కరవు (Droughts)

కరవు (Drought) అంటే చాలా కాలం పాటు వర్షాభావం వల్ల నీటి కొరత ఏర్పడి, పంటలు, తాగునీరు, జీవనోపాధిపై ప్రభావం చూపే పరిస్థితి. ఇది నెమ్మదిగా మొదలై చాలా కాలం కొనసాగే విపత్తు.

• స్వభావం: కరవు నెమ్మదిగా ఏర్పడే (Slow-onset) విపత్తు. భూకంపంలా అకస్మాత్తుగా రాదు, అందుకే గుర్తించడం కష్టం.
• IMD నిర్వచనం: ఒక ప్రాంతంలో రుతుపవన కాలంలో సాధారణ వర్షపాతం కంటే 25% కంటే ఎక్కువ లోటు ఉంటే దాన్ని కరవుగా పరిగణిస్తారు.
• 26% నుండి 50% లోటు: మధ్యస్థ కరవు (Moderate)
• 50% కంటే ఎక్కువ లోటు: తీవ్ర కరవు (Severe)
• వర్షపాత లోటు కొలత: 'సాధారణ వర్షపాతం' (Normal) తో ఆ సంవత్సరపు వర్షపాతాన్ని పోల్చి చూస్తారు.
• కారణాలు:
  1. రుతుపవనాలు ఆలస్యంగా రావడం, తొందరగా వెళ్లిపోవడం
  2. వర్షాల మధ్య సుదీర్ఘ విరామం (Dry Spell)
  3. ఎల్ నీనో ప్రభావం
  4. అడవుల నరికివేత, భూగర్భ జలాల అతి వినియోగం
• కరవు ప్రభావాలు: పంట నష్టం, నీటి కొరత, పశుగ్రాస కొరత, ఆహార ధరల పెరుగుదల, వలసలు, రైతుల ఆత్మహత్యలు.
• భారత దుర్బలత్వం: భారత్‌లో సాగు భూమిలో సుమారు 68% కరవు ముప్పు కలిగినది.

కరవును ఎలా చూస్తారనేదాన్ని బట్టి నాలుగు రకాలుగా విభజిస్తారు. ఇవి వరుసగా ఒకదాని వెంట మరొకటి ఏర్పడతాయి.

• వాతావరణ కరవు (Meteorological Drought): వర్షపాతం సాధారణం కంటే చాలా తక్కువగా ఉండటం. ఇదే మొదటి దశ.
• జల కరవు (Hydrological Drought): నదులు, చెరువులు, రిజర్వాయర్లు, భూగర్భ జలాల మట్టం తగ్గిపోవడం. వాతావరణ కరవు కొనసాగితే వస్తుంది.
• వ్యవసాయ కరవు (Agricultural Drought): నేలలో తేమ లేక పంటలు ఎండిపోవడం, దిగుబడి తగ్గడం.
• సామాజిక-ఆర్థిక కరవు (Socio-economic Drought): నీటి కొరత ఆర్థిక వ్యవస్థ, ప్రజల జీవనంపై ప్రభావం చూపడం – ఆహార కొరత, ఉపాధి లేమి, వలసలు.
• వరుస క్రమం: వాతావరణ → వ్యవసాయ → జల → సామాజిక-ఆర్థిక.
• ఎడారీకరణ (Desertification): కరవు నేల క్షీణతకు దారితీసి సారవంతమైన భూమి ఎడారిగా మారడం.
• కరవు ముందస్తు సూచికలు: ప్రామాణిక వర్షపాత సూచిక (SPI), నేల తేమ, ఉపగ్రహ ఆధారిత వృక్ష సూచిక (NDVI).
• పర్యవేక్షణ సంస్థలు: IMD, ISRO/NRSC (జాతీయ వ్యవసాయ కరవు అంచనా వ్యవస్థ), కేంద్ర జల సంఘం.

భారత్ రుతుపవన ఆధారిత వ్యవసాయ దేశం కాబట్టి రుతుపవనాలు విఫలమైతే కరవు తప్పదు. కరవు ప్రాంతాలు, చారిత్రక కరవులు పరీక్షల్లో వస్తాయి.

