అభ్యసనం – భావన & కారకాలు (Learning Concepts)

అభ్యసనం (Learning) అంటే అనుభవం, సాధన వల్ల ప్రవర్తనలో వచ్చే మార్పు. పుట్టినప్పుడు ఏ పిల్లవాడికీ నడవడం, మాట్లాడడం, చదవడం రావు. ఇవన్నీ అనుభవం ద్వారా నేర్చుకునేవే. అందుకే విద్యా మనోవిజ్ఞానంలో అభ్యసనం అత్యంత ముఖ్యమైన భావన.

• గేట్స్ (Gates): అభ్యసనం అంటే అనుభవం, శిక్షణ ద్వారా ప్రవర్తనలో వచ్చే మార్పు.
• స్కిన్నర్ (Skinner): అభ్యసనం అంటే ప్రవర్తనలో క్రమంగా వచ్చే అనుకూలన (Progressive behaviour adaptation) ప్రక్రియ.
• క్రో & క్రో (Crow and Crow): అభ్యసనం అంటే అలవాట్లు, జ్ఞానం, వైఖరులను సంపాదించడం.
• వుడ్‌వర్త్ (Woodworth): వ్యక్తి ప్రవర్తనను, అనుభవాన్ని వికసింపజేసి, తరువాతి అనుభవాలను మార్చే ఏ కార్యకలాపమైనా అభ్యసనమే.
• మార్పు ఏ రకమైనది?: ఇది సాపేక్షంగా శాశ్వతమైన (Relatively permanent) మార్పు అయి ఉండాలి.
• అలసట, మందులు, జబ్బు వల్ల వచ్చే తాత్కాలిక మార్పులు అభ్యసనం కావు.
• వయసు పెరగడం వల్ల సహజంగా వచ్చే మార్పులు (పరిపక్వత – Maturation) కూడా అభ్యసనం కావు.
• అభ్యసనం, పరిపక్వత తేడా: పరిపక్వత అంటే వంశపారంపర్యంగా, వయసుతో వచ్చే సహజ వికాసం. అభ్యసనం అంటే పర్యావరణం, సాధన వల్ల వచ్చే మార్పు. రెండూ కలిసి పిల్లల వికాసానికి తోడ్పడతాయి.

అభ్యసనం ఎలాంటి ప్రక్రియో తెలుసుకోవాలంటే దాని లక్షణాలు తెలియాలి. TET, DSC పరీక్షల్లో 'కింది వాటిలో అభ్యసన లక్షణం కానిది ఏది?' అనే ప్రశ్నలు తరచూ వస్తాయి.

• ప్రవర్తనలో మార్పు: అభ్యసనం ఫలితం ప్రవర్తనలో కనిపించే మార్పు – జ్ఞానం, నైపుణ్యం, వైఖరి, అలవాట్లలో మార్పు.
• జీవితాంతం జరిగే ప్రక్రియ: పుట్టినప్పటి నుండి మరణం వరకు అభ్యసనం కొనసాగుతుంది (Life-long process).
• సార్వత్రికం (Universal): మనుషులతో పాటు జంతువులు కూడా నేర్చుకుంటాయి.
• అనుభవం, సాధన ద్వారా: ఈ రెండూ లేకుండా అభ్యసనం జరగదు.
• లక్ష్యంతో కూడినది (Goal-directed): లక్ష్యం ఉంటే అభ్యసనం వేగంగా, బాగా జరుగుతుంది.
• క్రియాశీల ప్రక్రియ (Active):
  1. అభ్యాసకుడు చురుగ్గా పాల్గొన్నప్పుడే మంచి అభ్యసనం జరుగుతుంది
  2. నిష్క్రియంగా వినడం కంటే చేసి నేర్చుకోవడం మేలు.
• సమస్య పరిష్కార ప్రక్రియ: అభ్యసనం కొత్త పరిస్థితులకు సర్దుబాటు (Adjustment) చేసుకోవడానికి తోడ్పడుతుంది.
• వ్యక్తిగత భేదాలు: ప్రతి పిల్లవాడి అభ్యసన వేగం, తీరు వేరుగా ఉంటాయి.
• బదలాయింపు: ఒక పరిస్థితిలో నేర్చినది మరో పరిస్థితిలో ఉపయోగపడవచ్చు (Transfer).

అభ్యసనాన్ని వివరించడానికి మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్తలు అనేక సిద్ధాంతాలు ఇచ్చారు. ఏ సిద్ధాంతాన్ని ఎవరు ఇచ్చారో జతపరచడం (Matching) పరీక్షల్లో చాలా ముఖ్యం. ఈ గుంపులను ముందుగా గుర్తుపెట్టుకోండి.

