్రవేశిస్తుంది.
• అస్సాంలో: దిబాంగ్ (Dibang), లోహిత్ (Lohit) కలిసిన తర్వాత బ్రహ్మపుత్ర అని పిలుస్తారు.
• ముఖ్య ఉపనదులు:
  1. ఉత్తరం నుండి: సుబన్‌సిరి (పూర్వవర్తి నది), కామెంగ్, మానస్, సంకోష్.
  2. దక్షిణం నుండి: బురిదిహింగ్, ధన్‌సిరి, కోపిలి.
  3. తీస్తా (Teesta): బంగ్లాదేశ్‌లో కుడి ఒడ్డున కలుస్తుంది.
• ప్రత్యేకత: ఇది అల్లిన నది (Braided River) – ఎక్కువ ఒండ్రుమట్టి తెచ్చి మధ్యలో చాలా ఇసుక దిబ్బలు, ద్వీపాలు ఏర్పరుస్తుంది.
• మజులి (Majuli): అస్సాంలో బ్రహ్మపుత్రపై ఉన్న ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద నదీ ద్వీపం. 2016లో భారతదేశ తొలి 'ద్వీప జిల్లా'గా ఏర్పడింది. వైష్ణవ సత్రాలకు ప్రసిద్ధి.
• వంతెనలు:
  1. బోగీబీల్ (Bogibeel) – దిబ్రూగఢ్ సమీపంలో; భారత్‌లో పొడవైన రైలు-రోడ్డు వంతెన (2018).
  2. ఢోలా-సదియా (భూపేన్ హజారికా సేతు) – లోహిత్‌పై (2017).
• జాతీయ జలమార్గం-2 (NW-2): సదియా – ధుబ్రీ మధ్య బ్రహ్మపుత్రపై.
• ముగింపు: బంగ్లాదేశ్‌లో గంగ (పద్మ)తో కలిసి, మేఘన పేరుతో బంగాళాఖాతంలో కలుస్తుంది.

ద్వీపకల్పంలో చాలా నదులు తూర్పుకు ప్రవహిస్తాయి. కానీ నర్మద, తపతి వంటి కొన్ని నదులు పశ్చిమానికి ప్రవహించి అరేబియా సముద్రంలో కలుస్తాయి. ఇవి భ్రంశ లోయల్లో (Rift Valleys) ప్రవహించడమే దీనికి కారణం.

• నర్మద (Narmada):
  1. మధ్యప్రదేశ్‌లోని అమర్‌కంటక్ పీఠభూమి (మైకల్ శ్రేణి) నుండి పుడుతుంది.
  2. పొడవు సుమారు 1,312 కి.మీ. – పశ్చిమానికి ప్రవహించే ద్వీపకల్ప నదుల్లో పొడవైనది.
  3. ఉత్తరాన వింధ్య, దక్షిణాన సాత్పురా పర్వతాల మధ్య భ్రంశ లోయలో ప్రవహిస్తుంది.
  4. జబల్‌పూర్ సమీపంలో పాలరాతి కొండల (Marble Rocks) మధ్య ధువాంధార్ జలపాతం (Dhuandhar Falls).
  5. గుజరాత్‌లో సర్దార్ సరోవర్ డ్యాం; మధ్యప్రదేశ్‌లో ఇందిరా సాగర్, ఓంకారేశ్వర్ ప్రాజెక్టులు.
  6. ఖంభాత్ సింధుశాఖ (Gulf of Khambhat) వద్ద ఈస్చువరీ ఏర్పరిచి అరేబియా సముద్రంలో కలుస్తుంది.
  7. నర్మదా బచావో ఆందోళన్ – మేధా పాట్కర్ నాయకత్వంలో.
• తపతి / తాపీ (Tapi):
  1. మధ్యప్రదేశ్‌లోని బేతుల్ జిల్లా ముల్తాయ్ (Multai) వద్ద పుడుతుంది.
  2. పొడవు సుమారు 724 కి.మీ.; సాత్పురా దక్షిణాన నర్మదకు సమాంతరంగా ప్రవహిస్తుంది.
  3. సూరత్ నగరం తపతి ఒడ్డున ఉంది; ఉకాయ్ (Ukai) డ్యాం దీనిపై ఉంది.
• మహి (Mahi): మధ్యప్రదేశ్‌లో పుట్టి గుజరాత్‌లో ఖంభాత్ సింధుశాఖలో కలుస్తుంది. కర్కటరేఖ (Tropic of Cancer)ను రెండుసార్లు దాటే నదిగా ప్రసిద్ధి.
• సబర్మతి (Sabarmati):
  1. రాజస్థాన్‌లోని ఆరావళి కొండల్లో పుడుతుంది
  2. అహ్మదాబాద్ దీని ఒడ్డున ఉంది (సబర్మతి ఆశ్రమం).
• లూని (Luni): ఆరావళిలో పుష్కర్ సమీపంలో పుట్టి, థార్ ఎడారి గుండా ప్రవహించి కచ్ రణ్ (Rann of Kutch)లో అంతమవుతుంది. దిగువ భాగంలో నీరు ఉప్పగా ఉంటుంది.
• పశ్చిమ కనుమల చిన్న నదులు: వేగంగా ప్రవహించే చిన్న నదులు. శరావతి (Sharavati) నదిపై కర్ణాటకలో జోగ్ జలపాతం (Jog / Gersoppa Falls).

