పారిశ్రామిక & రసాయన విపత్తులు (Industrial Disasters)

మానవ తప్పిదాలు, నిర్లక్ష్యం, యంత్రాల వైఫల్యం వల్ల పరిశ్రమల్లో జరిగే ప్రమాదాలను పారిశ్రామిక విపత్తులు అంటారు. విషపూరిత రసాయనాలు, వాయువులు విడుదలైతే వాటిని రసాయన విపత్తులు (Chemical Disasters) అంటారు.

ఇవి మానవ కారణంగా వచ్చే విపత్తులు (Man-made disasters).

• ప్రధాన కారణాలు:
  1. భద్రతా నియమాలను పాటించకపోవడం
  2. పాత, నిర్వహణ లేని యంత్రాలు, పైపులు, ట్యాంకులు
  3. సిబ్బందికి శిక్షణ లేకపోవడం
  4. ప్రమాదకర పరిశ్రమలను జనావాసాల దగ్గర ఏర్పాటు చేయడం
• ప్రమాద రకాలు:
  1. విషవాయువు లీకేజీ (Toxic gas release)
  2. అగ్ని ప్రమాదం (Fire)
  3. పేలుడు (Explosion)
  4. రసాయనాల నేల, నీటిలో కలవడం – కాలుష్యం
• విషపూరిత పరిణామాలు: శ్వాస సమస్యలు, కళ్ల మంట, దీర్ఘకాల వ్యాధులు, భవిష్యత్ తరాలకు జన్యు లోపాలు, పర్యావరణ నష్టం.
• నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ: రసాయన విపత్తులకు నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ పర్యావరణ, అటవీ, వాతావరణ మార్పుల మంత్రిత్వ శాఖ (MoEFCC). NDMA 2007లో రసాయన విపత్తుల నిర్వహణపై మార్గదర్శకాలు ఇచ్చింది.

భోపాల్ గ్యాస్ దుర్ఘటన ప్రపంచంలోనే అత్యంత ఘోరమైన పారిశ్రామిక విపత్తులలో ఒకటి. ఇది పరీక్షల్లో అత్యధికంగా అడిగే విపత్తు.

• సంఘటన తేదీ: 2–3 డిసెంబర్ 1984 (అర్ధరాత్రి దాటాక).
• ప్రదేశం: భోపాల్, మధ్యప్రదేశ్.
• కర్మాగారం: యూనియన్ కార్బైడ్ ఇండియా లిమిటెడ్ (UCIL) – పురుగుమందుల (Pesticide) తయారీ ప్లాంటు. దీని మాతృ సంస్థ అమెరికాకు చెందిన యూనియన్ కార్బైడ్ కార్పొరేషన్.
• లీకైన వాయువు: మిథైల్ ఐసోసైనేట్ – MIC (Methyl Isocyanate). ట్యాంకులోకి నీరు చేరడంతో రసాయన చర్య జరిగి వాయువు విడుదలైంది.
• ప్రభావం: వేలాది మంది ప్రాణాలు కోల్పోయారు, లక్షల మంది అనారోగ్యం పాలయ్యారు. కళ్ల సమస్యలు, శ్వాసకోశ వ్యాధులు, తరతరాలుగా పుట్టుకతో లోపాలు కొనసాగాయి.
• తర్వాతి పరిణామాలు:
  1. భోపాల్ గ్యాస్ లీక్ డిజాస్టర్ (క్లెయిమ్స్ ప్రాసెసింగ్) చట్టం, 1985 – బాధితుల తరఫున కేసు వేసే అధికారం భారత ప్రభుత్వానికి ఇచ్చింది
  2. 1989లో భారత ప్రభుత్వం, యూనియన్ కార్బైడ్ మధ్య 470 మిలియన్ డాలర్ల పరిహార ఒప్పందం (Settlement)
  3. పర్యావరణ (రక్షణ) చట్టం, 1986 – ఈ దుర్ఘటన తర్వాతే వచ్చింది
  4. ప్రజా బాధ్యత బీమా చట్టం, 1991

గుర్తుంచుకునే చిట్కా భోపాల్ = డిసెంబర్ 1984 = MIC = యూనియన్ కార్బైడ్ = పెస్టిసైడ్ ప్లాంట్.

