బ్రిటిష్ పాలన & తిరుగుబాట్లు (British Rule & Revolts)

ఉత్తర సర్కారులు (1765-66), దత్త మండలాలు (1800) కంపెనీ చేతికి వచ్చాక ఆంధ్ర ప్రాంతం అంతా మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ (Madras Presidency)లో భాగమైంది. 1953లో ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడే వరకు తెలుగు జిల్లాలు మద్రాసు నుండే పాలించబడ్డాయి.

తెలంగాణ మాత్రం నిజాం హైదరాబాద్ సంస్థానంలో ఉండేది.

• మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ: కేంద్రం మద్రాసు (సెయింట్ జార్జి కోట). గవర్నర్, అతని కౌన్సిల్ పాలించేవారు.
• మొదటి పాలనా పద్ధతి: ఉత్తర సర్కారుల్లో మొదట 'చీఫ్ & కౌన్సిల్' పద్ధతి (మచిలీపట్నం, విశాఖపట్నం మొదలైనవి). అవినీతి ఎక్కువగా ఉండేది.
• రెవెన్యూ బోర్డు (Board of Revenue): 1786లో మద్రాసులో ఏర్పడింది. భూమిశిస్తు వ్యవహారాలు చూసేది.
• కలెక్టర్ పద్ధతి: 1794 నుండి జిల్లాలకు కలెక్టర్లను నియమించారు. కలెక్టర్ జిల్లాకు ముఖ్య అధికారి.
• ఆంధ్ర జిల్లాలు (19వ శతాబ్దం):
  1. తీరాంధ్ర: గంజాం, విశాఖపట్నం, గోదావరి, కృష్ణా, నెల్లూరు
  2. రాయలసీమ: కర్నూలు, కడప, బళ్ళారి, అనంతపురం
• జిల్లాల మార్పులు:
  1. 1859లో రాజమండ్రి, మచిలీపట్నం జిల్లాలను పునర్వ్యవస్థీకరించి గోదావరి, కృష్ణా జిల్లాలు ఏర్పాటు చేశారు.
  2. గుంటూరు జిల్లా 1904లో మళ్ళీ ఏర్పడింది.
  3. 1925లో గోదావరి జిల్లాను తూర్పు, పశ్చిమ గోదావరిగా విభజించారు.
• న్యాయ, పోలీసు వ్యవస్థ: జిల్లా కోర్టులు, పోలీసు స్టేషన్లు ఏర్పడ్డాయి. గ్రామ స్థాయిలో కరణం, మునసబు ద్వారా పాలన సాగింది.

బ్రిటిష్ వారి ముఖ్య ఆదాయం భూమిశిస్తు. శిస్తు ఎవరి నుండి, ఎంత వసూలు చేయాలో నిర్ణయించే పద్ధతులు ప్రధానంగా రెండు – జమీందారీ, రైత్వారీ. ఉత్తర సర్కారుల్లో (తీరాంధ్ర) ఎక్కువగా జమీందారీ పద్ధతి అమలైంది.