గోదావరి, కృష్ణలతో పాటు మహానది, కావేరి, పెన్నా కూడా తూర్పుకు ప్రవహించి బంగాళాఖాతంలో కలిసే ముఖ్యమైన ద్వీపకల్ప నదులు. ఇవి సారవంతమైన డెల్టాలు ఏర్పరిచి వరి సాగుకు పేరుపొందాయి.

• మహానది (Mahanadi):
  1. ఛత్తీస్‌గఢ్‌లోని రాయ్‌పూర్ ప్రాంతంలో సిహావా (Sihawa) సమీపంలో పుడుతుంది.
  2. పొడవు సుమారు 851 కి.మీ.; ఛత్తీస్‌గఢ్, ఒడిశా గుండా ప్రవహిస్తుంది.
  3. ఒడిశాలోని సంబల్‌పూర్ సమీపంలో హీరాకుడ్ డ్యాం (Hirakud Dam) – దేశంలోని పొడవైన డ్యాంలలో ఒకటి.
  4. కటక్ సమీపంలో డెల్టా ఏర్పరుస్తుంది.
  5. ఉపనదులు: శివనాథ్, హస్దేవ్, ఇబ్, మాండ్, టెల్ మొదలైనవి.
• ఇతర తూర్పు నదులు: బ్రాహ్మణి, వైతరణి (ఒడిశా), సువర్ణరేఖ (Subarnarekha – జార్ఖండ్, బెంగాల్, ఒడిశా).
• కావేరి (Kaveri / Cauvery):
  1. కర్ణాటకలోని కొడగు (Kodagu) జిల్లాలో బ్రహ్మగిరి కొండల్లో తలకావేరి (Talakaveri) వద్ద పుడుతుంది.
  2. పొడవు సుమారు 800 కి.మీ.; కర్ణాటక, తమిళనాడు గుండా ప్రవహిస్తుంది; కేరళ, పుదుచ్చేరిలో కొద్ది బేసిన్ భాగం ఉంది.
  3. దక్షిణ గంగ: ఎగువ భాగానికి నైరుతి రుతుపవనాల వర్షం, దిగువ భాగానికి ఈశాన్య రుతుపవనాల వర్షం వస్తాయి. అందుకే ఇతర ద్వీపకల్ప నదుల కంటే ఎక్కువ కాలం నీరు ఉంటుంది.
  4. ఉపనదులు: హేమావతి, కబిని, అర్కావతి, భవాని, అమరావతి, నొయ్యల్.
  5. జలపాతాలు: శివసముద్రం (Sivasamudram) – 1902లో ఇక్కడ దేశంలోని తొలి జలవిద్యుత్ కేంద్రాల్లో ఒకటి ఏర్పాటైంది; హొగెనక్కల్ (Hogenakkal) – తమిళనాడు.
  6. డ్యాంలు: కృష్ణరాజ సాగర్ (KRS – మైసూరు సమీపం, కర్ణాటక), మెట్టూరు (తమిళనాడు).
  7. ద్వీపాలు: శ్రీరంగపట్నం (కర్ణాటక), శ్రీరంగం (తమిళనాడు).
  8. తంజావూరు డెల్టా – 'తమిళనాడు అన్నపూర్ణ (Rice Bowl of Tamil Nadu)'.
  9. వివాదం: కావేరి జల వివాదాల ట్రైబ్యునల్ 1990లో ఏర్పాటు; కావేరి వాటర్ మేనేజ్‌మెంట్ అథారిటీ 2018లో సుప్రీంకోర్టు తీర్పు తర్వాత ఏర్పడింది.
• పెన్నా / పెన్నేరు / పినాకిని (Penna / Pennar):
  1. కర్ణాటకలోని చిక్కబళ్లాపూర్ జిల్లా నంది కొండల్లో (Nandi Hills) పుడుతుంది; పొడవు సుమారు 597 కి.మీ.
  2. అనంతపురం, కడప, నెల్లూరు ప్రాంతాల గుండా ప్రవహించి నెల్లూరు జిల్లాలో బంగాళాఖాతంలో కలుస్తుంది; నెల్లూరు నగరం దీని ఒడ్డున ఉంది.
  3. ఉపనదులు: జయమంగళి, కుందేరు, సగిలేరు, చిత్రావతి, పాపాఘ్ని, చెయ్యేరు.
  4. గండికోట (కడప) వద్ద లోతైన లోయ – 'భారత గ్రాండ్ కేనియన్'; సోమశిల ప్రాజెక్టు (నెల్లూరు) దీనిపై ఉంది.

