భారత నైసర్గిక స్వరూపం (Physiography of India)

భారతదేశంలో ఎత్తైన మంచు పర్వతాలు, సారవంతమైన మైదానాలు, పురాతన పీఠభూములు, ఎడారి, పొడవైన తీరాలు, దీవులు – అన్ని రకాల భూస్వరూపాలు ఉన్నాయి. ఈ భూ ఆకృతుల ఆధారంగా దేశాన్ని 6 భౌతిక విభాగాలుగా (Physiographic Divisions) విభజిస్తారు (NCERT విభజన).

• 1. హిమాలయ పర్వతాలు (The Himalayan Mountains): ఉత్తర సరిహద్దులో, ప్రపంచంలోనే ఎత్తైన, యువ ముడుత పర్వతాలు (Young Fold Mountains).
• 2. ఉత్తర మైదానాలు (The Northern Plains): సింధు, గంగా, బ్రహ్మపుత్ర నదులు తెచ్చిన ఒండ్రుమట్టి (Alluvium)తో ఏర్పడిన సమతల ప్రాంతం.
• 3. ద్వీపకల్ప పీఠభూమి (The Peninsular Plateau): దేశంలో అత్యంత పురాతన, స్థిరమైన భూభాగం. గోండ్వానా భూభాగంలో భాగం. ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ పూర్తిగా/ఎక్కువ భాగం ఇందులోనే.
• 4. భారత ఎడారి (The Indian Desert): ఆరావళి కొండలకు పశ్చిమాన ఉన్న థార్ ఎడారి.
• 5. తీర మైదానాలు (The Coastal Plains): పశ్చిమ తీర మైదానం (ఇరుకు), తూర్పు తీర మైదానం (వెడల్పు).
• 6. దీవులు (The Islands): బంగాళాఖాతంలో అండమాన్ & నికోబార్, అరేబియా సముద్రంలో లక్షద్వీప్.
• ఒకదానికొకటి పూరకం (Complementary):
  1. పర్వతాలు నీరు, అడవుల వనరు.
  2. మైదానాలు ఆహార ధాన్యాల గిడ్డంగి (Granary).
  3. పీఠభూమి ఖనిజాల నిల్వ కేంద్రం.
  4. తీరాలు, దీవులు చేపల వేట, ఓడరేవుల వాణిజ్యానికి ఆధారం.
• వయస్సు క్రమం:
  1. ద్వీపకల్ప పీఠభూమి అత్యంత పురాతనం
  2. హిమాలయాలు యువ పర్వతాలు
  3. ఉత్తర మైదానాలు ఇటీవలి ఒండ్రు నిక్షేపాలు (అత్యంత కొత్తవి).

భారతదేశ భూస్వరూపాలు ఇప్పుడున్నట్లు ఒక్కసారిగా ఏర్పడలేదు. కోట్ల సంవత్సరాల పాటు ఖండాల కదలిక (Plate Tectonics) వల్ల ఈ రూపం వచ్చింది. హిమాలయాలు, ఉత్తర మైదానాలు, పీఠభూమి – మూడూ ఎలా ఏర్పడ్డాయో అర్థం చేసుకోవడానికి ఈ చరిత్ర ముఖ్యం.