• ప్రవర్తనావాద సిద్ధాంతాలు (Behaviourist / S-R theories): ఉద్దీపన (Stimulus), ప్రతిస్పందన (Response) మధ్య బంధంతో అభ్యసనాన్ని వివరిస్తాయి.
• పావ్‌లోవ్ – శాస్త్రీయ నిబంధనం (Classical Conditioning)
• థార్న్‌డైక్ – యత్న-దోష అభ్యసనం (Trial and Error)
• స్కిన్నర్ – క్రియాజన్య నిబంధనం (Operant Conditioning)
• వాట్సన్ – ప్రవర్తనావాదం (Behaviourism) స్థాపకుడు
• జ్ఞానాత్మక సిద్ధాంతాలు (Cognitive theories): అవగాహన, ఆలోచనకు ప్రాధాన్యం ఇస్తాయి.
• కోహ్లర్ – అంతర్దృష్టి అభ్యసనం (Insight Learning)
• పియాజే (Piaget), బ్రూనర్ (Bruner)
• సామాజిక అభ్యసనం (Social Learning): బాండూరా – పరిశీలన ద్వారా నేర్చుకోవడం (Observational Learning).
• మానవతావాద దృక్పథం (Humanistic): కార్ల్ రోజర్స్, మాస్లో.
• గాగ్నే (Gagné) అభ్యసన రకాలు: సంజ్ఞా అభ్యసనం, ఉద్దీపన-ప్రతిస్పందన, శృంఖల (Chaining), మౌఖిక సహకారం, బహుళ విచక్షణ, భావన అభ్యసనం, నియమ అభ్యసనం, సమస్యా పరిష్కారం – మొత్తం ఎనిమిది.

ఒకే తరగతిలో కూర్చున్నా అందరూ ఒకే వేగంతో నేర్చుకోరు. దీనికి కారణం అభ్యసనాన్ని ప్రభావితం చేసే అనేక కారకాలు. వీటిని నాలుగు గుంపులుగా గుర్తుపెట్టుకోవచ్చు.

• అభ్యాసకుని కారకాలు (Learner factors):
  1. పరిపక్వత (Maturation) – పిల్లవాడి వయసుకు తగిన అంశాలే నేర్పాలి.
  2. సంసిద్ధత (Readiness) – నేర్చుకోవడానికి మానసికంగా, శారీరకంగా సిద్ధంగా ఉండటం.
  3. ప్రేరణ (Motivation) – నేర్చుకోవాలనే కోరిక; ఇది అత్యంత ముఖ్య కారకం.
  4. ఆసక్తి, అవధానం (Attention), తెలివితేటలు, ఆరోగ్యం, అలసట.
• విషయ కారకాలు (Content factors): విషయం అర్థవంతంగా, సరళం నుండి కఠినానికి క్రమంగా ఉండాలి.
• పద్ధతి కారకాలు (Method factors): ఉపాధ్యాయుడి బోధన పద్ధతి, దృశ్య-శ్రవణ సాధనాలు, సాధన (Practice), పునశ్చరణ (Revision).
• పర్యావరణ కారకాలు (Environmental factors): తరగతి గది వాతావరణం, వెలుతురు, శబ్దం, కుటుంబం, స్నేహితుల ప్రభావం.
• సాధన పద్ధతులు: ఒకేసారి గంటల తరబడి చదవడం (Massed) కంటే విరామాలతో చదవడం (Spaced) ఎక్కువ ప్రయోజనకరం.
• మొత్తం-భాగం పద్ధతి: చిన్న పాఠాలను మొత్తంగా (Whole method), పెద్ద పాఠాలను భాగాలుగా చేసి నేర్పడం మంచిది.

ప్రేరణ (Motivation) అంటే ఒక పనిని చేయడానికి మనలను కదిలించే అంతర్గత శక్తి. నేర్చుకునే పిల్లవాడికి ప్రేరణ ఉంటే అభ్యసనం వేగంగా, ఆనందంగా జరుగుతుంది.

• అంతర్గత ప్రేరణ (Intrinsic Motivation): పని మీద ఉన్న ఆసక్తి, ఆనందం వల్ల చేయడం. ఉదా: కథల పుస్తకం ఇష్టంగా చదవడం. ఇది శాశ్వతంగా ఉంటుంది.
• బాహ్య ప్రేరణ (Extrinsic Motivation): బహుమతి, మార్కులు, ప్రశంస, శిక్ష భయం వంటి బయటి కారణాల వల్ల చేయడం. ఇది తాత్కాలికం.
• మాస్లో అవసరాల సోపానం (Maslow's Hierarchy of Needs): అబ్రహాం మాస్లో ఇచ్చిన ఈ సిద్ధాంతంలో అవసరాలు కింది నుండి పైకి ఐదు స్థాయుల్లో ఉంటాయి.
• 1. శారీరక అవసరాలు (ఆహారం, నీరు, నిద్ర)
• 2. భద్రత అవసరాలు
• 3. ప్రేమ, అనుబంధ అవసరాలు
• 4. గౌరవ అవసరాలు (Esteem)
• 5. ఆత్మసాక్షాత్కారం (Self-actualization)
• ఉపాధ్యాయుడి పాత్ర: పిల్లలకు సాధించగల లక్ష్యాలు ఇవ్వడం, ప్రశంసించడం, ఫలితాలు వెంటనే తెలియజేయడం (Knowledge of results) ప్రేరణను పెంచుతాయి.
• ఆకాంక్ష స్థాయి (Level of Aspiration): వ్యక్తి తాను సాధించగలనని అనుకునే లక్ష్య స్థాయి. అది మరీ తక్కువ, మరీ ఎక్కువ కాకూడదు.