గోదావరి ద్వీపకల్ప భారతదేశంలో అతి పొడవైన నది. గంగ తర్వాత దేశంలో రెండో అతిపెద్ద నదీ పరీవాహక ప్రాంతం దీనిదే. అందుకే దీన్ని 'దక్షిణ గంగ (Dakshina Ganga)' లేదా 'వృద్ధ గంగ' అంటారు. తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లకు ఇది ప్రధాన జలవనరు.

• జన్మస్థానం: మహారాష్ట్రలోని నాసిక్ జిల్లా త్రయంబకేశ్వర్ (Trimbakeshwar) వద్ద బ్రహ్మగిరి కొండలు (పశ్చిమ కనుమలు).
• పొడవు: సుమారు 1,465 కి.మీ.
• బేసిన్ రాష్ట్రాలు:
  1. మహారాష్ట్ర (దాదాపు సగం బేసిన్), తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్, ఛత్తీస్‌గఢ్, ఒడిశా, మధ్యప్రదేశ్, కర్ణాటక
  2. పుదుచ్చేరిలోని యానాం కూడా గోదావరి ఒడ్డున ఉంది.
• తెలంగాణలో ప్రవేశం: నిజామాబాద్ జిల్లా కందకుర్తి (Kandakurthi) వద్ద – ఇక్కడ గోదావరి, మంజీర, హరిద్ర కలుస్తాయి.
• ఒడ్డున ఉన్న ముఖ్య క్షేత్రాలు: బాసర (జ్ఞాన సరస్వతి ఆలయం, నిర్మల్), ధర్మపురి, కాళేశ్వరం, భద్రాచలం (శ్రీరాముని ఆలయం), రాజమహేంద్రవరం.
• ముఖ్య ఉపనదులు:
  1. మంజీర (Manjira): కుడి ఒడ్డు ఉపనది; మహారాష్ట్రలోని బాలాఘాట్ శ్రేణిలో పుడుతుంది. సింగూరు, నిజాంసాగర్ ప్రాజెక్టులు దీనిపై ఉన్నాయి.
  2. ప్రాణహిత (Pranahita): వార్ధా, వైన్‌గంగ (+ పెన్‌గంగ) కలిసి ఏర్పడుతుంది. గోదావరికి అతిపెద్ద ఉపనది. కాళేశ్వరం వద్ద గోదావరిలో కలుస్తుంది.
  3. ఇంద్రావతి (Indravati): ఒడిశాలోని కలహండి జిల్లాలో పుడుతుంది; ఛత్తీస్‌గఢ్‌లో చిత్రకూట్ జలపాతం (భారత నయాగరా) దీనిపై ఉంది.
  4. శబరి (Sabari): ఒడిశాలో పుట్టి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో కూనవరం వద్ద గోదావరిలో కలుస్తుంది.
  5. ఇతరాలు: ప్రవర, పూర్ణ, మానేరు, కిన్నెరసాని.
• పాపికొండలు (Papikondalu): తూర్పు కనుమల మధ్య గోదావరి ఏర్పరిచిన అందమైన లోయ (Gorge).
• డెల్టా: రాజమహేంద్రవరం సమీపంలో ధవళేశ్వరం వద్ద గోదావరి గౌతమి, వశిష్ట అనే రెండు పాయలుగా చీలుతుంది. ఈ రెండిటి మధ్య కోనసీమ ఉంది. వశిష్ట పాయ అంతర్వేది వద్ద సముద్రంలో కలుస్తుంది.
• ముఖ్య ప్రాజెక్టులు: శ్రీరాంసాగర్ (పోచంపాడు, నిజామాబాద్), కాళేశ్వరం ఎత్తిపోతల (మేడిగడ్డ బ్యారేజ్), పోలవరం (ఏలూరు జిల్లా – AP పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 2014 ప్రకారం జాతీయ ప్రాజెక్టు), ధవళేశ్వరం ఆనకట్ట (సర్ ఆర్థర్ కాటన్, 1852).
• గోదావరి పుష్కరాలు: గురుడు (బృహస్పతి) సింహ రాశిలో ప్రవేశించినప్పుడు – 12 ఏళ్లకు ఒకసారి. 2015లో మహా పుష్కరాలు జరిగాయి.

