జనాభా (Population)

మానవులు లేకుండా వనరులను వాడేవారు, సామాజిక–సాంస్కృతిక పరిసరాలను సృష్టించేవారు ఉండరు. ప్రజలు ఆర్థిక వ్యవస్థకూ సమాజానికీ అభివృద్ధిని తెస్తారు; వారే వనరులను తయారు చేసి వాడతారు, అదే సమయంలో వారు స్వయంగా వనరులు (నాణ్యత మారుతూ ఉంటుంది).

సాంకేతికత కనుగొనే వరకు బొగ్గు ఒక రాయి మాత్రమే; మానవ వినియోగంతోనే అది వనరు అవుతుంది. వరద, సునామీ లాంటి సహజ సంఘటనలు జనసాంద్రత ఉన్న గ్రామం లేదా పట్టణంపై ప్రభావం చూపినప్పుడే విపత్తు (disaster) అవుతాయి.

అందుకే జనాభా సామాజిక శాస్త్రాల్లో కేంద్ర బిందువు (pivotal element); మిగతా అంశాలన్నీ దీని ఆధారంగానే అర్థవంతం అవుతాయి.

జనాభాలో తెలుసుకోవలసినవి: సంఖ్య, నివాస ప్రదేశం, పెరుగుదల కారణాలు, లక్షణాలు (నాణ్యత). ఈ సమాచారాన్ని భారత జనగణన (Census) ఇస్తుంది.

భారతదేశ పరిమాణం

• 2011 మార్చి నాటికి జనాభా 1,210.6 మిలియన్లు (సుమారు 1.21 బిలియన్లు)
• ఇది ప్రపంచ జనాభాలో 17 శాతం (పటంలో 17.5%).
• విస్తీర్ణం 3.28 మిలియన్ చ.కి.మీ.
• ఇది ప్రపంచ విస్తీర్ణంలో 2.4 శాతం (ఇతర ప్రపంచం 97.6%). అంటే విస్తీర్ణం కంటే జనాభా వాటా చాలా ఎక్కువ.
• ఈ జనాభా విశాల దేశంలో అసమానంగా పంపిణీ అయి ఉంది.

రాష్ట్రాల వారీ పంపిణీ (2011 జనగణన)

• అత్యధిక జనాభా ఉన్న రాష్ట్రం ఉత్తరప్రదేశ్ – 199 మిలియన్లు
• దేశ జనాభాలో సుమారు 16 శాతం.
• హిమాలయ రాష్ట్రం సిక్కింలో సుమారు 0.6 మిలియన్లు మాత్రమే
• లక్షద్వీప్‌లో కేవలం 64,429 మంది.
• దేశ జనాభాలో దాదాపు సగం ఐదు రాష్ట్రాల్లో ఉంది:
  1. ఉత్తరప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర, బిహార్, పశ్చిమ బెంగాల్, ఆంధ్రప్రదేశ్ (పుస్తకం 2011 నాటి ఏకీకృత ఆంధ్రప్రదేశ్‌ను లెక్కిస్తుంది
  2. తెలంగాణ 2014 జూన్‌లో 29వ రాష్ట్రంగా ఏర్పడింది).
• వైశాల్యంలో అతిపెద్ద రాష్ట్రం రాజస్థాన్‌లో జనాభా వాటా కేవలం 5.5 శాతం.
• ఈ అసమాన పంపిణీకి కారణాలు భూభాగం, వాతావరణం, నేలలు (సాంద్రత గురించిన నోట్‌లో వివరించారు).

జనగణన (Census) అంటే జనాభాను అధికారికంగా, క్రమానుగతంగా లెక్కించడం. భారతదేశంలో జనాభా సంఖ్య, నివాసం, వృద్ధి, లక్షణాల సమాచారం ఇవ్వడానికి జనగణనే ప్రధాన ఆధారం.

