జనాభా & జనగణన 2011 (Population & Census)

జనగణన (Census) అంటే ఒక నిర్ణీత సమయంలో దేశంలోని ప్రతి వ్యక్తిని లెక్కించి, వారి వయస్సు, లింగం, విద్య, వృత్తి, మతం, భాష వంటి వివరాలు సేకరించడం. ప్రభుత్వ పథకాలు, నియోజకవర్గాల విభజన, రిజర్వేషన్లు అన్నీ ఈ లెక్కల మీదే ఆధారపడతాయి.

• మొదటి జనగణన (అసమకాలిక – Non-synchronous): 1872 – లార్డ్ మేయో (Lord Mayo) కాలంలో. దేశమంతా ఒకేసారి జరగలేదు.
• మొదటి సమకాలిక జనగణన (Synchronous Census): 1881 – లార్డ్ రిప్పన్ (Lord Ripon) కాలంలో, జనగణన కమిషనర్ డబ్ల్యు.సి. ప్లౌడెన్ (W.C. Plowden).
• అప్పటి నుండి ప్రతి 10 సంవత్సరాలకు ఒకసారి క్రమం తప్పకుండా జరుగుతోంది.
• 1921 – మహా విభజన సంవత్సరం (Year of Great Divide): ఈ దశాబ్దంలో (1911–21) జనాభా తగ్గింది (ఇన్‌ఫ్లుయెంజా, కరువులు). 1921 తర్వాత జనాభా ఎప్పుడూ తగ్గలేదు.
• స్వాతంత్ర్యం తర్వాత తొలి జనగణన: 1951.
• చట్టం: జనగణన చట్టం 1948 (Census Act, 1948).
• రాజ్యాంగ స్థానం: జనగణన కేంద్ర జాబితా (Union List)లో ఉంది – ఏడో షెడ్యూల్, ఎంట్రీ 69. అంటే కేంద్ర ప్రభుత్వమే జనగణన చేస్తుంది.
• నిర్వహించే సంస్థ: రిజిస్ట్రార్ జనరల్ & సెన్సస్ కమిషనర్ ఆఫ్ ఇండియా (Registrar General and Census Commissioner) కార్యాలయం – కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ (MHA) పరిధిలో.
• జనాభా పెరుగుదల దశలు:
  1. 1901–1921: నిలకడ దశ (Stagnant population)
  2. 1921–1951: స్థిరమైన పెరుగుదల (Steady growth)
  3. 1951–1981: వేగవంతమైన పెరుగుదల – జనాభా విస్ఫోటనం (Population Explosion)
  4. 1981–2011: అధిక పెరుగుదల, కానీ వేగం తగ్గుతున్న దశ

జనగణన 2011 భారతదేశంలో 15వ జనగణన, స్వాతంత్ర్యం తర్వాత 7వది. ఈ లెక్కల ప్రకారం భారత జనాభా 121 కోట్లు దాటింది. పోటీ పరీక్షల్లో ఈ సంఖ్యలే ఎక్కువగా అడుగుతారు.

• క్రమ సంఖ్య:
  1. 15వ జనగణన
  2. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత 7వ జనగణన.
• నినాదం (Motto): 'మన జనగణన, మన భవిష్యత్తు (Our Census, Our Future)'.
• జనగణన కమిషనర్: సి. చంద్రమౌళి (C. Chandramouli).
• రెండు దశలు:
  1. ఇళ్ల జాబితా దశ (Houselisting) – ఏప్రిల్ నుండి సెప్టెంబర్ 2010.
  2. జనాభా గణన దశ (Population Enumeration) – 9 నుండి 28 ఫిబ్రవరి 2011.
  3. రెఫరెన్స్ తేదీ: 1 మార్చి 2011, 00:00 గంటలు.
• జాతీయ జనాభా రిజిస్టర్ (NPR): 2010 ఇళ్ల జాబితా దశతో పాటు మొదటిసారి తయారుచేశారు.
• మొత్తం జనాభా: 121.09 కోట్లు (1,21,08,54,977).
• పురుషులు:
  1. సుమారు 62.3 కోట్లు
  2. స్త్రీలు: సుమారు 58.7 కోట్లు.
• దశాబ్ద వృద్ధి రేటు (Decadal Growth Rate) 2001–2011:
  1. 17.7% – 2001 (21.5%) కంటే తక్కువ
  2. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత అతి తక్కువ.
• 1961–71 దశాబ్దంలో అత్యధిక వృద్ధి (సుమారు 24.8%).
• 2001–11లో కొత్తగా చేరిన జనాభా సుమారు 18.1 కోట్లు.
• ప్రపంచంలో వాటా: ప్రపంచ భూభాగంలో భారత్ వాటా 2.4%, కానీ ప్రపంచ జనాభాలో సుమారు 17.5%.
• రాష్ట్రాల వృద్ధి రేటు:
  1. నాగాలాండ్‌లో ప్రతికూల (Negative) వృద్ధి నమోదైంది
  2. రాష్ట్రాల్లో అత్యధిక వృద్ధి మేఘాలయ.
• గ్రామీణ – పట్టణ: గ్రామీణ జనాభా 68.84%, పట్టణ జనాభా 31.16%.

