వికాస దశలు (Stages of Development)

మనిషి జీవితాన్ని వయసును బట్టి కొన్ని దశలుగా విభజిస్తారు. ప్రతి దశకు ప్రత్యేక లక్షణాలు, అవసరాలు ఉంటాయి. వివిధ మనస్తత్వవేత్తలు వేర్వేరు విభజనలు ఇచ్చారు కానీ పాఠశాల విద్యకు సంబంధించి కింది విభజన ఎక్కువగా వాడతారు.

• గర్భస్థ దశ (Prenatal stage): గర్భధారణ నుండి పుట్టే వరకు. సుమారు 9 నెలలు (280 రోజులు).
• శైశవ దశ (Infancy): పుట్టినప్పటి నుండి సుమారు 2 సంవత్సరాల వరకు.
• పూర్వ బాల్య దశ (Early Childhood): 2 నుండి 6 సంవత్సరాలు. దీన్ని ప్రీ-స్కూల్ దశ అని కూడా అంటారు.
• ఉత్తర బాల్య దశ (Late Childhood): 6 నుండి 12 సంవత్సరాలు. ప్రాథమిక పాఠశాల వయసు.
• కౌమార దశ (Adolescence): సుమారు 12 నుండి 18 సంవత్సరాలు.
• వయోజన దశ (Adulthood):
  1. 18 సంవత్సరాల తర్వాత
  2. తర్వాత వృద్ధాప్యం.
• వయసు పరిమితులు వేర్వేరు పుస్తకాల్లో కొద్దిగా మారవచ్చు
• పరీక్షల్లో ఎక్కువగా పై విభజనే వాడతారు.

మనిషి జీవితం గర్భధారణతో మొదలవుతుంది. పుట్టే వరకు జరిగే ఈ దశలో శరీర నిర్మాణమంతా తయారవుతుంది. గర్భస్థ దశను మూడు ఉప దశలుగా విభజిస్తారు.

• అండ దశ / జెర్మినల్ దశ (Germinal / Period of the Ovum): గర్భధారణ నుండి సుమారు 2 వారాలు.
• ఫలదీకరణం చెందిన అండం (జైగోట్) విభజన చెందుతూ గర్భాశయ గోడకు అతుక్కుంటుంది.
• పిండ దశ / ఎంబ్రియానిక్ దశ (Embryonic Period): 2వ వారం నుండి 8వ వారం వరకు.
• ముఖ్య అవయవాలన్నీ (గుండె, మెదడు, వెన్నుపాము మొదలైనవి) ఏర్పడతాయి.
• ఈ దశలో హానికర ప్రభావాలకు (మందులు, వ్యాధులు, మద్యం) ఎక్కువ నష్టం కలుగుతుంది.
• గర్భస్థ శిశు దశ / ఫీటల్ దశ (Fetal Period): 8వ వారం నుండి పుట్టే వరకు.
• అవయవాలు పరిపక్వత చెందుతాయి, బరువు పెరుగుతుంది.
• వికాస తీరు: ఈ దశలో శిరః-పాద సూత్రం, కేంద్ర-పరిధి సూత్రం స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి (తల ముందుగా, పాదాలు తర్వాత వికసిస్తాయి).

గర్భస్థ దశపై ప్రభావం చూపే అంశాలు (Teratogens)

• తల్లి పోషకాహార లోపం
• మద్యం, పొగాకు, మాదక ద్రవ్యాలు
• రుబెల్లా వంటి కొన్ని వ్యాధులు
• అధిక ఒత్తిడి, రేడియేషన్

శైశవ దశ అంటే పుట్టిన తర్వాత మొదటి రెండు సంవత్సరాలు. ఈ దశలో వికాసం అత్యంత వేగంగా జరుగుతుంది. అందుకే ఈ దశను జీవితానికి పునాది అంటారు.