భోపాల్ దుర్ఘటన తర్వాత భారతదేశంలో పారిశ్రామిక, రసాయన భద్రతపై అనేక చట్టాలు, నిబంధనలు తీసుకొచ్చారు. సంవత్సరాలు, పేర్లు జతచేసి గుర్తుపెట్టుకోవాలి.

• ఫ్యాక్టరీల చట్టం, 1948 (Factories Act): కార్మికుల భద్రత, ఆరోగ్యం, సంక్షేమం, పని గంటలకు సంబంధించిన చట్టం.
• పర్యావరణ (రక్షణ) చట్టం, 1986: పర్యావరణ రక్షణకు గొడుగు చట్టం (Umbrella Act). ప్రమాదకర పదార్థాల నిర్వహణపై నిబంధనలు ఈ చట్టం కింద వచ్చాయి.
• ప్రమాదకర రసాయనాల తయారీ, నిల్వ, దిగుమతి నిబంధనలు, 1989 (MSIHC Rules): ప్రమాదకర రసాయనాల తయారీ, నిల్వ, దిగుమతిని నియంత్రిస్తాయి.
• రసాయన ప్రమాదాలు (అత్యవసర ప్రణాళిక, సంసిద్ధత, ప్రతిస్పందన) నిబంధనలు, 1996: రసాయన ప్రమాదాలకు కేంద్ర, రాష్ట్ర, జిల్లా స్థాయి సంక్షోభ బృందాల ఏర్పాటు.
• ప్రజా బాధ్యత బీమా చట్టం, 1991 (Public Liability Insurance Act): ప్రమాదకర పదార్థాల వల్ల బాధితులైన వారికి తక్షణ పరిహారం ఇవ్వడానికి, పరిశ్రమలు తప్పనిసరిగా బీమా తీసుకోవాలి.
• జాతీయ హరిత ట్రిబ్యునల్ చట్టం, 2010 (NGT Act): పర్యావరణ కేసుల త్వరిత విచారణకు జాతీయ హరిత ట్రిబ్యునల్ ఏర్పాటు.
• పొల్యూటర్ పేస్ సూత్రం (Polluter Pays Principle): కాలుష్యం కలిగించినవారే నష్టపరిహారం చెల్లించాలి.

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో జరిగిన ఈ దుర్ఘటన ఆంధ్ర, తెలంగాణ పరీక్షల్లో తరచూ వచ్చే ప్రశ్న. కరోనా లాక్‌డౌన్ తర్వాత ప్లాంటు తిరిగి ప్రారంభించే సమయంలో ఇది జరిగింది.

• తేదీ: 7 మే 2020 (తెల్లవారుజామున).
• ప్రదేశం: ఆర్.ఆర్. వెంకటాపురం గ్రామం, విశాఖపట్నం, ఆంధ్రప్రదేశ్.
• కర్మాగారం: ఎల్‌జీ పాలిమర్స్ ఇండియా ప్రైవేట్ లిమిటెడ్ – ప్లాస్టిక్ పాలిమర్లు తయారు చేసే సంస్థ.
• లీకైన రసాయనం: స్టైరీన్ (Styrene) వాయువు. ఇది ప్లాస్టిక్, పాలీస్టైరీన్ తయారీలో వాడే రసాయనం.
• ప్రభావం: అనేక మంది మరణించారు, వందలాది మంది ఆసుపత్రి పాలయ్యారు. చుట్టుపక్కల గ్రామాల ప్రజలను ఖాళీ చేయించారు.
• పరిణామాలు:
  1. జాతీయ హరిత ట్రిబ్యునల్ (NGT) స్వయంగా కేసు స్వీకరించి విచారించింది
  2. కర్మాగారం చుట్టూ నివాస ప్రాంతాల మధ్య 'బఫర్ జోన్' అవసరం చర్చకు వచ్చింది
  3. పాత ట్యాంకుల నిర్వహణ, భద్రతా ఆడిట్ ప్రాధాన్యం తెలిసింది

• ఎందుకు ప్రమాదకరం: స్టైరీన్ ఆవిరి గాలిలో కలిసి ప్రజలకు శ్వాస ఆడకపోవడం, కళ్ల మంట, తలతిరగడం, స్పృహ తప్పడం వంటివి కలిగించింది. ప్లాంటులో నిల్వ ట్యాంకు ఉష్ణోగ్రత పెరిగి వాయువు విడుదలైందని నివేదికలు తెలిపాయి.
• నేర్చుకున్న పాఠం:
  1. లాక్‌డౌన్ తర్వాత ప్లాంటు తిరిగి తెరిచేటప్పుడు భద్రతా తనిఖీ తప్పనిసరి
  2. ప్రమాద సమయంలో ప్రజలకు సైరన్ ద్వారా హెచ్చరిక ఇవ్వాలి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా వైజాగ్ = మే 2020 = స్టైరీన్ = LG పాలిమర్స్. (భోపాల్ = డిసెంబర్ 1984 = MIC).