• పాంజియా (Pangaea): ఒకప్పుడు భూమిపై ఖండాలన్నీ కలిసి ఒకే మహాఖండంగా ఉండేవి. దాని చుట్టూ ఉన్న మహాసముద్రం పాంథాలస్సా (Panthalassa).
• రెండు భాగాలుగా విడిపోవడం:
  1. ఉత్తర భాగం – అంగారాభూమి / లారేషియా (Angaraland / Laurasia).
  2. దక్షిణ భాగం – గోండ్వానాభూమి (Gondwanaland): భారత్, ఆస్ట్రేలియా, దక్షిణాఫ్రికా, దక్షిణ అమెరికా, అంటార్కిటికా.
  3. రెండింటి మధ్య ఉన్న పొడవైన, లోతు తక్కువ సముద్రం – టెథిస్ సముద్రం (Tethys Sea).
• భారత ఫలకం (Indian Plate) ప్రయాణం: గోండ్వానా నుండి విడిపోయి భారత ఫలకం ఉత్తరం వైపు కదిలి యురేషియన్ ఫలకాన్ని (Eurasian Plate) ఢీకొట్టింది.
• హిమాలయాల పుట్టుక: ఈ ఢీకొనడంతో టెథిస్ సముద్రంలో పేరుకున్న అవక్షేపాలు (Sediments) ముడుతలు పడి పైకి లేచి హిమాలయాలుగా మారాయి. అందుకే హిమాలయ శిలల్లో సముద్ర జీవుల శిలాజాలు (Marine Fossils) కనిపిస్తాయి.
• ఉత్తర మైదానాల పుట్టుక: హిమాలయాలు ఏర్పడినప్పుడు వాటికి, పీఠభూమికి మధ్య ఒక పెద్ద పల్లం (Depression/Trough) ఏర్పడింది. హిమాలయ, ద్వీపకల్ప నదులు తెచ్చిన ఒండ్రుమట్టి దీనిని నింపి మైదానంగా మార్చాయి.
• ఇప్పటికీ కదలిక:
  1. భారత ఫలకం ఇప్పటికీ ఉత్తరం వైపు కదులుతోంది. అందుకే హిమాలయ ప్రాంతంలో భూకంపాలు (Earthquakes) ఎక్కువ
  2. హిమాలయాలు ఇంకా ఎత్తు పెరుగుతున్నాయని భావిస్తారు.
• ద్వీపకల్పం: గోండ్వానా భాగమైన పీఠభూమి గట్టి, పురాతన స్ఫటిక శిలలతో (Crystalline Rocks) ఉంటుంది – స్థిరమైన భూభాగం (Stable Block).

భూగర్భ శాస్త్రవేత్తలు భారతదేశ శిలలను వయస్సు ఆధారంగా కొన్ని వ్యవస్థలుగా (Rock Systems) విభజించారు. ఏ శిలా వ్యవస్థలో ఏ ఖనిజం దొరుకుతుందనేది పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు. కడప వ్యవస్థకు మన ఆంధ్రప్రదేశ్ జిల్లా పేరు పెట్టడం APPSC దృష్ట్యా ముఖ్యం.

• ఆర్కియన్ వ్యవస్థ (Archaean System): అత్యంత పురాతన శిలలు – నీస్ (Gneiss), గ్రానైట్. ద్వీపకల్పంలో ఎక్కువ భాగం ఈ శిలలే.
• ధార్వార్ వ్యవస్థ (Dharwar System):
  1. కర్ణాటకలోని ధార్వార్ జిల్లా పేరు.
  2. లోహ ఖనిజాలు (Metallic Minerals) ఎక్కువ – ఇనుప ఖనిజం, మాంగనీస్, బంగారం.
  3. కోలార్, హట్టి బంగారు గనులు ఈ శిలల్లోనే.
• కడప వ్యవస్థ (Cuddapah System):
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని కడప (Cuddapah) జిల్లా పేరు మీద.
  2. సున్నపురాయి (Limestone), షేల్, క్వార్ట్‌జైట్ ఎక్కువ. 'కడప రాళ్లు/నాపరాళ్లు (Cuddapah slabs)' నిర్మాణాలకు వాడతారు.
  3. సిమెంట్ పరిశ్రమకు ముఖ్యమైన సున్నపురాయి ఈ ప్రాంతంలో దొరుకుతుంది.
• వింధ్య వ్యవస్థ (Vindhyan System):
  1. ఇసుకరాయి (Sandstone), సున్నపురాయి – భవన నిర్మాణ రాళ్లు.
  2. మధ్యప్రదేశ్‌లోని పన్నా వజ్రాలు (Panna Diamonds) ఈ శిలల్లోనే.
• గోండ్వానా వ్యవస్థ (Gondwana System):
  1. భారతదేశ బొగ్గులో దాదాపు 97–98% ఈ శిలల్లోనే.
  2. దామోదర్, మహానది, గోదావరి నదీ లోయల్లో విస్తరించింది.
  3. తెలంగాణలోని సింగరేణి బొగ్గు గనులు గోదావరి లోయ గోండ్వానా శిలల్లో ఉన్నాయి.
• దక్కన్ ట్రాప్ (Deccan Trap): భారీ అగ్నిపర్వత లావా ప్రవాహాలతో ఏర్పడిన బసాల్ట్ (Basalt) శిలలు. మహారాష్ట్రలో ఎక్కువ. ఈ శిలలు శిథిలమై నల్లరేగడి నేల (Black Soil) ఏర్పడింది.
• టెర్షియరీ వ్యవస్థ (Tertiary System): హిమాలయాలు ఏర్పడిన కాలం శిలలు. అసోంలోని పెట్రోలియం నిల్వలు ఈ శిలల్లో.