• భారతదేశంలో మొదటి జనగణన 1872లో జరిగింది.
• మొదటి సంపూర్ణ (complete) జనగణన 1881లో జరిగింది.
• అప్పటి నుంచి ప్రతి పదో సంవత్సరం క్రమం తప్పకుండా జనగణన జరుగుతోంది (1881, 1891 … 2001, 2011).
• భారత జనగణన జనాభా, సామాజిక, ఆర్థిక సమాచారాన్ని అత్యంత సమగ్రంగా ఇచ్చే మూలం (most comprehensive source of demographic, social and economic data).
• ఈ అధ్యాయంలోని ప్రతి గణాంకం (జనాభా సంఖ్య, సాంద్రత, వృద్ధి, పట్టణ వాటా) 2011 జనగణన ఆధారంగా ఇచ్చినవి
• ఇవి పుస్తకం ప్రకారం గణాంకాలు.
• గ్రంథాలయంలో జనగణన నివేదిక చూసి ఆ సమాచార స్వరూపాన్ని తెలుసుకోవడం పుస్తకంలోని కార్యాచరణ.
• ప్రాజెక్టు పని: కనీసం ఐదు ప్రశ్నలతో (విద్యార్థులు, కుటుంబ సభ్యులు, తరగతి పనితీరు, ఆరోగ్యం మొదలైనవి) తరగతి జనగణన చేసి, శాతాల్లో సంకలనం చేసి పై చార్టు, బార్ రేఖాచిత్రం ద్వారా చూపడం.

పదకోశం (Glossary) నుంచి సంబంధిత పదాలు

• ఆధార జనాభా (Base population): ఒక నిర్దిష్ట కాల వ్యవధి ఆరంభంలో ఒక ప్రాంతపు మొత్తం జనాభా.
• వృద్ధి రేటు (Growth rate):
  1. జనాభా పెరుగుదలను ఆధార జనాభాతో పోల్చి చూడటం
  2. వార్షికంగా లేదా దశాబ్దానికి కొలుస్తారు.

జనాభా సాంద్రత (Density of population) అంటే ఒక యూనిట్ విస్తీర్ణానికి (ఉదా: చదరపు కిలోమీటరుకు) సగటున ఉన్న వ్యక్తుల సంఖ్య. అసమాన పంపిణీని కేవలం సంఖ్యల కంటే సాంద్రత మెరుగ్గా చూపుతుంది.

భారతదేశం ప్రపంచంలో అధిక సాంద్రత ఉన్న దేశాల్లో ఒకటి. (పుస్తకంలోని 'తెలుసా?' బాక్స్: సగటు సాంద్రతలో భారత్ కంటే ఎక్కువ ఉన్న దేశాలు బంగ్లాదేశ్, జపాన్ మాత్రమే.)

2011 గణాంకాలు (పుస్తకం ప్రకారం)

• భారత సగటు సాంద్రత: చ.కి.మీ.కు 382 మంది.
• అత్యధికం: బిహార్ – చ.కి.మీ.కు 1,102.
• అత్యల్పం: అరుణాచల్ ప్రదేశ్ – చ.కి.మీ.కు 17.
• రాష్ట్రాల వారీ సాంద్రత పంపిణీని పటం 6.3 చూపుతుంది (పటంలోని రంగు తరగతుల విలువలు చదవడం సాధ్యం కాలేదు, అందువల్ల ఇక్కడ ఇవ్వలేదు).
• పటం గమనికలు:
  1. తెలంగాణ 2014 జూన్‌లో 29వ రాష్ట్రమైంది
  2. జమ్మూ కశ్మీర్ 2019 ఆగస్టు 5న జమ్మూ కశ్మీర్, లద్దాఖ్ అనే రెండు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలుగా విభజన అయింది.

సాంద్రత – భూభాగ సంబంధం

• తక్కువ సాంద్రత (చ.కి.మీ.కు 250 కంటే తక్కువ): కఠినమైన భూభాగం, అననుకూల వాతావరణం ప్రధాన కారణాలు.
• మధ్యస్థ సాంద్రత:
  1. అస్సాం, ద్వీపకల్ప రాష్ట్రాల్లో ఎక్కువ భాగం
  2. కొండలు, విచ్ఛిన్న, రాళ్ల భూభాగం, మధ్యస్థం నుంచి తక్కువ వర్షపాతం, లోతు తక్కువ, తక్కువ సారవంతమైన నేలలు ప్రభావం చూపుతాయి.
• అధిక నుంచి అతి అధిక సాంద్రత: ఉత్తర మైదానాలు, దక్షిణాన కేరళ – సమతల మైదానాలు, సారవంతమైన నేలలు, సమృద్ధి వర్షపాతం కారణం.
• కార్యాచరణ:
  1. పటం 6.3ను భౌతిక పటం (పటం 2.4), వర్షపాత పటం (పటం 4.7)తో పోల్చి సహసంబంధం గమనించడం
  2. 250 కంటే తక్కువ సాంద్రత గల రాష్ట్రాలను, ఉత్తర మైదానాల్లో అధిక సాంద్రత గల మూడు రాష్ట్రాలను గుర్తించడం.