• తరచూ కరవు ప్రాంతాలు:
  1. రాజస్థాన్, గుజరాత్ (కచ్, సౌరాష్ట్ర)
  2. కర్ణాటక పీఠభూమి
  3. మహారాష్ట్ర (మరాఠ్వాడా, విదర్భ)
  4. ఆంధ్రప్రదేశ్ (రాయలసీమ), తెలంగాణ (కొన్ని జిల్లాలు)
  5. ఒడిశా (కలహండి), బిహార్ (కొన్ని భాగాలు)
• రాయలసీమ:
  1. అనంతపురం జిల్లా రాష్ట్రంలో అతి తక్కువ వర్షపాతం ప్రాంతాల్లో ఒకటి
  2. కరవుకు ప్రసిద్ధి.
• వర్షపాత తక్కువ ప్రాంతాలు: రాజస్థాన్ (థార్ ఎడారి) – అత్యంత తక్కువ.
• ప్రధాన చారిత్రక కరవులు:
  1. 1770 బెంగాల్ కరవు (బెంగాల్ ఛియాత్తరేర్ మన్వంతర్)
  2. 1876–78 మహా కరవు (గ్రేట్ ఫామిన్) – దక్షిణ భారత్‌లో తీవ్రం
  3. 1899–1900 ఛప్పనియా కరవు (విక్రమ సంవత్సరం 1956)
  4. 1943 బెంగాల్ కరవు
• కరవు కమిషన్ (1880): రిచర్డ్ స్ట్రాచీ నేతృత్వం – కరవు సహాయ విధానాలకు పునాది (ఫామిన్ కోడ్ రూపకల్పన).
• స్వాతంత్ర్యానంతరం: 1966–67, 1972, 1987, 2002, 2009, 2014–15 వంటి సంవత్సరాల్లో పెద్ద కరవులు.

కరవు వల్ల కలిగే నష్టాన్ని తగ్గించడానికి కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు అనేక కార్యక్రమాలు చేపట్టాయి. వాటి పేర్లు, ప్రారంభ సంవత్సరాలు పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి.

• కరవు పీడిత ప్రాంత కార్యక్రమం (DPAP): 1973–74లో ప్రారంభం – కరవు పీడిత ప్రాంతాల్లో భూమి, నీటి అభివృద్ధి.
• ఎడారి అభివృద్ధి కార్యక్రమం (DDP): 1977–78లో ప్రారంభం – వేడి ఎడారి, చల్లని ఎడారి ప్రాంతాల అభివృద్ధి.
• సమీకృత వాటర్‌షెడ్ నిర్వహణ కార్యక్రమం (IWMP): వాటర్‌షెడ్ ఆధారంగా నేల, నీటి సంరక్షణ.
• మహాత్మా గాంధీ జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ పథకం (MGNREGS): 2005 చట్టం, ఫిబ్రవరి 2006 నుండి అమలు. గ్రామీణ కుటుంబాలకు సంవత్సరానికి 100 రోజుల ఉపాధి హామీ – కరవు సమయంలో జీవనోపాధికి ముఖ్య ఆధారం.
• ప్రధాన మంత్రి కృషి సించాయి యోజన (PMKSY, 2015): ప్రతి పొలానికి నీరు (హర్ ఖేత్ కో పానీ), నీటి వినియోగ సామర్థ్యం.
• జల శక్తి అభియాన్: నీటి సంరక్షణ కార్యక్రమం.
• రాష్ట్రాల కార్యక్రమాలు:
  1. తెలంగాణ – మిషన్ కాకతీయ (చెరువుల పునరుద్ధరణ, 2015)
  2. ఆంధ్రప్రదేశ్ – నీరు–చెట్టు (2015)
• పంట బీమా: ప్రధాన మంత్రి ఫసల్ బీమా యోజన (PMFBY) – వర్షాభావంతో పంట నష్టానికి బీమా రక్షణ.
• కరవు నిర్వహణ మాన్యువల్: కేంద్ర వ్యవసాయ శాఖ రూపొందించిన మార్గదర్శకాలు.

కరవు రాకుండా ఆపలేం కానీ దాని ప్రభావాన్ని తగ్గించవచ్చు. దీర్ఘకాలిక, స్వల్పకాలిక చర్యలు రెండూ అవసరం.

• వర్షపు నీటి సంరక్షణ (Rainwater Harvesting): ఇంకుడు గుంతలు, చెక్ డ్యాములు, ఫామ్ పాండ్స్, చెరువుల పూడిక తీత.
• వాటర్‌షెడ్ అభివృద్ధి: కొండల పై భాగం నుండి కింద వరకు నేల, నీటిని కాపాడటం.
• నీటిపారుదల విస్తరణ: కాలువలు, ఎత్తిపోతల పథకాలు.
• సూక్ష్మ సేద్యం (Micro-irrigation): బిందు సేద్యం (Drip), తుంపర సేద్యం (Sprinkler) – తక్కువ నీటితో ఎక్కువ పంట.
• పంట విధానం మార్పు:
  1. తక్కువ నీరు అవసరమయ్యే పంటలు (చిరుధాన్యాలు, పప్పుధాన్యాలు)
  2. కరవును తట్టుకునే వంగడాలు
  3. పంట వైవిధ్యీకరణ
• అడవుల పెంపకం: చెట్లు నాటడం, గడ్డి భూములు.
• భూగర్భ జల నియంత్రణ: అతిగా బోర్లు వేయడంపై నియంత్రణ, రీఛార్జ్ ప్రణాళికలు.
• సహాయ చర్యలు: పశుగ్రాస శిబిరాలు, తాగునీరు ట్యాంకర్ల ద్వారా సరఫరా, ఉపాధి హామీ పనులు.
• ముందస్తు హెచ్చరిక: రుతుపవన అంచనాలు (IMD), ఉపగ్రహ సమాచారం.
• సామాజిక భాగస్వామ్యం: నీటి వినియోగదారుల సంఘాలు, స్వయం సహాయక బృందాలు.