ఆరావళి కొండలకు పశ్చిమాన, ఇసుక దిబ్బలతో నిండిన పొడి ప్రాంతమే భారత ఎడారి లేదా థార్ ఎడారి (Thar Desert). దీనిని 'మరుస్థలి (Marusthali)' అని కూడా అంటారు. ఎక్కువ భాగం రాజస్థాన్‌లో ఉంది; పాకిస్తాన్‌లోకి కూడా విస్తరించింది.

• స్థానం:
  1. ఆరావళి పర్వతాల పశ్చిమ అంచు వెంట. రాజస్థాన్ ప్రధానంగా
  2. గుజరాత్, హర్యానా, పంజాబ్‌లోని కొంత భాగం కూడా.
• వర్షపాతం: చాలా తక్కువ – సంవత్సరానికి 150 మి.మీ కంటే తక్కువ (పశ్చిమ భాగంలో).
• ఎందుకు? నైరుతి రుతుపవనాల అరేబియా శాఖ ఆరావళికి సమాంతరంగా వెళ్తుంది
• అడ్డుకునే ఎత్తైన కొండ లేకపోవడంతో వర్షం కురవదు.
• వృక్షసంపద: తక్కువ – ముళ్ల పొదలు, కాక్టస్ వంటి మొక్కలు (Xerophytic).
• ఇసుక దిబ్బలు: అర్ధచంద్రాకార దిబ్బలు – బార్కాన్లు (Barchans) ఎక్కువ. గాలి దిశలో కదులుతాయి.
• నదులు: వర్షాకాలంలో మాత్రమే ప్రవహించే చిన్న వాగులు ఇసుకలో మాయమవుతాయి.
• ఈ ప్రాంతంలోని ఏకైక పెద్ద నది లూని (Luni) – ఇది కచ్ రణ్ (Rann of Kutch)లో అంతమవుతుంది, సముద్రంలో కలవదు.
• ఇందిరా గాంధీ కాలువ (Indira Gandhi Canal): పంజాబ్‌లోని హరికే బ్యారేజ్ నుండి రాజస్థాన్‌కు నీరు తెస్తుంది – ఎడారి సాగుకు ముఖ్యం.
• ఉప్పు సరస్సులు: సాంభార్ సరస్సు (Sambhar Lake) – భారతదేశంలో అతిపెద్ద లోతట్టు ఉప్పునీటి సరస్సు, రాజస్థాన్.
• కచ్ రణ్: గుజరాత్‌లో ఉప్పు చిత్తడి నేలలు (Salt Marsh) – గ్రేట్ రణ్, లిటిల్ రణ్. లిటిల్ రణ్ అడవి గాడిదల (Indian Wild Ass) అభయారణ్యం.

ఆరావళి పర్వత శ్రేణి (Aravalli Range) భారతదేశంలోని అత్యంత పురాతన ముడుత పర్వతాలు (Oldest Fold Mountains). కోట్ల సంవత్సరాల క్రమక్షయం (Erosion) వల్ల ఇవి ఇప్పుడు తక్కువ ఎత్తుతో, విరిగిన కొండల రూపంలో (Relict/Residual Mountains) మిగిలాయి.