జనాభా నిరంతరం మారే (dynamic) అంశం. జనాభా సంఖ్య, పంపిణీ, నిర్మాణం (composition) మూడు ప్రక్రియల పరస్పర ప్రభావంతో మారతాయి: జననాలు, మరణాలు, వలసలు (births, deaths, migrations).

జనాభా వృద్ధి (Growth of population) ఒక నిర్దిష్ట కాలంలో (ఉదా: గత 10 ఏళ్లలో) ఒక దేశం/ప్రాంతంలోని నివాసుల సంఖ్యలో వచ్చిన మార్పు. దీనిని రెండు విధాలుగా చెప్పవచ్చు.

• పరిమాణం (Magnitude) లేదా పరమ పెరుగుదల (Absolute increase): ప్రతి సంవత్సరం లేదా దశాబ్దంలో కొత్తగా చేరిన సంఖ్య. పాత జనాభాను కొత్త జనాభా నుంచి తీసివేసి పొందుతారు (ఉదా: 2011 జనాభా − 2001 జనాభా).
• రేటు (Rate):
  1. పెరుగుదల వేగం
  2. ఏడాదికి శాతంలో చెబుతారు. ఉదా: ఏడాదికి 2 శాతం అంటే ఆధార జనాభాలోని ప్రతి 100 మందికి ఆ సంవత్సరం ఇద్దరు పెరిగారని అర్థం
  3. దీనిని వార్షిక వృద్ధి రేటు (annual growth rate) అంటారు.

వృద్ధి – మార్పు తేడా (వ్యాయామ ప్రశ్న 3)

• వృద్ధి = కాలవ్యవధిలో జనాభా సంఖ్యలో వచ్చిన పెరుగుదల (పరిమాణం, రేటు).
• మార్పు (change) = సంఖ్యతో పాటు పంపిణీ, నిర్మాణం (వయసు, లింగం, గ్రామీణ–పట్టణ) కూడా మారడం
• జననాలు, మరణాలు, వలసల ఫలితం. అంతర్గత వలస సంఖ్యను మార్చదు, కానీ పంపిణీని మారుస్తుంది.

వ్యాయామ ప్రశ్న 1(iii): 'జనాభా వృద్ధి పరిమాణం' అంటే ప్రతి సంవత్సరం చేరే వ్యక్తుల సంఖ్య – ఇది రేటు కాదు, మొత్తం జనాభా కాదు, లింగ నిష్పత్తి కాదు.

కొలత ఉదాహరణ 2001 జనాభా 1,028.7, 2011 జనాభా 1,210.6 మిలియన్లు (పుస్తకం ప్రకారం; తుది జనగణన మొత్తం 1,210.85 మిలియన్లు); పరమ పెరుగుదల సుమారు 182 మిలియన్లు (పట్టికలో 181.46 మి.).

పుస్తకంలోని పట్టిక 6.1 భారత జనాభా పరిమాణం, వృద్ధి రేటును చూపుతుంది. భారత జనాభా 1951లో 361 మిలియన్ల నుంచి 2011 నాటికి 1,210 మిలియన్లకు స్థిరంగా పెరిగింది.