• శాశ్వత శిస్తు (Permanent Settlement): 1793లో లార్డ్ కార్న్‌వాలిస్ బెంగాల్‌లో ప్రవేశపెట్టాడు.
• మద్రాసులో అమలు: 1802 నుండి ఉత్తర సర్కారుల్లో ఈ పద్ధతి అమలు చేశారు.
• జమీందారు ప్రభుత్వానికి చెల్లించాల్సిన శిస్తును శాశ్వతంగా నిర్ణయించారు.
• రైతుల నుండి ఎంత వసూలు చేయాలనేది జమీందారు ఇష్టం.
• హవేలీ భూములు: ప్రభుత్వం నేరుగా ఉంచుకున్న హవేలీ భూములను చిన్న ఎస్టేట్లుగా (మిట్టాలు) చేసి వేలంలో అమ్మారు. కొత్త జమీందార్లు పుట్టుకొచ్చారు.
• ప్రముఖ ఆంధ్ర జమీందారీలు:
  1. విజయనగరం, బొబ్బిలి (ఉత్తరాంధ్ర)
  2. పిఠాపురం (గోదావరి)
  3. నూజివీడు, చల్లపల్లి (కృష్ణా)
  4. వెంకటగిరి (నెల్లూరు)
• నష్టాలు:
  1. రైతులపై అధిక శిస్తులు, బలవంతపు వసూళ్ళు.
  2. వ్యవసాయ అభివృద్ధికి జమీందార్లు పెట్టుబడి పెట్టలేదు.
  3. శిస్తు కట్టలేని జమీందారీలను వేలం వేసేవారు.
• జమీందార్ల తిరుగుబాట్లు: కంపెనీ ఎక్కువ కప్పం అడగడం, సైన్యం తగ్గించమనడం వల్ల విజయనగరం వంటి జమీందారీలు ఎదురు తిరిగాయి.
• రద్దు: స్వాతంత్ర్యం తర్వాత 'మద్రాసు ఎస్టేట్ల రద్దు చట్టం, 1948' (Madras Estates Abolition Act) ద్వారా జమీందారీ పద్ధతిని రద్దు చేశారు.

రైత్వారీ పద్ధతి (Ryotwari System) లో మధ్యవర్తి లేకుండా ప్రభుత్వం నేరుగా రైతు (ర్యోత్) నుండి శిస్తు వసూలు చేస్తుంది. ఈ పద్ధతికి రూపకర్తలు అలెగ్జాండర్ రీడ్, థామస్ మన్రో. రాయలసీమ (దత్త మండలాలు)లో మన్రో దీన్ని అమలు చేశాడు.

అందుకే ఆంధ్ర చరిత్రలో మన్రో పేరు చాలా ముఖ్యం.

• మొదటి ప్రయోగం: 1792లో బారామహల్ (సేలం ప్రాంతం)లో అలెగ్జాండర్ రీడ్, మన్రో కలిసి ప్రారంభించారు.
• దత్త మండలాల్లో: మన్రో ప్రిన్సిపల్ కలెక్టర్‌గా (1800-1807) గ్రామ గ్రామానికి తిరిగి భూములను సర్వే చేయించి రైత్వారీ అమలు చేశాడు.
• మద్రాసు అంతటా: 1820లో మన్రో మద్రాసు గవర్నర్ అయ్యాక రైత్వారీ పద్ధతి ప్రెసిడెన్సీలో ప్రధాన పద్ధతిగా మారింది.
• రైత్వారీ లక్షణాలు:
  1. రైతుకు పట్టా (భూమిపై హక్కు పత్రం) ఇస్తారు.
  2. శిస్తు భూమి నాణ్యతను బట్టి నిర్ణయిస్తారు; కాలానుగుణంగా మారుస్తారు (శాశ్వతం కాదు).
  3. శిస్తు ఎక్కువగా ఉండటం వల్ల రైతులు అప్పుల పాలయ్యేవారు.
• సర్ థామస్ మన్రో వివరాలు:
  1. మద్రాసు గవర్నర్: 1820-1827.
  2. పాలెగాళ్ళను అణచివేసి రాయలసీమలో కంపెనీ పాలనను బలపరిచాడు.
  3. భారతీయులను పాలనలో ఉన్నత ఉద్యోగాల్లో నియమించాలని, గ్రామ పాలనను బలపరచాలని సూచించాడు.
  4. 6 జూలై 1827న కర్నూలు జిల్లా పత్తికొండలో కలరా వ్యాధితో మరణించాడు.
  5. గుత్తిలో అతని స్మారకం ఉంది. ప్రజలు అతన్ని 'మన్రోలప్ప' అని గౌరవంగా పిలిచేవారు.
  6. మంత్రాలయం రాఘవేంద్రస్వామి మఠానికి సంబంధించిన భూమి విషయంలో మన్రోకు స్వామి దర్శనం ఇచ్చారనే కథ ప్రసిద్ధి.