• నవజాత శిశువు (Neonate): పుట్టినప్పటి నుండి మొదటి కొన్ని వారాలు (సాధారణంగా 2–4 వారాలు). ఈ కాలం బిడ్డ కొత్త పరిసరాలకు అలవాటు పడే సమయం.
• వేగవంతమైన శారీరక వికాసం: బరువు, ఎత్తు వేగంగా పెరుగుతాయి. మెదడు వికాసం కూడా చాలా వేగంగా ఉంటుంది.
• ఇతరులపై ఆధారం: ఆహారం, భద్రత, శుభ్రత కోసం పూర్తిగా తల్లిదండ్రులపై ఆధారపడతాడు.
• ఇంద్రియ అనుభవాల ద్వారా నేర్చుకోవడం: చూడటం, వినడం, తాకడం, నోటిలో పెట్టుకోవడం ద్వారా ప్రపంచాన్ని తెలుసుకుంటాడు. పియాజే ఈ దశను 'ఇంద్రియ చాలక దశ (Sensorimotor)' అన్నాడు.
• భావోద్వేగ స్వభావం: ఏడుపు, నవ్వు ద్వారా భావాలను తెలియజేస్తాడు. తల్లితో అనుబంధం (attachment) ఏర్పడుతుంది.
• ప్రతీకార చర్యలు (Reflexes): పుట్టుకతో వచ్చే ప్రతీకార చర్యలు – పీల్చడం (sucking), పట్టుకోవడం (grasping) వంటివి.
• భాషా ప్రారంభం: ఏడుపు, కూయడం, బబ్లింగ్ నుండి మొదటి పదాల వరకు.
• ఎరిక్‌సన్ ప్రకారం: శైశవంలో 'నమ్మకం – అపనమ్మకం (Trust vs Mistrust)' సంక్షోభం ఉంటుంది.

బాల్య దశ 2 నుండి 12 సంవత్సరాల వరకు ఉంటుంది. దీన్ని రెండు భాగాలుగా విభజించి చూస్తారు. ఉపాధ్యాయ పరీక్షల్లో ఈ దశల లక్షణాలు తప్పనిసరిగా అడుగుతారు.

పూర్వ బాల్యం (2–6 సంవత్సరాలు)

• ఆట ప్రధానం: ఆటల ద్వారా నేర్చుకుంటారు. కల్పనా ఆటలు (pretend play) ఎక్కువ.
• 'ఎందుకు? ఏమిటి?' అనే ప్రశ్నలు: సహజ జిజ్ఞాస (curiosity) అధికం.
• అనుకరణ (Imitation): పెద్దలను చూసి అనుకరిస్తారు.
• స్వీయ కేంద్రీకరణ (Egocentric): తన దృష్టికోణమే సరైనదనుకుంటారు.
• భాషా వికాసం వేగం: పదజాలం, వాక్యాలు వేగంగా పెరుగుతాయి.
• ప్రీ-స్కూల్ / అంగన్‌వాడీ దశ: ఈ దశలో ఆట ఆధారిత విద్య అనుకూలం.

ఉత్తర బాల్యం (6–12 సంవత్సరాలు)

• నెమ్మదైన శారీరక వృద్ధి, కానీ స్థిరత్వం ఎక్కువ. దీన్ని 'స్థిరత్వ దశ' అని కూడా అంటారు.
• సాంఘిక వికాసం: తోటి పిల్లల బృందాలు (peer groups) ముఖ్యమవుతాయి. స్నేహితులతో కలిసి ఆడటం పెరుగుతుంది.
• తార్కిక ఆలోచన: మూర్తపదార్థాల ఆధారంగా ఆలోచించడం మొదలవుతుంది (పియాజే: మూర్త ప్రచాలక దశ).
• ఎరిక్‌సన్: 'కృషి – న్యూనత (Industry vs Inferiority)' సంక్షోభం. ప్రోత్సాహం లభిస్తే సామర్థ్యంపై నమ్మకం పెరుగుతుంది.
• సేకరణ అలవాట్లు: స్టాంపులు, గులకరాళ్లు సేకరించడం వంటివి.
• నియమాలపై ఆసక్తి: ఆటల్లో నియమాలు పాటించడం ముఖ్యమనుకుంటారు.

కౌమార దశ అంటే బాల్యం నుండి వయోజన దశకు మారే కాలం, సుమారు 12 నుండి 18 సంవత్సరాలు. ఈ దశలో శారీరక, మానసిక, భావోద్వేగ మార్పులు చాలా వేగంగా జరుగుతాయి.