• విస్తరణ: నైరుతి నుండి ఈశాన్యానికి – గుజరాత్ నుండి రాజస్థాన్, హర్యానా మీదుగా ఢిల్లీ వరకు.
• ఢిల్లీలోని 'రిడ్జ్ (Delhi Ridge)' ఆరావళి చివరి భాగమే.
• ఎత్తైన శిఖరం: గురు శిఖర్ (Guru Shikhar) – సుమారు 1,722 మీ, రాజస్థాన్‌లోని మౌంట్ అబూ (Mount Abu)లో.
• మౌంట్ అబూ రాజస్థాన్‌లోని ఏకైక హిల్ స్టేషన్
• దిల్వారా జైన దేవాలయాలు ఇక్కడే.
• ప్రాధాన్యం:
  1. థార్ ఎడారి తూర్పు వైపు విస్తరించకుండా అడ్డుగోడగా పనిచేస్తుంది.
  2. గంగా పరీవాహకానికి, సింధు పరీవాహకానికి మధ్య నీటి విభాజకంగా (Water Divide) ఉంటుంది.
  3. సీసం, జింక్, రాగి, పాలరాయి వంటి ఖనిజాలు – రాజస్థాన్ ఖనిజ సంపదకు ఆధారం.
• నదులు: బనాస్ (చంబల్ ఉపనది), లూని, సాహిబి వంటి నదులు ఆరావళిలో పుడతాయి.
• వర్షంపై ప్రభావం: రుతుపవనాల దిశకు సమాంతరంగా ఉండటం వల్ల రాజస్థాన్‌కు ఎక్కువ వర్షం తీసుకురాలేదు.
• పర్యావరణ ఆందోళన: అక్రమ మైనింగ్ వల్ల ఆరావళి కొండల్లో ఖాళీలు (Gaps) ఏర్పడి, ఎడారి ఇసుక తూర్పుకు వ్యాపిస్తోందని పర్యావరణ నిపుణుల ఆందోళన.

భారతదేశానికి రెండు ప్రధాన దీవుల సమూహాలు ఉన్నాయి – బంగాళాఖాతంలో అండమాన్ & నికోబార్ దీవులు, అరేబియా సముద్రంలో లక్షద్వీప్ దీవులు. రెండింటి నిర్మాణం పూర్తిగా వేరు – ఒకటి సముద్రంలో మునిగిన పర్వత శిఖరాలు, మరొకటి పగడపు దీవులు.

• అండమాన్ & నికోబార్ దీవులు:
  1. బంగాళాఖాతంలో, సుమారు 572 దీవులు (కొన్నే నివాసయోగ్యం).
  2. ఇవి సముద్రంలో మునిగిన పర్వత శ్రేణి శిఖరాలు – అరకాన్ యోమా (మయన్మార్) పర్వతాల కొనసాగింపు.
  3. రాజధాని: శ్రీ విజయపురం (Sri Vijaya Puram) – పాత పేరు పోర్ట్ బ్లెయిర్; 2024 సెప్టెంబర్‌లో పేరు మార్చారు.
  4. ఎత్తైన శిఖరం: శాడిల్ పీక్ (Saddle Peak), ఉత్తర అండమాన్.
  5. బారెన్ దీవి (Barren Island) – భారతదేశంలోని ఏకైక క్రియాశీల అగ్నిపర్వతం (Active Volcano).
  6. నార్కొండం దీవి (Narcondam) – నిద్రాణ అగ్నిపర్వతం (Dormant Volcano).
  7. దక్షిణ చివర ఇందిరా పాయింట్ (గ్రేట్ నికోబార్).
  8. భూమధ్యరేఖకు దగ్గర కావడం వల్ల భూమధ్యరేఖా వాతావరణం, దట్టమైన అడవులు.
• లక్షద్వీప్ దీవులు:
  1. అరేబియా సముద్రంలో, కేరళ తీరానికి దగ్గరగా; 36 దీవులు.
  2. ఇవి పగడపు దీవులు (Coral Islands) – అటోల్స్ (Atolls) రూపంలో.
  3. రాజధాని: కవరత్తి (Kavaratti).
  4. అతిపెద్ద దీవి: ఆండ్రోత్ (Androth).
  5. పిట్టి దీవి (Pitti Island) – పక్షుల అభయారణ్యం.
  6. మినికాయ్ దక్షిణాన, 9° ఛానెల్‌కు దక్షిణంగా ఉంటుంది.
• ఇతర ముఖ్య దీవులు:
  1. మజులి (Majuli) – బ్రహ్మపుత్రలో, అసోం; ప్రపంచంలోని పెద్ద నదీ దీవుల్లో ఒకటి.
  2. శ్రీహరికోట (Sriharikota) – ఆంధ్రప్రదేశ్, పులికాట్ సరస్సును బంగాళాఖాతం నుండి వేరు చేసే అవరోధ దీవి (Barrier Island); ISRO సతీష్ ధావన్ అంతరిక్ష కేంద్రం ఇక్కడే.
  3. పంబన్ దీవి (రామేశ్వరం) – తమిళనాడు.