భారత జనాభా అన్ని రాష్ట్రాల్లో సమానంగా లేదు. గంగా మైదానంలోని రాష్ట్రాల్లో జనాభా ఎక్కువ, హిమాలయ, ఈశాన్య రాష్ట్రాల్లో తక్కువ. 'అత్యధిక / అత్యల్ప' ప్రశ్నలు దాదాపు ప్రతి పరీక్షలో వస్తాయి.

• అత్యధిక జనాభా గల రాష్ట్రాలు (క్రమంలో):
  1. 1. ఉత్తరప్రదేశ్ – సుమారు 19.98 కోట్లు (దేశ జనాభాలో సుమారు 16.5%)
  2. 2. మహారాష్ట్ర – సుమారు 11.2 కోట్లు
  3. 3. బీహార్ – సుమారు 10.4 కోట్లు
  4. 4. పశ్చిమ బెంగాల్ – సుమారు 9.1 కోట్లు
  5. 5. ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ – సుమారు 8.46 కోట్లు
• అత్యల్ప జనాభా గల రాష్ట్రం: సిక్కిం – సుమారు 6.1 లక్షలు.
• కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు (UTs):
  1. అత్యధికం: ఢిల్లీ (NCT) – సుమారు 1.68 కోట్లు.
  2. అత్యల్పం: లక్షద్వీప్ – సుమారు 64 వేలు.
• జిల్లాల స్థాయిలో:
  1. అత్యధిక జనాభా జిల్లా: థానే (మహారాష్ట్ర).
  2. అత్యల్ప జనాభా జిల్లా: దిబాంగ్ వ్యాలీ (అరుణాచల్ ప్రదేశ్).
• విస్తీర్ణం vs జనాభా: విస్తీర్ణంలో అతిపెద్ద రాష్ట్రం రాజస్థాన్, కానీ జనాభాలో అతిపెద్దది ఉత్తరప్రదేశ్ – ఈ తేడాను పరీక్షల్లో ట్రిక్ ప్రశ్నగా అడుగుతారు.
• జనాభా కేంద్రీకరణకు కారణాలు: సారవంతమైన ఒండ్రు నేలలు, నీటి సౌకర్యం, మైదాన ప్రాంతం, వ్యవసాయం, పరిశ్రమలు.
• జనాభా తక్కువకు కారణాలు: కొండలు, దట్టమైన అడవులు, ఎడారులు, తీవ్ర చలి, రవాణా సౌకర్యాల లోపం.

జనసాంద్రత (Population Density) అంటే ఒక చదరపు కిలోమీటరు విస్తీర్ణంలో నివసించే సగటు జనాభా. దీనిని 'మొత్తం జనాభా ÷ మొత్తం విస్తీర్ణం (చ.కి.మీ.)' సూత్రంతో లెక్కిస్తారు.