పాలెగాళ్లు (Poligars/Palegars) అంటే విజయనగర సామ్రాజ్య కాలం నుండి చిన్న ప్రాంతాలను (పాళ్యం) పాలించిన స్థానిక నాయకులు. వీళ్ళకు సొంత సైన్యం, కోటలు ఉండేవి. కంపెనీ పాలన వచ్చాక వారి అధికారం, ఆదాయం పోయాయి.

దాంతో రాయలసీమ, ఉత్తర సర్కారుల్లో ఎన్నో తిరుగుబాట్లు జరిగాయి.

• దత్త మండలాల పాలెగాళ్లు:
  1. కడప, కర్నూలు, బళ్ళారి, అనంతపురం ప్రాంతాల్లో ఎంతో మంది పాలెగాళ్లు ఉండేవారు.
  2. థామస్ మన్రో (1800-07) వారి కోటలను కూల్చి, సైన్యాలను రద్దు చేశాడు.
  3. లొంగిపోయిన వారికి పింఛన్లు (భరణం) ఇచ్చి సర్దుబాటు చేశాడు; ఎదురు తిరిగిన వారిని అణచివేశాడు.
• విజయనగరం తిరుగుబాటు:
  1. కంపెనీ విజయనగరం రాజు చిన విజయరామరాజు (రెండవ విజయరామరాజు) నుండి బకాయి కప్పం చెల్లించాలని, సైన్యం తగ్గించాలని ఒత్తిడి చేసింది.
  2. రాజు ఒప్పుకోకపోవడంతో యుద్ధం జరిగింది.
  3. పద్మనాభం యుద్ధం (10 జూలై 1794): విశాఖపట్నం దగ్గర పద్మనాభంలో రాజు కంపెనీ సైన్యం చేతిలో మరణించాడు.
  4. తర్వాత అతని కుమారుడికి జమీందారీ తిరిగి ఇచ్చారు; విజయనగరం శాశ్వత జమీందారీగా మారింది.
• ఇతర తిరుగుబాట్లు: పర్లాకిమిడి (గంజాం), మన్యం ప్రాంత కొండదొరల తిరుగుబాట్లు కూడా 19వ శతాబ్దంలో జరిగాయి.
• కారణాలు సంక్షిప్తంగా:
  1. అధిక కప్పం, శిస్తు డిమాండ్లు
  2. సంప్రదాయ హక్కులు, సైన్యం రద్దు
  3. భరణాలు ఆపేయడం
• ఉయ్యాలవాడ నరసింహారెడ్డి: పాలెగాళ్ల కుటుంబానికి భరణం ఆపేయడంతో 1846-47లో కర్నూలు ప్రాంతంలో తిరుగుబాటు చేశాడు (వివరాలు తర్వాతి నోట్‌లో).

ఉయ్యాలవాడ నరసింహారెడ్డి 1857 సిపాయిల తిరుగుబాటుకు పదేళ్ళ ముందే బ్రిటిష్ వారిపై సాయుధంగా పోరాడిన రాయలసీమ వీరుడు. అందుకే అతన్ని ఆంధ్రలో తొలి స్వాతంత్ర్య పోరాట వీరుల్లో ఒకరిగా గుర్తిస్తారు.