పట్టిక 6.1 – సంవత్సరం: జనాభా (మి.) | దశాబ్ద పరమ పెరుగుదల (మి.) | వార్షిక వృద్ధి రేటు (%)

• 1951: 361.0 | 42.43 | 1.25
• 1961: 439.2 | 78.15 | 1.96
• 1971: 548.2 | 108.92 | 2.20
• 1981: 683.3 | 135.17 | 2.22
• 1991: 846.4 | 163.09 | 2.16
• 2001: 1028.7 | 182.32 | 1.97
• 2011: 1210.6 | 181.46 | 1.64

ధోరణులు

• 1951 నుంచి 1981 వరకు వార్షిక వృద్ధి రేటు క్రమంగా పెరిగింది (1.25 → 2.22)
• అందువల్ల జనాభా 361 మిలియన్ల నుంచి 683 మిలియన్లకు వేగంగా పెరిగింది.
• 1981 నుంచి వృద్ధి రేటు క్రమంగా తగ్గుతోంది
• ఈ కాలంలో జననాల రేటు వేగంగా తగ్గింది.
• అయినా 1990లలో ఒక్క దశాబ్దంలోనే 182 మిలియన్లు చేరారు – అంతకు ముందు ఎప్పుడూ లేనంత ఎక్కువ వార్షిక పెరుగుదల.
• రేటు తగ్గినా ప్రతి దశాబ్దం చేరే మొత్తం సంఖ్య పెరుగుతూ వచ్చింది.
• కారణం:
  1. భారతదేశ జనాభా చాలా పెద్దది. తక్కువ వార్షిక రేటును చాలా పెద్ద జనాభాకు వర్తింపజేస్తే పెద్ద పరమ పెరుగుదల వస్తుంది. వంద కోట్లకు పైగా ఉన్న జనాభా తక్కువ రేటుతో పెరిగినా చేరే సంఖ్య చాలా ఎక్కువ
  2. ఈ వార్షిక పెరుగుదల వనరుల, పర్యావరణ పరిరక్షణ ప్రయత్నాలను నిష్ఫలం చేసేంత పెద్దది.
• వృద్ధి రేటు తగ్గుదల జననాల నియంత్రణ కృషికి సానుకూల సూచిక
• అయినా చేరే మొత్తం పెరుగుతూనే ఉంది.
• పటం 6.4(a):
  1. 1951–2011 వృద్ధి రేట్లు
  2. పటం 6.4(b): 1901–2011 జనాభా (పటం విలువలు స్పష్టంగా లేవు
  3. పట్టికలోని విలువలే ఇక్కడ వాడాం).
• పటం శీర్షికలో భారత్ 2045 నాటికి చైనాను అధిగమించి ప్రపంచంలో అత్యధిక జనాభా గల దేశం అవుతుందనే ప్రస్తావన ఉంది (పాఠ్యం స్పష్టంగా లేదు
• భవిష్యత్ అంచనాగా చదవాలి). బయటి సమాచారం: ఐక్యరాజ్యసమితి అంచనా ప్రకారం 2023లోనే భారత్ చైనాను అధిగమించింది.

జనాభా మార్పుకు ప్రధాన ప్రక్రియలు మూడు: జననాల రేటు, మరణాల రేటు, వలస.

నిర్వచనాలు (వ్యాయామ ప్రశ్న 2(iii))

• జననాల రేటు (Birth rate): ఒక సంవత్సరంలో వెయ్యి మంది జనాభాకు సజీవ జననాల సంఖ్య.
• మరణాల రేటు (Death rate): ఒక సంవత్సరంలో వెయ్యి మందికి మరణాల సంఖ్య.
• సహజ వృద్ధి (Natural increase): జననాల రేటు − మరణాల రేటు.
• భారతదేశంలో జననాల రేటు ఎప్పుడూ మరణాల రేటు కంటే ఎక్కువే
• అందువల్ల జననాల రేటు జనాభా వృద్ధిలో ప్రధాన భాగం.

భారత జనాభా వృద్ధిపై ప్రభావం

• భారత జనాభా వృద్ధి రేటు పెరగడానికి ప్రధాన కారణం మరణాల రేటులో వేగవంతమైన తగ్గుదల.
• 1980 వరకు అధిక జననాల రేటు, తగ్గుతున్న మరణాల రేటు వల్ల రెండింటి మధ్య పెద్ద తేడా ఏర్పడి వృద్ధి రేటు పెరిగింది.
• 1981 నుంచి జననాల రేటూ క్రమంగా తగ్గడంతో వృద్ధి రేటు క్రమంగా తగ్గింది. ఈ ధోరణి కారణాలను పుస్తకం ప్రశ్నగా అడుగుతుంది (వ్యాయామ 2(i))
• సూచనలు (పుస్తకం ఇతర భాగాల నుంచి): జననాల నియంత్రణ కృషి (కుటుంబ నియంత్రణ కార్యక్రమం, NPP 2000), విద్య, అవగాహన, బాలికల వివాహ వయసు ఆలస్యం.
• వెయ్యి జననాలకు శిశు మరణాల రేటును తగ్గించడం కూడా NPP 2000 లక్ష్యం.