కరవు ప్రభావం ఆర్థిక, సామాజిక, పర్యావరణ రంగాలన్నింటిపై ఉంటుంది. కరవు నిర్వహణ బాధ్యత ప్రధానంగా వ్యవసాయ శాఖ చూస్తుంది.

• ఆర్థిక ప్రభావాలు: పంట దిగుబడి తగ్గడం, గ్రామీణ ఆదాయం పడిపోవడం, ఆహార ధరల పెరుగుదల, విద్యుత్ ఉత్పత్తి (జల విద్యుత్) తగ్గడం.
• సామాజిక ప్రభావాలు: పేదరికం, పోషకాహార లోపం, వలసలు, రైతు ఆత్మహత్యలు, పిల్లల చదువుకు అంతరాయం.
• పర్యావరణ ప్రభావాలు: భూగర్భ జలాల క్షీణత, నేల సారం కోల్పోవడం, ఎడారీకరణ, అడవి మంటలు.
• నోడల్ శాఖ: కరవు నిర్వహణకు కేంద్ర వ్యవసాయ శాఖ (వ్యవసాయ మంత్రిత్వ శాఖ) నోడల్ శాఖ. ఇతర విపత్తులకు హోంశాఖ నోడల్.
• కరవు ప్రకటన: కరవు ప్రకటించే అధికారం రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి ఉంటుంది.
• జాతీయ విపత్తు ప్రతిస్పందన నిధి (NDRF/SDRF): కరవు సహాయ చర్యలకు నిధులు ఈ మార్గాల ద్వారా వస్తాయి.
• సంస్థలు:
  1. భారత వాతావరణ శాఖ (IMD) – వర్షపాత అంచనా
  2. కేంద్ర జల సంఘం – జలాశయాల పర్యవేక్షణ
  3. ICAR, CRIDA (హైదరాబాద్) – వర్షాధార వ్యవసాయ పరిశోధన
  4. ICRISAT (హైదరాబాద్) – పాక్షిక-శుష్క ప్రాంతాల పంటల పరిశోధన
• పశుగ్రాస సహాయం, వలసల నియంత్రణ: స్థానికంగా ఉపాధి కల్పన.

కరవు, క్షామం, ఎడారీకరణ అనే పదాలు ఒకేలా అనిపించినా అర్థాలు వేరు. పరీక్షల్లో ఈ తేడాలు తరచూ అడుగుతారు.

• కరవు (Drought): వర్షపాత లోటు వల్ల నీటి కొరత ఏర్పడే తాత్కాలిక పరిస్థితి.
• క్షామం (Famine): ఆహార కొరత వల్ల విస్తృతంగా ఆకలి చావులు సంభవించే తీవ్ర స్థితి. కరవు కారణంగా రావచ్చు, ఇతర కారణాల వల్ల కూడా (యుద్ధం, ధరలు, పంపిణీ లోపం).
• ఎడారీకరణ (Desertification): సారవంతమైన భూమి శాశ్వతంగా ఎడారిగా మారే ప్రక్రియ. కారణాలు – అతి మేత, అడవుల నరికివేత, అశాస్త్రీయ సాగు, వాతావరణ మార్పు.
• UNCCD: ఐక్యరాజ్యసమితి ఎడారీకరణ నిరోధక సమావేశం (UN Convention to Combat Desertification), 1994లో ఆమోదం. భారత్ సభ్యురాలు.
• ఎడారీకరణ ప్రపంచ దినం: జూన్ 17.
• భారత్‌లో: భూభాగంలో గణనీయమైన భాగం భూ క్షీణతకు (Land Degradation) గురైంది. ఇది కరవు ముప్పును పెంచుతుంది.
• కరవు నివారణ vs ఎడారి నివారణ: రెండింటికీ నీటి సంరక్షణ, అడవుల పెంపకం, సుస్థిర వ్యవసాయం ముఖ్యం.
• ఎడారి ప్రాంతాలు:
  1. థార్ ఎడారి (రాజస్థాన్) భారత్‌లో పెద్ద వేడి ఎడారి
  2. లడఖ్ చల్లని ఎడారి.