• ప్రాంతం: కర్నూలు జిల్లా కోయిలకుంట్ల తాలూకా ఉయ్యాలవాడ. (నేటి నంద్యాల జిల్లా ప్రాంతం)
• కుటుంబం: పాలెగాళ్ల వంశం. నొస్సం, ఉయ్యాలవాడ ప్రాంతాలతో సంబంధం.
• తిరుగుబాటుకు కారణాలు:
  1. పాలెగాళ్ల కుటుంబాలకు ఇచ్చే భరణం (పింఛను)ను కంపెనీ తగ్గించడం/ఆపేయడం.
  2. రైత్వారీ పద్ధతిలో అధిక శిస్తులతో రైతుల కష్టాలు.
  3. సంప్రదాయ హక్కులు కోల్పోయిన స్థానిక పెద్దల అసంతృప్తి.
• తిరుగుబాటు (1846):
  1. తన భరణం కోసం వెళ్ళిన మనిషిని అవమానించడంతో ఆగ్రహించాడని చెబుతారు.
  2. అనుచరులతో కోయిలకుంట్ల ఖజానా (Treasury)పై దాడి చేశాడు.
  3. కడప, కర్నూలు ప్రాంతాల్లో కంపెనీ అధికారులపై దాడులు చేశాడు; రైతులు, బోయలు, చెంచులు అతనికి తోడుగా నిలిచారు.
• పట్టుబడటం: బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం అతని తలపై బహుమతి ప్రకటించింది. నల్లమల అడవుల్లో దాగి పోరాడిన అతను చివరకు పట్టుబడ్డాడు.
• ఉరి: 22 ఫిబ్రవరి 1847న కోయిలకుంట్లలో బహిరంగంగా ఉరి తీశారు.
• భయం కలిగించడానికి అతని తలను కోయిలకుంట్ల కోట గుమ్మానికి చాలా సంవత్సరాలు వేలాడదీశారు.
• జ్ఞాపకం: జానపద గేయాలు, బుర్రకథల్లో అతని వీరత్వం నిలిచి ఉంది. 2019లో 'సైరా నరసింహారెడ్డి' సినిమా వచ్చింది.

1857 తిరుగుబాటు (మొదటి స్వాతంత్ర్య సంగ్రామం) ఉత్తర భారతంలో తీవ్రంగా జరిగింది. మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలోని ఆంధ్ర జిల్లాల్లో ఇది పెద్దగా వ్యాపించలేదు. కానీ నిజాం రాజధాని హైదరాబాద్‌లో రెసిడెన్సీపై దాడి జరిగింది.

పరీక్షల్లో 'ఆంధ్ర ఎందుకు ప్రశాంతంగా ఉంది?' అని కూడా అడుగుతారు.

• ఆంధ్ర జిల్లాల పరిస్థితి: మద్రాసు సైన్యం (Madras Army) చాలావరకు బ్రిటిష్ వారికి విధేయంగా ఉంది. పెద్ద తిరుగుబాటు జరగలేదు.
• ప్రశాంతంగా ఉండటానికి కారణాలు:
  1. పాలెగాళ్ల శక్తిని మన్రో కాలంలోనే అణచివేశారు.
  2. జమీందార్లు చాలామంది కంపెనీకి మద్దతు ఇచ్చారు.
  3. ఉత్తర భారతంలో ఉన్నట్టు రాజవంశాల అసంతృప్తి (రాజ్య సంక్రమణ సిద్ధాంతం వంటివి) ఇక్కడ ఎక్కువగా లేదు.
  4. సమాచారం, నాయకత్వం లోపించాయి.
• హైదరాబాద్ రెసిడెన్సీపై దాడి (17 జూలై 1857):
  1. తుర్రేబాజ్ ఖాన్ (Turrebaz Khan), మౌల్వీ అల్లాఉద్దీన్ నాయకత్వంలో సుమారు 500 మంది బ్రిటిష్ రెసిడెన్సీపై దాడి చేశారు.
  2. దాడి విఫలమైంది. మౌల్వీ అల్లాఉద్దీన్‌ను అండమాన్‌కు పంపారు.
  3. తుర్రేబాజ్ ఖాన్ తర్వాత తప్పించుకుని, మళ్ళీ పట్టుబడి కాల్చివేయబడ్డాడు (1859).
• నిజాం వైఖరి: నిజాం అఫ్జలుద్దౌలా, దివాన్ సాలార్‌జంగ్–I బ్రిటిష్ వారికి పూర్తి మద్దతు ఇచ్చారు. అందుకే దక్షిణాదిలో తిరుగుబాటు వ్యాపించలేదు.
• తిరుగుబాటు ఫలితాలు (అందరికీ వర్తించేవి):
  1. 1858 భారత ప్రభుత్వ చట్టంతో కంపెనీ పాలన అంతమై, బ్రిటిష్ రాణి (క్రౌన్) పాలన మొదలైంది.
  2. 1 నవంబర్ 1858 విక్టోరియా రాణి ప్రకటన (Queen's Proclamation).
• TGPSC కోణం: హైదరాబాద్ రెసిడెన్సీ దాడి తెలంగాణ చరిత్రలోనూ ముఖ్యమైన ప్రశ్న.