కృష్ణా నది ద్వీపకల్పంలో గోదావరి తర్వాత రెండో పొడవైన తూర్పు ప్రవాహ నది. దక్షిణ తెలంగాణ, రాయలసీమ, కోస్తా ఆంధ్రకు ఇది ప్రధాన జలవనరు.

• జన్మస్థానం: మహారాష్ట్రలోని సతారా జిల్లా మహాబలేశ్వర్ (Mahabaleshwar) సమీపంలో పశ్చిమ కనుమలు (సహ్యాద్రి).
• పొడవు: సుమారు 1,400 కి.మీ.
• ప్రవహించే రాష్ట్రాలు: మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక, తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్. బేసిన్‌లో అత్యధిక భాగం కర్ణాటకలో ఉంది.
• తెలంగాణలో ప్రవేశం: మహబూబ్‌నగర్ ప్రాంతంలోని (ప్రస్తుతం నారాయణపేట జిల్లా) తంగిడి వద్ద.
• ముఖ్య ఉపనదులు:
  1. కొయినా (Koyna): మహారాష్ట్ర; కొయినా డ్యాం, జలవిద్యుత్ కేంద్రం.
  2. ఘటప్రభ, మలప్రభ – కర్ణాటక.
  3. భీమ (Bhima): మహారాష్ట్రలోని భీమశంకర్ వద్ద పుడుతుంది; కర్ణాటక-తెలంగాణ సరిహద్దు సమీపంలో కృష్ణలో కలుస్తుంది. పండరిపూర్ దీని ఒడ్డున ఉంది.
  4. తుంగభద్ర (Tungabhadra): కర్ణాటకలో తుంగ, భద్ర నదులు కూడ్లి వద్ద కలిసి ఏర్పడుతుంది. జోగులాంబ గద్వాల్ జిల్లా ఆలంపూర్ సమీపంలో కృష్ణలో కలుస్తుంది. హంపి, కర్నూలు దీని ఒడ్డున ఉన్నాయి.
  5. మూసీ (Musi): వికారాబాద్ జిల్లా అనంతగిరి కొండల్లో పుడుతుంది; హైదరాబాద్ నగరం దీని ఒడ్డున ఉంది; వజీరాబాద్ వద్ద కృష్ణలో కలుస్తుంది.
  6. ఇతర తెలంగాణ ఉపనదులు: డిండి, పాలేరు, మున్నేరు.
• మూసీ వరద 1908: ఈ వరద తర్వాత ఎం. విశ్వేశ్వరయ్య సలహాతో ఉస్మాన్ సాగర్ (గండిపేట, మూసీపై), హిమాయత్ సాగర్ (ఈసీ నదిపై) జలాశయాలు నిర్మించారు.
• డెల్టా: విజయవాడ దిగువన డెల్టా ఏర్పరిచి, కృష్ణా జిల్లాలోని హంసలదీవి సమీపంలో బంగాళాఖాతంలో కలుస్తుంది. దివిసీమ కృష్ణా డెల్టాలోనే ఉంది.
• ఒడ్డున ఉన్న ప్రదేశాలు: శ్రీశైలం (మల్లికార్జున జ్యోతిర్లింగం), నాగార్జునకొండ, అమరావతి, విజయవాడ (కనకదుర్గ ఆలయం).
• ముఖ్య ప్రాజెక్టులు: ఆల్మట్టి (కర్ణాటక), జూరాల, శ్రీశైలం, నాగార్జున సాగర్, పులిచింతల, ప్రకాశం బ్యారేజ్ (విజయవాడ). నీటి పంపకానికి బచావత్ ట్రైబ్యునల్ (KWDT-I, 1969) – మొత్తం 2,060 TMCలు పంచింది.
• కృష్ణా పుష్కరాలు:
  1. గురుడు కన్యా రాశిలో ప్రవేశించినప్పుడు
  2. చివరిగా 2016లో జరిగాయి.

నది ఎత్తైన చోటు నుండి ఒక్కసారిగా కిందికి దూకే చోటును జలపాతం (Waterfall) అంటారు. భూమిపై గుంతల్లో నీరు నిలిచి ఏర్పడేవి సరస్సులు (Lakes). ఏ జలపాతం ఏ నదిపై, ఏ సరస్సు ఏ రాష్ట్రంలో అనేది పరీక్షల్లో జతపరచండి (Match) రూపంలో తరచూ వస్తుంది.