• భారత జనసాంద్రత 2011: 382 మంది / చ.కి.మీ.
• 2001లో ఇది 325 మంది / చ.కి.మీ.
• అత్యధిక జనసాంద్రత గల రాష్ట్రాలు:
  1. 1. బీహార్ – 1,106
  2. 2. పశ్చిమ బెంగాల్ – సుమారు 1,028
  3. 3. కేరళ – సుమారు 860
• అత్యల్ప జనసాంద్రత గల రాష్ట్రం: అరుణాచల్ ప్రదేశ్ – 17.
• తర్వాత మిజోరాం, సిక్కిం వంటి ఈశాన్య/హిమాలయ రాష్ట్రాలు.
• కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు:
  1. అత్యధికం: ఢిల్లీ (NCT) – సుమారు 11,300.
  2. అత్యల్పం: అండమాన్ & నికోబార్ దీవులు – 46.
• జనసాంద్రత రకాలు:
  1. గణిత సాంద్రత (Arithmetic Density): జనాభా ÷ మొత్తం భూమి – మనం సాధారణంగా వాడేది ఇదే.
  2. ఫిజియోలాజికల్ సాంద్రత (Physiological Density): జనాభా ÷ సాగు భూమి.
  3. వ్యవసాయ సాంద్రత (Agricultural Density): వ్యవసాయ జనాభా ÷ సాగు భూమి.
• జనసాంద్రతను ప్రభావితం చేసే అంశాలు:
  1. భౌగోళిక: మైదానాలు, నదీ లోయలు, సముద్ర తీరాలు → ఎక్కువ సాంద్రత.
  2. వాతావరణం: మితమైన వర్షం, అనుకూల ఉష్ణోగ్రత.
  3. ఆర్థిక: పరిశ్రమలు, పట్టణాలు, ఉద్యోగ అవకాశాలు.

లింగ నిష్పత్తి (Sex Ratio) అంటే భారతదేశంలో ప్రతి 1,000 మంది పురుషులకు ఉన్న స్త్రీల సంఖ్య. ఇది సమాజంలో మహిళల స్థితిని చూపించే ముఖ్యమైన సూచిక.

• భారత లింగ నిష్పత్తి 2011: 943 (2001లో 933) – అంటే పెరిగింది.
• అత్యధిక లింగ నిష్పత్తి గల రాష్ట్రం: కేరళ – 1,084.
• తర్వాత తమిళనాడు (సుమారు 996), ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (993).
• అత్యల్ప లింగ నిష్పత్తి గల రాష్ట్రం: హర్యానా – 879.
• కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు:
  1. అత్యధికం: పుదుచ్చేరి – 1,037.
  2. అత్యల్పం: డామన్ & డయ్యూ – 618.
• బాలల లింగ నిష్పత్తి (Child Sex Ratio – 0 నుండి 6 సంవత్సరాలు):
  1. 2011లో 919 (తాత్కాలిక గణాంకాల్లో 914) – 2001 (927) కంటే తగ్గింది.
  2. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత ఇది అత్యల్ప స్థాయి – ఇదే పెద్ద ఆందోళన.
  3. అత్యధికం: మిజోరాం, మేఘాలయ (970); అత్యల్పం: హర్యానా (834).
• తగ్గుదలకు కారణాలు: పుత్ర ప్రాధాన్యత, భ్రూణ హత్యలు (Female Foeticide), వరకట్నం, ఆడపిల్లల ఆరోగ్యంపై నిర్లక్ష్యం.
• ప్రభుత్వ చర్యలు:
  1. PCPNDT చట్టం 1994 – గర్భంలో లింగ నిర్ధారణ నిషేధం.
  2. బేటీ బచావో బేటీ పఢావో (Beti Bachao Beti Padhao) – 22 జనవరి 2015, పానిపట్ (హర్యానా)లో ప్రారంభం.
  3. సుకన్య సమృద్ధి యోజన – 2015.

జనగణన ప్రకారం 7 సంవత్సరాలు, ఆపై వయస్సు ఉండి, ఏదైనా ఒక భాషను అర్థం చేసుకుంటూ చదవగలిగి, రాయగలిగే వ్యక్తిని అక్షరాస్యుడు (Literate) అంటారు. 0–6 ఏళ్ల పిల్లలను లెక్కలోకి తీసుకోరు.

