ప్రేరణ (Motivation)

ఒక వ్యక్తిని ఒక పని చేసేలా ప్రోత్సహించి, ఆ పనిని కొనసాగించేలా చేసే అంతర్గత శక్తే ప్రేరణ (Motivation). విద్యార్థి చదవడానికి, ఆడటానికి, నేర్చుకోవడానికి ప్రేరణ చాలా అవసరం.

• పదం మూలం: 'మోటివేషన్' అనే పదం లాటిన్ భాషలోని 'మూవెరే (Movere)' నుండి వచ్చింది. దీని అర్థం 'కదలడం' (to move).
• ప్రేరణ ప్రక్రియ: అవసరం (Need) → చోదకం (Drive) → ప్రవర్తన → లక్ష్యం (Goal) → సంతృప్తి.
• లక్షణాలు:
  1. ప్రవర్తనను ప్రారంభింపజేస్తుంది.
  2. ప్రవర్తనకు దిశ చూపుతుంది.
  3. ప్రవర్తనను కొనసాగిస్తుంది.
  4. ప్రేరణ నేరుగా కనిపించదు; ప్రవర్తన ద్వారా ఊహించాలి.
• సంబంధిత పదాలు:
  1. అవసరం (Need): శరీరంలో లేదా మనసులో ఏదైనా లోటు ఏర్పడటం.
  2. చోదకం (Drive): ఆ లోటును తీర్చుకోవాలనే ఒత్తిడి.
  3. ప్రేరకం (Incentive): లక్ష్యంగా ఉండే బాహ్య వస్తువు లేదా బహుమతి.
• అభ్యసనంలో పాత్ర: ప్రేరణ ఎక్కువ ఉన్న విద్యార్థి శ్రద్ధగా, పట్టుదలతో నేర్చుకుంటాడు.

ప్రేరణ రెండు మూలాల నుండి రావచ్చు: మనలోనుండి (అంతర్గత) లేదా బయటి నుండి (బాహ్య). బోధనలో రెండింటినీ సమతుల్యంగా ఉపయోగించాలి.

• అంతర్గత ప్రేరణ (Intrinsic Motivation): పని పట్ల ఆసక్తి, ఆనందం, కుతూహలం వల్ల వచ్చే ప్రేరణ. పని చేయడమే దాని ప్రతిఫలం.
• ఉదాహరణ:
  1. ఆసక్తి వల్ల పుస్తకం చదవడం
  2. జ్ఞానం కోసం నేర్చుకోవడం.
• ఇది ఎక్కువ కాలం నిలిచి, మంచి ఫలితాలను ఇస్తుంది.
• బాహ్య ప్రేరణ (Extrinsic Motivation): బహుమతి, ప్రశంస, మార్కులు, శిక్ష భయం వంటి బాహ్య కారణాల వల్ల వచ్చే ప్రేరణ.
• ఉదాహరణ:
  1. బహుమతి కోసం చదవడం
  2. మార్కుల కోసం కష్టపడటం.
• ఇది తాత్కాలికంగా ఉంటుంది
• బహుమతి ఆగితే ప్రేరణ తగ్గవచ్చు.
• ఉపాధ్యాయుడి కర్తవ్యం: బాహ్య ప్రేరణతో మొదలుపెట్టి, క్రమంగా అంతర్గత ప్రేరణను పెంచాలి.
• స్వీయ నిర్ణయ సిద్ధాంతం (Self-Determination Theory): డెసీ, రయాన్ ప్రతిపాదించారు. మూడు మానసిక అవసరాలు: స్వయంప్రతిపత్తి (Autonomy), సామర్థ్యం (Competence), సంబంధం (Relatedness) తీరితే అంతర్గత ప్రేరణ పెరుగుతుంది.
• సామాజిక ప్రేరణ: ఆమోదం, గుర్తింపు, స్నేహం వంటి సామాజిక అవసరాల వల్ల వచ్చేది.