రంప ప్రాంతం గోదావరి నదికి ఉత్తరాన ఉన్న మన్యం (కొండ, అటవీ) ప్రాంతం. ఇక్కడ కోయ, కొండరెడ్డి వంటి గిరిజనులు నివసిస్తారు.

వారి జీవనోపాధిని దెబ్బతీసిన బ్రిటిష్ విధానాలకు, స్థానిక మన్సబ్దారు దౌర్జన్యానికి వ్యతిరేకంగా 1879లో పెద్ద తిరుగుబాటు జరిగింది. దీన్ని 1922-24 అల్లూరి సీతారామరాజు 'మన్యం తిరుగుబాటు'తో కలపకూడదు.

• కాలం: 1879-80
• ప్రాంతం: గోదావరి ఏజెన్సీ (రంప), తర్వాత విశాఖ ఏజెన్సీ, భద్రాచలం ప్రాంతాలకు కూడా వ్యాపించింది.
• నాయకులు: తమ్మన్ దొర, చంద్రయ్య వంటి స్థానిక గిరిజన నాయకులు.
• కారణాలు:
  1. రంప మన్సబ్దారు (స్థానిక జాగీర్దారు) అధిక పన్నులు, దౌర్జన్యం.
  2. కల్లు (తాటి కల్లు) మీద అబ్కారీ పన్ను, సొంత అవసరానికి కల్లు గీయడంపై ఆంక్షలు.
  3. అటవీ చట్టాలతో కలప, అటవీ ఉత్పత్తులపై నిబంధనలు.
  4. పోలీసు, చిన్న అధికారుల వేధింపులు, వడ్డీ వ్యాపారుల దోపిడీ.
• తిరుగుబాటు తీరు: పోలీసు స్టేషన్లపై దాడులు, అడవుల్లో దాగి గెరిల్లా పద్ధతిలో పోరాటం.
• అణచివేత: పోలీసులు చాలకపోవడంతో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం మద్రాసు సైన్యాన్ని పంపింది. 1880 నాటికి తిరుగుబాటును అణచివేశారు.
• ఫలితం:
  1. మన్యం ప్రాంత పరిపాలనపై ప్రభుత్వం ప్రత్యేక దృష్టి పెట్టింది. అయినా గిరిజనుల సమస్యలు తీరలేదు
  2. అవే కారణాలు 1922లో అల్లూరి నాయకత్వంలో మళ్ళీ తిరుగుబాటుకు దారితీశాయి.
• రంప – మూడు తిరుగుబాట్లు:
  1. రంప ప్రాంతంలో 19వ శతాబ్దం మొదట్లో కూడా అశాంతి ఉంది
  2. 1879 తిరుగుబాటు అన్నింటికంటే పెద్దది. 1922-24 తిరుగుబాటును కూడా కొందరు 'రంప తిరుగుబాటు' అంటారు.

బ్రిటిష్ పాలనలో ఆంధ్ర ప్రాంతం చాలా తీవ్రమైన కరువులను చూసింది. వర్షాలు లేకపోవడంతో పాటు అధిక శిస్తులు, నీటిపారుదల నిర్లక్ష్యం, ఆహార ధాన్యాల ఎగుమతి వల్ల కరువులు మరింత ప్రాణాంతకమయ్యాయి.

ఈ కరువులే తర్వాత గోదావరి, కృష్ణా ఆనకట్టల నిర్మాణానికి దారితీశాయి.