• భారత అక్షరాస్యత 2011: 74.04% (తాత్కాలిక గణాంకాలు – పరీక్షల్లో ఎక్కువగా ఇదే అడుగుతారు).
• పురుషుల అక్షరాస్యత: 82.14%
• స్త్రీల అక్షరాస్యత: 65.46%
• స్త్రీ–పురుష అంతరం సుమారు 16.7% – 2001 కంటే తగ్గింది.
• 2001లో అక్షరాస్యత సుమారు 64.8%.
• అత్యధిక అక్షరాస్యత గల రాష్ట్రం: కేరళ – 93.91%.
• తర్వాత మిజోరాం (సుమారు 91.6%).
• అత్యల్ప అక్షరాస్యత గల రాష్ట్రం: బీహార్ – 63.82%.
• కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు: అత్యధికం లక్షద్వీప్ (సుమారు 92.3%).
• ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్: సుమారు 67% – జాతీయ సగటు కంటే తక్కువ.
• ముఖ్యమైన మార్పు: 2001–2011 మధ్య పురుషుల కంటే స్త్రీల అక్షరాస్యత వేగంగా పెరిగింది.
• అక్షరాస్యత పెంపు కార్యక్రమాలు:
  1. జాతీయ అక్షరాస్యత మిషన్ (National Literacy Mission) – 1988.
  2. సర్వశిక్షా అభియాన్ – 2001.
  3. విద్యా హక్కు చట్టం (RTE Act) 2009 – ఆర్టికల్ 21A, 6–14 ఏళ్ల పిల్లలకు ఉచిత నిర్బంధ విద్య (86వ సవరణ, 2002).
  4. సాక్షర భారత్ – 2009 (వయోజన మహిళల అక్షరాస్యతపై దృష్టి).

జనాభా కూర్పు (Population Composition) అంటే జనాభాను మతం, భాష, సామాజిక వర్గం, గ్రామ/పట్టణం వంటి ప్రమాణాలతో విభజించి చూడటం. 'భిన్నత్వంలో ఏకత్వం' అనే భారత లక్షణం ఈ గణాంకాల్లో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.

• మతాల వారీగా జనాభా (2011):
  1. హిందువులు – సుమారు 79.8%
  2. ముస్లింలు – సుమారు 14.2%
  3. క్రైస్తవులు – సుమారు 2.3%
  4. సిక్కులు – సుమారు 1.7%
  5. బౌద్ధులు – సుమారు 0.7%; జైనులు – సుమారు 0.4%
• భాషల వారీగా (మాతృభాష, 2011):
  1. హిందీ – సుమారు 43.6% (మొదటి స్థానం)
  2. బెంగాలీ – రెండో స్థానం (సుమారు 8%)
  3. మరాఠీ – మూడో స్థానం
  4. తెలుగు – నాలుగో స్థానం (సుమారు 6.7%). 2001లో తెలుగు మూడో స్థానంలో ఉండేది.
• షెడ్యూల్డ్ కులాలు (SC): సుమారు 20.1 కోట్లు – దేశ జనాభాలో 16.6%.
• షెడ్యూల్డ్ తెగలు (ST): సుమారు 10.4 కోట్లు – దేశ జనాభాలో 8.6%.
• గ్రామీణ / పట్టణ: గ్రామీణ 68.84%, పట్టణ 31.16%.
• స్వాతంత్ర్యం తర్వాత మొదటిసారి 2001–11లో గ్రామీణ జనాభా కంటే పట్టణ జనాభా సంఖ్యాపరంగా ఎక్కువగా పెరిగింది.
• మూడో లింగం: జనగణన 2011లో మొదటిసారి లింగం కాలమ్‌లో 'ఇతరులు (Others)' అనే ఆప్షన్ ఇచ్చారు.

జనగణన 2011 జరిగినప్పుడు ఆంధ్రప్రదేశ్ ఒకే రాష్ట్రంగా ఉంది. 2 జూన్ 2014న తెలంగాణ ఏర్పడిన తర్వాత అదే గణాంకాలను రెండు రాష్ట్రాలకు విభజించారు. APPSC, TGPSC పరీక్షల్లో ఈ సంఖ్యలు తప్పకుండా అడుగుతారు.

• ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2011):
  1. జనాభా: సుమారు 8.46 కోట్లు – దేశంలో 5వ స్థానం (దేశ జనాభాలో సుమారు 7%).
  2. లింగ నిష్పత్తి: 993 – జాతీయ సగటు (943) కంటే చాలా ఎక్కువ.
  3. అక్షరాస్యత: సుమారు 67% – జాతీయ సగటు కంటే తక్కువ.
  4. ST జనాభా: సుమారు 7%.
• విభజన తర్వాత (2011 గణాంకాల ఆధారంగా):
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్ (అవశేష): సుమారు 4.94 కోట్లు.
  2. తెలంగాణ: సుమారు 3.50 కోట్లు.
• తెలంగాణ ప్రత్యేకతలు:
  1. లింగ నిష్పత్తి: 988.
  2. హైదరాబాద్ జిల్లా – రాష్ట్రంలో అత్యధిక జనసాంద్రత, పూర్తిగా పట్టణ జిల్లా.
  3. హైదరాబాద్ పట్టణ సముదాయం (Urban Agglomeration) – దేశంలో 6వ పెద్దది.
• ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రత్యేకతలు:
  1. విశాఖపట్నం, విజయవాడ – మిలియన్ ప్లస్ పట్టణ సముదాయాలు (2011).
  2. కోస్తా జిల్లాల్లో (గోదావరి, కృష్ణా డెల్టా) జనసాంద్రత ఎక్కువ; రాయలసీమలో తక్కువ.
• గమనిక: ఈ రెండు రాష్ట్రాల్లో 2014 తర్వాత జిల్లాల పునర్విభజన జరిగింది (తెలంగాణ 2016, ఆంధ్రప్రదేశ్ 2022). కాబట్టి 2011 జిల్లా గణాంకాలు పాత జిల్లాల ప్రకారమే ఉంటాయి.

జనాభా వేగంగా పెరిగితే వనరులపై ఒత్తిడి పెరుగుతుంది. అందుకే భారత ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్యం తర్వాత నుండే కుటుంబ నియంత్రణ, జనాభా విధానాలు అమలు చేస్తోంది. అదే సమయంలో యువ జనాభాను ఒక బలంగా కూడా చూస్తున్నారు.

• కుటుంబ నియంత్రణ కార్యక్రమం (Family Planning Programme): 1952 – ప్రపంచంలోనే జాతీయ స్థాయిలో కుటుంబ నియంత్రణ కార్యక్రమం ప్రారంభించిన మొదటి దేశం భారత్.
• జాతీయ జనాభా విధానం 2000 (National Population Policy 2000):
  1. తక్షణ లక్ష్యం: గర్భనిరోధక సాధనాలు, ఆరోగ్య సేవల లోటును తీర్చడం.
  2. మధ్యకాలిక లక్ష్యం: మొత్తం సంతానోత్పత్తి రేటు (TFR)ను భర్తీ స్థాయి 2.1కి తీసుకురావడం (2010 నాటికి).
  3. దీర్ఘకాలిక లక్ష్యం: 2045 నాటికి జనాభా స్థిరీకరణ (Population Stabilisation).
  4. ఈ విధానం ప్రకారం ప్రధానమంత్రి అధ్యక్షతన జాతీయ జనాభా కమిషన్ ఏర్పడింది.
• TFR (Total Fertility Rate): ఒక స్త్రీ తన జీవితకాలంలో కనే సగటు పిల్లల సంఖ్య. NFHS-5 (2019–21) ప్రకారం భారత TFR 2.0 – భర్తీ స్థాయి 2.1 కంటే తక్కువ.
• ప్రపంచ జనాభా దినోత్సవం: జూలై 11.
• జనాభా పరివర్తన సిద్ధాంతం (Demographic Transition Theory):
  1. దశ 1: అధిక జనన రేటు, అధిక మరణ రేటు – జనాభా నిలకడ.
  2. దశ 2: మరణ రేటు తగ్గుతుంది, జనన రేటు ఎక్కువే – జనాభా విస్ఫోటనం.
  3. దశ 3: జనన రేటు కూడా తగ్గుతుంది – పెరుగుదల నెమ్మదిస్తుంది.
  4. దశ 4: రెండూ తక్కువ – జనాభా స్థిరం.
• జనాభా లాభాంశం (Demographic Dividend): పని చేసే వయస్సు (15–59/64 ఏళ్లు) జనాభా శాతం ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు లభించే ఆర్థిక ప్రయోజనం. నైపుణ్యం, ఉపాధి ఇస్తేనే ఇది లాభంగా మారుతుంది.
• తదుపరి జనగణన (2025 ప్రకటన ప్రకారం): జనగణన 2027 – రెఫరెన్స్ తేదీ 1 మార్చి 2027 (మంచు ప్రాంతాలకు 1 అక్టోబర్ 2026)గా నోటిఫై చేశారు. ఇది మొదటి డిజిటల్ జనగణన, కుల గణన కూడా ఇందులో ఉంటుంది.