ప్రతి భౌతిక విభాగంలో ఎత్తైన శిఖరం ఏది అనేది పరీక్షల్లో ఎక్కువగా అడిగే ప్రశ్న. హిమాలయాల నుండి తూర్పు కనుమల వరకు ముఖ్యమైన శిఖరాలను ఒకేచోట గుర్తుపెట్టుకుంటే రివిజన్ సులభం.

• హిమాలయాలు / కారకోరం:
  1. K2 (గాడ్విన్ ఆస్టిన్) – 8,611 మీ; భారత్ తనదిగా చెప్పుకునే (పాక్ ఆక్రమిత) ప్రాంతంలో. భారత భూభాగంలో అత్యంత ఎత్తైన శిఖరం.
  2. కాంచనజంగ (Kangchenjunga) – 8,586 మీ; సిక్కిం-నేపాల్ సరిహద్దు. భారత్ ఆధీనంలో ఉన్న అత్యంత ఎత్తైన శిఖరం.
  3. నందాదేవి (Nanda Devi) – 7,816 మీ; పూర్తిగా భారత్‌లోనే ఉన్న ఎత్తైన శిఖరం, ఉత్తరాఖండ్.
• ఆరావళి: గురు శిఖర్ – సుమారు 1,722 మీ (మౌంట్ అబూ, రాజస్థాన్).
• సాత్పురా:
  1. ధూప్‌గఢ్ (Dhupgarh) – సుమారు 1,350 మీ
  2. మహాదేవ్ కొండలు, పచ్‌మఢీ, మధ్యప్రదేశ్.
• పశ్చిమ కనుమలు:
  1. ఆనైముడి (Anamudi) – 2,695 మీ; అనమలై కొండలు, కేరళ. దక్షిణ భారతదేశంలో అత్యంత ఎత్తైన శిఖరం.
  2. దొడబెట్ట (Doddabetta) – 2,637 మీ; నీలగిరి కొండలు, తమిళనాడు.
• తూర్పు కనుమలు:
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని అల్లూరి సీతారామరాజు/విశాఖ ఏజెన్సీ ప్రాంతంలోని జిందగడ (Jindhagada, సుమారు 1,690 మీ), అరమకొండ (Arma Konda, సుమారు 1,680 మీ) – తూర్పు కనుమల్లో ఎత్తైన శిఖరాలు. పాత పుస్తకాల్లో అరమకొండను ఎత్తైనదిగా చెబుతారు.
  2. మహేంద్రగిరి (Mahendragiri) – సుమారు 1,501 మీ, ఒడిశా (NCERT పాఠ్యపుస్తకంలో తూర్పు కనుమల ఎత్తైన శిఖరంగా పేర్కొన్నారు).
• దీవులు: శాడిల్ పీక్ – సుమారు 732 మీ, ఉత్తర అండమాన్.
• ఈశాన్యం: సారామతి (Saramati) – నాగా కొండల్లో నాగాలాండ్ ఎత్తైన శిఖరం.