• గుంటూరు కరువు (1832-33): దీనినే 'నందన కరువు' అంటారు (నందన నామ సంవత్సరంలో వచ్చింది).
• గుంటూరు ప్రాంతంలో లక్షలాది మంది ఆకలితో మరణించారు, వలస వెళ్ళారు.
• ఈ కరువు తర్వాత నీటిపారుదల ప్రాజెక్టుల అవసరం బ్రిటిష్ అధికారులకు అర్థమైంది.
• గొప్ప కరువు (1876-78): మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ మొత్తాన్ని, ముఖ్యంగా రాయలసీమ (బళ్ళారి, కడప, కర్నూలు)ను తీవ్రంగా దెబ్బతీసింది.
• కరువు కమిషన్లు:
  1. 1880 – రిచర్డ్ స్ట్రాచీ (Richard Strachey) అధ్యక్షతన మొదటి కరువు కమిషన్.
  2. దీని సూచనలతో 'కరువు నియమావళి (Famine Code)' తయారైంది.
• కరువులకు కారణాలు:
  1. వర్షాభావం, వరుసగా పంటలు పండకపోవడం.
  2. కరువులోనూ శిస్తు వసూలు చేయడం.
  3. పాత చెరువులు, కాలువల నిర్వహణను పట్టించుకోకపోవడం.
  4. ఆహార ధాన్యాల ఎగుమతి, ధరల పెరుగుదల.
• ఫలితాలు:
  1. గోదావరి ఆనకట్ట (1852), కృష్ణా ఆనకట్ట (1855) నిర్మాణం.
  2. రాయలసీమలో కర్నూలు–కడప కాలువ (K.C. Canal) వంటి పనులు.
  3. కరువు పనులు (Famine Relief Works) – కూలీకి బదులు పని పద్ధతి.

సర్ ఆర్థర్ కాటన్ (Sir Arthur Cotton) ఒక బ్రిటిష్ సైనిక ఇంజనీర్. గోదావరి నదిపై ధవళేశ్వరం వద్ద ఆనకట్ట కట్టి, కరువుతో అల్లాడిన గోదావరి జిల్లాలను 'అన్నపూర్ణ'గా మార్చాడు.

అందుకే గోదావరి ప్రజలు ఇప్పటికీ అతన్ని దేవుడిలా గౌరవిస్తారు; ఊళ్ళలో అతని విగ్రహాలు ఉన్నాయి.

• గోదావరి ఆనకట్ట (Godavari Anicut):
  1. స్థలం: ధవళేశ్వరం (రాజమహేంద్రవరం దగ్గర).
  2. నిర్మాణం: 1847లో మొదలై 1852లో పూర్తయింది.
  3. దీని ద్వారా తూర్పు, పశ్చిమ గోదావరి డెల్టాలకు కాలువల ద్వారా నీరు అందింది.
  4. కాలువలను నీటి రవాణా (పడవలు) కోసం కూడా వాడారు.
• కృష్ణా ఆనకట్ట (Krishna Anicut):
  1. స్థలం: విజయవాడ (బెజవాడ).
  2. కాటన్ ప్రణాళిక ప్రకారం కెప్టెన్ ఛార్లెస్ ఓర్ (Charles Orr) నిర్మించాడు; 1855లో పూర్తయింది.
  3. తర్వాత దీని స్థానంలో ప్రకాశం బ్యారేజ్ (1957) నిర్మించారు.
• కాటన్ ఇతర సేవలు: తమిళనాడులో కావేరి నదిపై గ్రాండ్ ఆనకట్ట మరమ్మతులు, కొళ్ళిడం ఆనకట్ట నిర్మాణం.
• ఆలోచన: 'నీటిపారుదల, నీటి రవాణా' ద్వారా కరువులను నివారించవచ్చని బలంగా వాదించాడు.
• జ్ఞాపకాలు:
  1. ధవళేశ్వరంలో సర్ ఆర్థర్ కాటన్ మ్యూజియం ఉంది.
  2. గోదావరి జిల్లాల్లో అతని పుట్టినరోజు (15 మే)ను గుర్తుచేసుకుంటారు.
  3. ధవళేశ్వరం పాత ఆనకట్ట స్థానంలో 1982లో 'సర్ ఆర్థర్ కాటన్ బ్యారేజ్' నిర్మించారు.
• జీవితం: 1803లో ఇంగ్లాండ్‌లో పుట్టాడు, 1899లో మరణించాడు.