అబ్రహం మాస్లో (Abraham Maslow) 1943లో మానవ అవసరాలను ఒక సోపానక్రమంగా (పిరమిడ్ లాగా) చెప్పారు. కింది స్థాయి అవసరం తీరాకే పై స్థాయి అవసరం ప్రేరణగా మారుతుంది. ఈ సిద్ధాంతం పరీక్షల్లో ఎక్కువగా వస్తుంది.

• ఐదు స్థాయిలు (కింది నుండి పైకి):
  1. 1. శారీరక అవసరాలు (Physiological): ఆహారం, నీరు, గాలి, నిద్ర.
  2. 2. భద్రతా అవసరాలు (Safety): రక్షణ, ఉద్యోగ భద్రత, ఆరోగ్యం.
  3. 3. ప్రేమ – చెందిన భావన (Love and Belongingness): స్నేహం, కుటుంబం, ఆప్యాయత.
  4. 4. గౌరవ అవసరాలు (Esteem): గుర్తింపు, హోదా, ఆత్మగౌరవం.
  5. 5. ఆత్మసిద్ధి (Self-Actualisation): తన పూర్తి సామర్థ్యాన్ని సాధించడం.
• లోపం అవసరాలు (Deficiency Needs): మొదటి నాలుగు స్థాయిలు – ఇవి లోపిస్తే ప్రేరణ కలుగుతుంది.
• వృద్ధి అవసరం (Growth Need): ఆత్మసిద్ధి – ఎదుగుదల కోసం వచ్చే ప్రేరణ.
• గుర్తుంచుకునే చిట్కా: శారీరక → భద్రత → ప్రేమ → గౌరవం → ఆత్మసిద్ధి.
• తరగతి గదిలో అన్వయం: ఆకలితో ఉన్న లేదా భయపడుతున్న విద్యార్థి చదువుపై దృష్టి పెట్టలేడు. అందుకే మధ్యాహ్న భోజనం, సురక్షిత వాతావరణం ముఖ్యం.

కష్టమైన పనులను బాగా చేసి, ఉన్నత ప్రమాణాలను అందుకోవాలనే కోరికను సాధన ప్రేరణ (Achievement Motivation) అంటారు. దీన్ని డేవిడ్ మెక్‌క్లెలాండ్ (David McClelland) విస్తృతంగా అధ్యయనం చేశారు.

• మూడు అవసరాలు (McClelland):
  1. సాధన అవసరం (Need for Achievement – nAch): విజయం సాధించాలనే కోరిక.
  2. అనుబంధ అవసరం (Need for Affiliation): ఇతరులతో స్నేహం, సంబంధాలు కోరుకోవడం.
  3. అధికార అవసరం (Need for Power): ఇతరులను ప్రభావితం చేయాలనే కోరిక.
• సాధన ప్రేరణ ఎక్కువ ఉన్నవారి లక్షణాలు:
  1. మధ్యస్థ కష్టంగా ఉన్న, సాధించగలిగే లక్ష్యాలను ఎంచుకుంటారు.
  2. బాధ్యత స్వీకరిస్తారు.
  3. ఫలితాలపై వెంటనే అభిప్రాయం (feedback) కోరతారు.
  4. పట్టుదల ఎక్కువగా ఉంటుంది.
• ఇతర పరిశోధకులు: జాన్ అట్కిన్సన్ (John Atkinson) – విజయాన్ని ఆశించడం, వైఫల్యాన్ని తప్పించుకోవడం అనే రెండు ధోరణుల ఆధారంగా వివరించారు.
• ఆకాంక్షా స్థాయి (Level of Aspiration): ఒక వ్యక్తి తాను సాధించాలని పెట్టుకునే లక్ష్య స్థాయి. గత విజయాలు దీన్ని పెంచుతాయి, వైఫల్యాలు తగ్గిస్తాయి.

విజయం లేదా వైఫల్యానికి కారణం ఏమిటని మనం భావిస్తామో అది మన తర్వాతి ప్రేరణను నిర్ణయిస్తుంది. దీన్ని వివరించేదే ఆపాదన సిద్ధాంతం. దీన్ని బెర్నార్డ్ వీనర్ (Bernard Weiner) అభివృద్ధి చేశారు.