వ్యాయామ ప్రశ్న 1(ii): జనాభాలో పిల్లల నిష్పత్తి ఎక్కువగా ఉండటానికి కారణం అధిక జననాల రేటు (high birth rates) – అధిక ఆయుర్దాయం, అధిక మరణాల రేటు లేదా వివాహిత జంటల సంఖ్య కాదు.

సంబంధిత పదాలు (పదకోశం)

• ఆయుర్దాయం (Life expectancy): ఒక వ్యక్తి సగటున ఎన్ని సంవత్సరాలు జీవిస్తాడని ఆశించే కాలం.
• ఆధారిత నిష్పత్తి (Dependency ratio): ఆధారిత వయసు వారు (15 కంటే తక్కువ, 60 కంటే ఎక్కువ) – ఆర్థికంగా చురుకైన వయసు వారు (15–59 ఏళ్లు) నిష్పత్తి.

వలస (Migration) అంటే ప్రజలు ఒక ప్రాంతం నుంచి మరో ప్రాంతానికి లేదా భూభాగానికి వెళ్లడం. జనాభా వృద్ధిలో ఇది మూడవ భాగం.

రకాలు

• అంతర్గత వలస (Internal): దేశం లోపల. అంతర్జాతీయ వలస (International/external): దేశాల మధ్య.
• ఇమ్మిగ్రేషన్ (Immigration):
  1. మరో దేశం నుంచి ఒక దేశంలోకి రావడం
  2. ఎమిగ్రేషన్ (Emigration): ఒక దేశం వదిలి వెళ్లడం (పదకోశం).
• అంతర్గత వలస దేశ జనాభా సంఖ్యను మార్చదు, కానీ దేశం లోపల జనాభా పంపిణీని ప్రభావితం చేస్తుంది.
• జనాభా నిర్మాణాన్ని (composition), పంపిణీని మార్చడంలో వలస చాలా ముఖ్యపాత్ర పోషిస్తుంది.
• బయలుదేరిన ప్రాంతం (departure), చేరిన ప్రాంతం (arrival) రెండింటిలోనూ సంఖ్య, పంపిణీ, నిర్మాణం మారతాయి (వ్యాయామ 1(i): సమాధానం – రెండూ).

పుష్–పుల్ కారణాలు

• భారతదేశంలో ఎక్కువ వలసలు గ్రామాల నుంచి పట్టణాలకు.
• గ్రామాల్లో 'పుష్' (push) కారకాలు: పేదరికం, నిరుద్యోగం వంటి ప్రతికూల పరిస్థితులు.
• నగరాల 'పుల్' (pull) కారకాలు: పెరిగిన ఉపాధి అవకాశాలు, మెరుగైన జీవన పరిస్థితులు.
• వలస జనాభా మార్పుకు ముఖ్య నిర్ధారకం (determinant): పట్టణ, గ్రామీణ జనాభాల వయసు, లింగ నిర్మాణాన్ని కూడా మారుస్తుంది (వ్యాయామ 2(iv)).

పట్టణీకరణ గణాంకాలు

• గ్రామీణ–పట్టణ వలస వల్ల పట్టణ జనాభా వాటా 1951లో 17.29% నుంచి 2011లో 31.80%కు పెరిగింది (పుస్తకం ప్రకారం
• తుది జనగణన 2011 ప్రకారం పట్టణ వాటా 31.16%).
• మిలియన్ ప్లస్ నగరాలు (10 లక్షలు మించిన జనాభా గల నగరాలు): 2001–2011 ఒక్క దశాబ్దంలో 35 నుంచి 53కు పెరిగాయి. పుస్తకం 59 మిలియన్ ప్లస్ నగరాలనూ ప్రస్తావిస్తుంది (ఆంగ్ల పాఠం '2003' అంటుంది, తెలుగులో '2023' ఉంది – సంవత్సరం స్పష్టంగా లేదు).
• కార్యాచరణ: తాతముత్తాతలు, తల్లిదండ్రుల జీవిత కాల వలసలను పటంపై గుర్తించి కారణాలు విశ్లేషించడం.