• ముఖ్య జలపాతాలు:
  1. కుంచికల్ (Kunchikal) – వారాహి నది, కర్ణాటక; భారత్‌లో ఎత్తైన జలపాతంగా తరచూ పేర్కొంటారు.
  2. జోగ్ / గెర్సొప్ప (Jog) – శరావతి నది, కర్ణాటక.
  3. నొహ్కలికై (Nohkalikai) – చిరపుంజి సమీపం, మేఘాలయ.
  4. దూద్‌సాగర్ (Dudhsagar) – మాండవి నది, గోవా-కర్ణాటక సరిహద్దు.
  5. చిత్రకూట్ (Chitrakote) – ఇంద్రావతి నది, ఛత్తీస్‌గఢ్ (బస్తర్); 'భారత నయాగరా'.
  6. ధువాంధార్ (Dhuandhar) – నర్మద నది, భేడాఘాట్ (జబల్‌పూర్), మధ్యప్రదేశ్.
  7. హుండ్రూ (Hundru) – సువర్ణరేఖ నది, రాంచీ సమీపం, జార్ఖండ్.
  8. శివసముద్రం – కావేరి, కర్ణాటక; హొగెనక్కల్ – కావేరి, తమిళనాడు.
  9. అతిరప్పిల్లి (Athirappilly) – చాలక్కుడి నది, కేరళ.
• తెలుగు రాష్ట్రాల జలపాతాలు: కుంటాల (కడెం నది, ఆదిలాబాద్ – తెలంగాణలో ఎత్తైనది), బొగత (ములుగు – 'తెలంగాణ నయాగరా'), తలకోన (తిరుపతి జిల్లా – ఏపీలో ఎత్తైనది), ఎత్తిపోతల (పల్నాడు, నాగార్జున సాగర్ సమీపం).
• ముఖ్య సరస్సులు:
  1. వులర్ (Wular) – జమ్మూ-కశ్మీర్; భారత్‌లో అతిపెద్ద మంచినీటి సరస్సు; జీలం నది దీని గుండా ప్రవహిస్తుంది.
  2. దాల్ (Dal) – శ్రీనగర్; తేలియాడే తోటలు, షికారా పడవలు.
  3. చిలికా (Chilika) – ఒడిశా; భారత్‌లో అతిపెద్ద ఉప్పునీటి లాగూన్ (Brackish Water Lagoon); 1981లో భారత తొలి రామ్‌సార్ ప్రదేశాల్లో ఒకటి.
  4. సాంబార్ (Sambhar) – రాజస్థాన్; భారత్‌లో అతిపెద్ద లోతట్టు ఉప్పు సరస్సు.
  5. లోక్‌తక్ (Loktak) – మణిపూర్; తేలియాడే దీవులు (ఫుమ్డీలు – Phumdis); దీనిపై కైబుల్ లామ్జావో జాతీయ ఉద్యానవనం – ప్రపంచంలో ఏకైక తేలియాడే జాతీయ ఉద్యానవనం.
  6. వెంబనాడ్ (Vembanad) – కేరళ; భారత్‌లో పొడవైన సరస్సు.
  7. లోనార్ (Lonar) – మహారాష్ట్ర (బుల్దానా); ఉల్కాపాతం వల్ల ఏర్పడిన క్రేటర్ సరస్సు.
  8. పాంగాంగ్ త్సో (Pangong Tso) – లద్దాఖ్; ఎత్తైన ప్రాంతంలోని ఉప్పు సరస్సు, భారత్-చైనా మధ్య విస్తరించింది.
  9. పులికాట్ (Pulicat) – ఏపీ-తమిళనాడు సరిహద్దు; చిలికా తర్వాత రెండో పెద్ద ఉప్పునీటి లాగూన్; శ్రీహరికోట దీవి దీన్ని సముద్రం నుండి వేరు చేస్తుంది.
  10. కొల్లేరు (Kolleru) – ఏపీ; గోదావరి-కృష్ణా డెల్టాల మధ్య పెద్ద మంచినీటి సరస్సు; రామ్‌సార్ ప్రదేశం (2002).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'వులర్ – మంచినీరు, చిలికా – ఉప్పునీరు (లాగూన్), సాంబార్ – లోతట్టు ఉప్పు, వెంబనాడ్ – పొడవు' అని నాలుగు జతలుగా రాసుకుని రివిజన్ చేయండి.