• నాలుగు సాధారణ కారణాలు:
  1. సామర్థ్యం (Ability)
  2. కృషి (Effort)
  3. పని కష్టం (Task Difficulty)
  4. అదృష్టం (Luck)
• అంతర్గత – బాహ్య కారణాలు:
  1. సామర్థ్యం, కృషి అంతర్గతం
  2. పని కష్టం, అదృష్టం బాహ్యం.
• స్థిర – అస్థిర కారణాలు:
  1. సామర్థ్యం, పని కష్టం స్థిరంగా ఉంటాయి
  2. కృషి, అదృష్టం మారుతూ ఉంటాయి.
• ప్రేరణపై ప్రభావం:
  1. వైఫల్యాన్ని 'కృషి చాలలేదు' అని భావిస్తే, మళ్లీ ప్రయత్నిస్తాడు – ప్రేరణ నిలుస్తుంది.
  2. వైఫల్యాన్ని 'నాకు సామర్థ్యం లేదు' అని భావిస్తే, ప్రయత్నం మానేస్తాడు – ప్రేరణ తగ్గుతుంది.
• ఉపాధ్యాయుడి కర్తవ్యం: విద్యార్థులు విజయాన్ని కృషికి ఆపాదించేలా ప్రోత్సహించాలి.
• తరగతి గది అనువర్తనం:
  1. విద్యార్థి వైఫల్యాన్ని కృషి లోపంగా అర్థం చేసుకునేలా ఉపాధ్యాయుడు సహకరించాలి
  2. ప్రయత్నాన్ని మెచ్చుకుంటే పట్టుదల పెరుగుతుంది.

ఉపాధ్యాయులు తరగతి గదిలో పిల్లలను ప్రేరేపించడానికి అనేక పద్ధతులను ఉపయోగిస్తారు. DSC, TET పరీక్షల్లో 'ప్రేరణకు ఉపయోగపడే పద్ధతి ఏది?' అనే ప్రశ్నలు తరచూ వస్తాయి.

• ఆసక్తికరమైన బోధన: పాఠాన్ని కథలు, ప్రశ్నలు, ప్రయోగాలు, చిత్రాలతో ఆసక్తికరంగా చెప్పాలి.
• ప్రశంస, బహుమతి: మంచి పనికి వెంటనే మెచ్చుకోవడం. అయితే అతిగా బహుమతులు ఇస్తే అంతర్గత ప్రేరణ తగ్గవచ్చు.
• ఫలితాల జ్ఞానం (Knowledge of Results): విద్యార్థికి తన పురోగతి తెలిసేలా సకాలంలో అభిప్రాయం ఇవ్వాలి.
• ఆరోగ్యకరమైన పోటీ: తనతో తాను, లేదా సమాన స్థాయి వారితో పోటీ ఉండేలా చూడాలి. అధిక పోటీ ఒత్తిడి పెంచవచ్చు.
• విజయ అనుభవాలు: సాధించగలిగే చిన్న లక్ష్యాలు ఇస్తూ విజయం రుచి చూపించాలి.
• లక్ష్యాలు నిర్ణయించడం: విద్యార్థులు తమ లక్ష్యాలను తామే నిర్ణయించుకునేలా ప్రోత్సహించాలి.
• పిల్లల ఆసక్తికి విలువ: విద్యార్థుల అవసరాలు, ఆసక్తులకు అనుగుణంగా బోధించాలి.
• సానుకూల వాతావరణం: భయం లేని, ప్రేమపూర్వక తరగతి గది వాతావరణం.
• పాఠ్య సహాయక సామగ్రి (TLM): బోధనా అభ్యసన సామగ్రి ఉపయోగించడం.
• శిక్ష విషయంలో: శిక్ష కంటే బహుమతి, ప్రశంస ఎక్కువ ప్రభావవంతం.