భారత జనాభా లక్షణాల్లో అత్యంత ముఖ్యమైనది కౌమార దశ వారి సంఖ్య.

• కౌమారులు (Adolescents) దేశ మొత్తం జనాభాలో ఐదో వంతు (one-fifth).
• సాధారణంగా 10 నుంచి 19 ఏళ్ల వయసు వారిని కౌమారులుగా పరిగణిస్తారు. కౌమార దశ అంటే వ్యక్తి చిన్నవాడు కాదు, పెద్దవాడూ కాని కాలం (పదకోశం).
• కౌమారులే భవిష్యత్తుకు అత్యంత ముఖ్యమైన వనరు.
• వీరి పోషక అవసరాలు సాధారణ పిల్లలు, పెద్దల కంటే ఎక్కువ.
• పోషణ లోపం లోపాలకు (deficiency), పెరుగుదల కుంటుపడటానికి దారితీస్తుంది.
• భారతదేశంలో కౌమారులకు లభించే ఆహారం అన్ని పోషకాల విషయంలోనూ సరిపోదు.
• చాలా మంది కౌమార బాలికలు రక్తహీనత (anaemia)తో బాధపడుతున్నారు.
• వీరి సమస్యలపై అభివృద్ధి ప్రక్రియలో ఇంతవరకు తగిన శ్రద్ధ పెట్టలేదు.
• కౌమార బాలికలకు తాము ఎదుర్కొనే సమస్యలపై అవగాహన కల్పించాలి
• అక్షరాస్యత, విద్య వ్యాప్తి ద్వారా అవగాహన పెంచవచ్చు.

ఆరోగ్యకరమైన జనాభా ప్రయోజనాలు (వ్యాయామ ప్రశ్న 5 – సాధారణ అవగాహన)

• ఆరోగ్యవంతులు ఎక్కువ ఉత్పాదకత చూపుతారు
• పనిలో చురుకుదనం, ఆదాయం పెరుగుతాయి.
• వైద్య ఖర్చులు తగ్గి, వనరులు విద్య, అభివృద్ధికి మళ్లుతాయి.
• ఆయుర్దాయం, మానవ వనరుల నాణ్యత పెరుగుతాయి
• శిశు మరణాలు తగ్గుతాయి (NPP 2000 లక్ష్యాలు).

(ఈ మూడు పాయింట్లు పుస్తకంలో ప్రత్యక్షంగా లేవు; వ్యాయామ ప్రశ్నకు సాధారణ సమాధాన సూచనగా చేర్చినవి.)

కుటుంబ ప్రణాళిక వ్యక్తుల ఆరోగ్యం, సంక్షేమాన్ని మెరుగుపరుస్తుందని గుర్తించి భారత ప్రభుత్వం 1952లో సమగ్ర కుటుంబ నియంత్రణ కార్యక్రమం (Family Planning Programme) ప్రారంభించింది.

• కుటుంబ సంక్షేమ కార్యక్రమం (Family Welfare Programme) బాధ్యతాయుతమైన, ప్రణాళికాబద్ధమైన తల్లిదండ్రుల స్థితిని స్వచ్ఛందంగా (voluntary basis) ప్రోత్సహించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది.
• జాతీయ జనాభా విధానం (NPP) 2000 ఏళ్ల తరబడి చేసిన ప్రణాళికా కృషి ఫలితం (culmination).
• NPP 2000 విధాన చట్రం (policy framework) ఈ లక్ష్యాలకు అవకాశం ఇస్తుంది:

– 14 ఏళ్ల వయసు వరకు ఉచిత, నిర్బంధ పాఠశాల విద్య. – శిశు మరణాల రేటును 1000 సజీవ జననాలకు 30 కంటే తక్కువకు తగ్గించడం. – టీకాలతో నివారించగల అన్ని వ్యాధులపై పిల్లలకు సార్వత్రిక టీకాలు (universal immunisation). – బాలికల వివాహాన్ని ఆలస్యం చేయడానికి ప్రోత్సాహం. – కుటుంబ సంక్షేమాన్ని ప్రజా కేంద్రిత (people-centred) కార్యక్రమంగా మార్చడం.