అభ్యసన వక్రరేఖ (Learning Curve) అంటే సాధన పెరిగేకొద్దీ అభ్యసన పురోగతిని చూపే రేఖాచిత్రం. అడ్డ అక్షంపై సాధన (కాలం లేదా ప్రయత్నాలు), నిలువు అక్షంపై ప్రదర్శన (Performance) చూపుతారు.

• రకాలు:
  1. ధన త్వరణ వక్రరేఖ (Positive acceleration): మొదట నెమ్మదిగా, తరువాత వేగంగా పురోగతి.
  2. ఋణ త్వరణ వక్రరేఖ (Negative acceleration): మొదట వేగంగా, తరువాత నెమ్మదిగా పురోగతి. సులభమైన పనుల్లో కనిపిస్తుంది.
  3. సరళ వక్రరేఖ (Linear): పురోగతి ఒకే వేగంతో.
  4. S ఆకార వక్రరేఖ (Ogive/S-shaped): ధన, ఋణ త్వరణాల కలయిక.
• నిలకడ దశ (Plateau): అభ్యసనంలో పురోగతి ఆగినట్టు కనిపించే దశ – వక్రరేఖ సమాంతరంగా ఉంటుంది.
• కారణాలు: అలసట, ఆసక్తి తగ్గడం, ప్రేరణ లోపం, పాత పద్ధతి నుండి కొత్త పద్ధతికి మారే సమయం.
• పరిష్కారం: విశ్రాంతి, ప్రేరణ, బోధన పద్ధతి మార్చడం.
• ఎబ్బింగ్‌హాస్ (Ebbinghaus): మర్చిపోయే వక్రరేఖ (Forgetting Curve) ఇచ్చిన జర్మన్ శాస్త్రవేత్త. నేర్చిన విషయం మొదట్లో వేగంగా మరుగునపడుతుంది, తరువాత నెమ్మదిగా.

ఒక సందర్భంలో నేర్చుకున్న జ్ఞానం, నైపుణ్యం మరో సందర్భంలో ప్రభావం చూపడాన్ని అభ్యసన బదలాయింపు (Transfer of Learning) అంటారు. విద్య ముఖ్య లక్ష్యమే ఈ బదలాయింపు.

• ధనాత్మక బదలాయింపు (Positive Transfer): పాత అభ్యసనం కొత్త అభ్యసనానికి సహాయపడుతుంది. ఉదా: సైకిల్ తొక్కడం వచ్చినవారికి స్కూటర్ నేర్చుకోవడం సులభం.
• ఋణాత్మక బదలాయింపు (Negative Transfer): పాత అభ్యసనం కొత్త అభ్యసనానికి అడ్డుపడుతుంది. ఉదా: ఎడమవైపు డ్రైవింగ్ అలవాటైనవారు కుడివైపు డ్రైవింగ్‌లో ఇబ్బంది పడటం.
• శూన్య బదలాయింపు (Zero Transfer): ఏ ప్రభావమూ ఉండదు.
• అడ్డంగా, నిలువుగా:
  1. క్షితిజ సమాంతర (Horizontal): ఒకే స్థాయి పనుల మధ్య.
  2. ఊర్ధ్వ (Vertical): కింది స్థాయి నేర్పు పై స్థాయి నేర్పుకు తోడ్పడటం.
• బదలాయింపు సిద్ధాంతాలు:
  1. ఫార్మల్ డిసిప్లిన్ సిద్ధాంతం (Formal Discipline): మనసు కండరం లాంటిది; గణితం, లాటిన్ వంటివి సాధన చేస్తే అన్నిటిలో బాగుపడుతుంది.
  2. సర్వసమాన అంశాల సిద్ధాంతం (Identical Elements) – థార్న్‌డైక్: రెండు పరిస్థితుల్లో సమాన అంశాలు ఎక్కువ ఉంటే బదలాయింపు ఎక్కువ.
  3. సాధారణీకరణ సిద్ధాంతం (Generalization) – చార్లెస్ జడ్: సూత్రాలను అర్థం చేసుకుంటే బదలాయింపు జరుగుతుంది.
  4. పరివర్తన సిద్ధాంతం (Transposition) – గెస్టాల్ట్ వాదులు.