• స్టాన్లీ హాల్ (G. Stanley Hall): అమెరికన్ మనస్తత్వవేత్త. కౌమార దశను 'తుఫాను – ఒత్తిడి (Storm and Stress)' కాలంగా, 'కొత్త జన్మ' (rebirth) గా వర్ణించాడు.
• ఆయన 1904 లో 'Adolescence' అనే పుస్తకం రాశాడు.
• 'అడోలెసెన్స్' అనే పదం లాటిన్ 'adolescere' (ఎదగడం) నుండి వచ్చింది.
• ముఖ్య మార్పులు:
  1. శారీరక: వేగవంతమైన పెరుగుదల (growth spurt), యౌవన ప్రారంభం (puberty), ద్వితీయ లైంగిక లక్షణాలు.
  2. భావోద్వేగ: మానసిక స్థితి త్వరగా మారడం, ఆవేశం.
  3. సాంఘిక: తల్లిదండ్రుల కంటే స్నేహితుల ప్రభావం ఎక్కువ; స్వతంత్రం కోరిక.
  4. మానసిక: నైరూప్య (abstract) ఆలోచన (పియాజే: అమూర్త ప్రచాలక దశ).
• ఎరిక్‌సన్: 'అస్తిత్వం – పాత్ర అయోమయం (Identity vs Role Confusion)' సంక్షోభం. నేనెవరు? అనే ప్రశ్నకు సమాధానం వెతుకుతారు.
• సమస్యలు: హీరో ఆరాధన (hero worship), సహచర ఒత్తిడి (peer pressure), కెరీర్ గురించి ఆందోళన, తిరుగుబాటు ధోరణి.
• ఉపాధ్యాయుడి పాత్ర: స్నేహపూర్వక మార్గదర్శనం (guidance), అవగాహన, ఆరోగ్య, లైంగిక విద్య, కెరీర్ కౌన్సెలింగ్.
• పునరావృత్తి సిద్ధాంతం (Recapitulation theory): స్టాన్లీ హాల్ ప్రతిపాదన – బిడ్డ వికాసం మానవ జాతి పరిణామ దశలను మళ్లీ పునరావృతం చేస్తుంది.

సిగ్మండ్ ఫ్రాయిడ్ (Sigmund Freud) ఆస్ట్రియన్ మనోవిశ్లేషకుడు. ఆయన బిడ్డ వికాసాన్ని ఐదు మనోలైంగిక దశలుగా విభజించాడు. ప్రతి దశలో శరీరంలోని ఒక భాగం ద్వారా సుఖం (pleasure) లభిస్తుందని చెప్పాడు.

• 1. ముఖ దశ (Oral stage): పుట్టుక నుండి సుమారు 1 సంవత్సరం. నోటి ద్వారా (పాలు తాగడం, నోట్లో పెట్టుకోవడం) సుఖం.
• 2. గుద దశ (Anal stage): సుమారు 1 నుండి 3 సంవత్సరాలు. మల మూత్ర విసర్జన నియంత్రణ (toilet training) ద్వారా సుఖం.
• 3. లింగ దశ (Phallic stage): సుమారు 3 నుండి 6 సంవత్సరాలు. జననేంద్రియాలపై ఆసక్తి.
• ఇక్కడ ఈడిపస్ కాంప్లెక్స్ (అబ్బాయిలకు తల్లిపై ఆకర్షణ), ఎలక్ట్రా కాంప్లెక్స్ (అమ్మాయిలకు తండ్రిపై ఆకర్షణ) ఏర్పడతాయని ఫ్రాయిడ్ అన్నాడు.
• 4. నిద్రాణ / సుప్త దశ (Latency stage): సుమారు 6 సంవత్సరాల నుండి యౌవనం వరకు. లైంగిక ప్రేరణ తగ్గి, పాఠశాల, స్నేహాలు, నైపుణ్యాలపై శ్రద్ధ పెరుగుతుంది.
• 5. జననేంద్రియ దశ (Genital stage): యౌవనం నుండి. పరిపక్వ లైంగిక ఆసక్తి, ఇతరులతో ప్రేమ సంబంధాలు.
• వ్యక్తిత్వ నిర్మాణం: ఇడ్ (Id), ఈగో (Ego), సూపర్ ఈగో (Super-ego) అనే మూడు భాగాలు.
• ఫిక్సేషన్ (Fixation): ఏదైనా దశలో సంతృప్తి లేకపోతే లేదా అతిగా ఉంటే వ్యక్తి ఆ దశలో 'ఇరుక్కుపోతాడు' అని ఫ్రాయిడ్ అన్నాడు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ఓ – గు – లిం – సు – జ : ఓరల్, ఆనల్ (గుదం), ఫాలిక్ (లింగ), లేటెన్సీ (సుప్తం), జెనిటల్ (జననేంద్రియం).