వ్యాయామ ప్రశ్న 6 సారాంశం: NPP 2000 ముఖ్య లక్షణాలు పై ఐదు లక్ష్యాలు.

సంబంధిత అంశాలు

• జనాభా వృద్ధి రేటు తగ్గుదల (1981 నుంచి) జననాల నియంత్రణ కృషికి సానుకూల సూచిక అని పుస్తకం చెబుతుంది.
• విధానం స్వచ్ఛందం
• విద్య, ఆరోగ్య సదుపాయాలు, బాలికల విద్య ద్వారా జనాభా లక్ష్యాలు సాధించాలనే ఆలోచన కనిపిస్తుంది.

ఈ పాఠ్యభాగం ఎడిషన్‌లో వయో నిర్మాణం, అక్షరాస్యత, లింగ నిష్పత్తి, వృత్తి నిర్మాణంపై ప్రత్యేక విభాగాలు లేవు; అయితే వ్యాయామాలు, పదకోశంలో ఈ అంశాల ప్రస్తావన ఉంది. పరీక్షలకు అవసరమైన సారాంశం ఇక్కడ ఉంది.

అక్షరాస్యత (వ్యాయామ 1(iv))

• జనగణన ప్రకారం 'అక్షరాస్యుడు' = 7 ఏళ్ల వయసు దాటినవాడు/దాటినది, ఏదైనా భాషను అవగాహనతో చదవగలడు, రాయగలడు. కేవలం పేరు రాయగలగడం లేదా 3 'R'లు (చదవడం, రాయడం, అంకగణితం) తెలిసి ఉండటం ప్రమాణం కాదు.

లింగ నిష్పత్తి (Sex ratio) – పదకోశం

• వెయ్యి మంది పురుషులకు స్త్రీల సంఖ్య.

వయో నిర్మాణం (Age structure) – వ్యాయామ 2(iii)

• జనాభాలో వివిధ వయో వర్గాల పంపిణీ (పిల్లలు, ఆర్థికంగా చురుకైన వయసు, వృద్ధులు). పుస్తకంలో కనిపించే వయో వర్గాలు: కౌమారులు 10–19
• ఆధారిత నిష్పత్తిలో 15 లోపు, 60 పైన (ఆధారితులు), 15–59 (చురుకైనవారు).
• ఆయుర్దాయం = సగటున జీవించే సంవత్సరాలు.

వృత్తి నిర్మాణం, అభివృద్ధి (వ్యాయామ 4)

• ఈ ప్రశ్న వ్యాయామంలో ఉంది కానీ ఈ ఎడిషన్ పాఠ్యంలో జవాబు లేదు. సాధారణ అవగాహన (బయటి సమాచారం): వ్యవసాయం నుంచి పరిశ్రమలు, సేవల వైపు ఉపాధి నిర్మాణం మారడం ఆర్థికాభివృద్ధికి సంకేతం
• అభివృద్ధి చెందిన దేశాల్లో ద్వితీయ, తృతీయ రంగాల వాటా ఎక్కువ.

బయటి సమాచారం (జనగణన 2011 – ప్రమాణ గణాంకాలు, పుస్తకంలో లేవు)

• భారతదేశ లింగ నిష్పత్తి 943
• అత్యధికం కేరళ 1084
• రాష్ట్రాల్లో అత్యల్పం హర్యానా 879 (కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో డామన్ & డయ్యూ 618 అత్యల్పం).
• అక్షరాస్యత 74.04% (పురుషులు 82.14%, స్త్రీలు 65.46%).

వ్యాయామ 2(ii): జనాభా వృద్ధి ప్రధాన భాగాలు – జననాల రేటు, మరణాల రేటు, వలస.

పదకోశంలో ఇతర పదాలు: ఆధార జనాభా, వృద్ధి రేటు, సాంద్రత, మిలియన్ ప్లస్ నగరాలు (10 లక్షలకు పైగా జనాభా).