పరీక్షల్లో విపత్తు పేరు, దేశం, సంవత్సరం, కారణం జతలుగా అడుగుతారు. ఈ జతలను జాగ్రత్తగా నేర్చుకోండి.

• సెవెసో విపత్తు (Seveso Disaster) – 1976, ఇటలీ: రసాయన కర్మాగారం నుండి డయాక్సిన్ (Dioxin) విషం విడుదలైంది. దీని తర్వాత యూరప్‌లో 'సెవెసో నిబంధనలు' వచ్చాయి.
• మినమాటా వ్యాధి (Minamata Disease) – జపాన్, 1950ల నుండి: రసాయన కర్మాగారం పాదరసం (Mercury) కలుషిత వ్యర్థాలను సముద్రంలో కలపడం వల్ల చేపలు తిన్నవారిలో నాడీ వ్యాధి వచ్చింది.
• భోపాల్ (Bhopal) – 1984, భారతదేశం: మిథైల్ ఐసోసైనేట్ (MIC) లీక్.
• చెర్నోబిల్ (Chernobyl) – 1986, ఉక్రెయిన్ (అప్పటి సోవియట్ యూనియన్): అణు రియాక్టర్ ప్రమాదం.
• వైజాగ్ (Visakhapatnam) – 2020, భారతదేశం: స్టైరీన్ గ్యాస్ లీక్.
• గని ప్రమాదాలు: బొగ్గు గనుల్లో నీరు ముంచెత్తడం, మీథేన్ పేలుడు, పైకప్పు కూలడం వంటివి సాధారణ ప్రమాదాలు. భారతదేశంలో 1975లో ధన్‌బాద్ సమీపంలోని చాస్నాలా గని ప్రమాదం ప్రసిద్ధి.

పారిశ్రామిక విపత్తుల్లో 'నివారణే ఉత్తమ మార్గం'. ప్రమాదం జరిగాక చేసే నష్ట నివారణ కంటే ముందు జాగ్రత్తలు చాలా కీలకం.

• నివారణ చర్యలు:
  1. ప్రమాదకర పరిశ్రమలను జనావాసాలకు దూరంగా ఏర్పాటు చేయడం – భూ వినియోగ నియంత్రణ
  2. క్రమం తప్పని భద్రతా ఆడిట్, యంత్రాల నిర్వహణ
  3. ప్రమాద విశ్లేషణ (Hazard analysis), ప్రమాద అంచనా
  4. సిబ్బందికి శిక్షణ, మాక్ డ్రిల్స్ (Mock drills)
• ప్రతిస్పందన చర్యలు:
  1. ప్రమాద సైరన్లు, ప్రజలకు ముందస్తు హెచ్చరిక
  2. గాలి వీచే దిశకు అడ్డంగా (across the wind) దూరంగా వెళ్లడం, ఎత్తైన ప్రాంతానికి చేరడం
  3. ఇళ్లలోనే ఉండాల్సి వస్తే తలుపులు, కిటికీలు మూసి, తడి గుడ్డ ముఖానికి కట్టుకోవడం
• ఆన్‌సైట్, ఆఫ్‌సైట్ ప్రణాళికలు:
  1. పరిశ్రమ లోపల తీసుకునే అత్యవసర ప్రణాళిక 'ఆన్‌సైట్ ఎమర్జెన్సీ ప్లాన్'
  2. పరిశ్రమ బయట ప్రజల భద్రతకు జిల్లా యంత్రాంగం చేసే ప్రణాళిక 'ఆఫ్‌సైట్ ఎమర్జెన్సీ ప్లాన్'.
• జిల్లా బాధ్యత: జిల్లా స్థాయిలో కలెక్టర్ ఆఫ్‌సైట్ ప్లాన్‌కు బాధ్యత వహిస్తారు.
• ప్రధాన సంస్థలు: NDMA, NDRF (CBRN శిక్షణ), జిల్లా విపత్తు నిర్వహణ అధికార సంస్థ.