మరాఠాల ఉద్భవం (The Rise of the Marathas)

ఈ అధ్యాయంలో వచ్చే ముఖ్య సంవత్సరాలన్నింటినీ ఒకే కాలరేఖలో చూస్తే మరాఠాల ఎదుగుదల, ఆధిపత్యం, పతనం ఏ క్రమంలో జరిగాయో స్పష్టమవుతుంది. పరీక్షల్లో ఈ సంవత్సరాలనే తరచూ క్రమపరచమని, జతపరచమని అడుగుతారు.

• శివాజీ జీవిత ఘట్టాలు:
  1. 1630: శివాజీ జననం (భోంస్లే వంశం; తల్లిదండ్రులు షాహాజీ, జిజాబాయి).
  2. 1646: శివాజీ పాలన ఆరంభం – అప్పటికి ఆయన వయసు 16 ఏళ్లు.
  3. 1666: ఆగ్రాలో బందీ అయి, అక్కడి నుంచి తప్పించుకున్నారు.
  4. 1674: రాయగఢ్‌లో పట్టాభిషేకం.
  5. 1677: దక్షిణ దిగ్విజయం (దక్షిణ ప్రాంతాల జయం).
  6. 1680: మరణం – అప్పటికి యాభై ఏళ్ల వయసు.
• మొఘల్–మరాఠా యుద్ధాలు (1682–1707): శివాజీ మరణం తర్వాత దాదాపు పాతికేళ్లు సాగిన సుదీర్ఘ సంఘర్షణ. ఈ కాలంలోనే శంభాజీని ఔరంగజేబు చంపడం, రాయగఢ్ పతనం, రాజారాం గింజీకి పలాయనం, మరాఠా కోటల గట్టి రక్షణ జరిగాయి.
• 18వ శతాబ్దం – ఉత్తరాన ఆధిపత్యం:
  1. 1754: ఢిల్లీపై మరాఠా నియంత్రణ ఆరంభం.
  2. 1761: పానిపట్ యుద్ధం – ఆఫ్ఘన్ల చేతిలో మరాఠా ఘోర పరాజయం.
  3. 1771: మహాద్జీ షిండే ఢిల్లీని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నారు (పానిపట్ తర్వాత మాధవరావు I కాలంలో కోలుకున్న ఫలితం).
• బ్రిటిష్ వారితో యుద్ధాలు:
  1. 1775–1782: మొదటి ఆంగ్లో–మరాఠా యుద్ధం – మరాఠాల విజయం.
  2. 1818: మూడవ ఆంగ్లో–మరాఠా యుద్ధం – మరాఠా శక్తి అంతం.
  3. మూడు యుద్ధాలూ 1775–1818 మధ్య జరిగాయి.
• పుస్తకంలోని పదకోశం:
  1. సాహిత్య చరిత్ర (Literary history): ఒక భాషలో వచనం, కవిత్వ రచనలు కాలక్రమంలో ఎలా అభివృద్ధి చెందాయో తెలిపే చరిత్ర; మరాఠీకి 12వ శతాబ్దం నుంచి ఇది నిరంతరంగా ఉంది.
  2. జాగీరు (Jagir): సేవకు బహుమతిగా రాజు ఇచ్చే భూమి; దాని పన్నులను పొందినవారు వాడుకోవచ్చు.
  3. సర్జికల్ స్ట్రైక్ (Surgical strike): నిర్దిష్ట లక్ష్యానికే నష్టం కలిగేలా చేసే సైనిక దాడి; ఇతరులకు లేదా నిర్మాణాలకు నష్టం ఉండదు లేదా కనిష్ఠం.

మరాఠాలు దక్కన్ పీఠభూమికి చెందిన ప్రజలు, ముఖ్యంగా ఇప్పటి మహారాష్ట్ర వారు. వారు మాట్లాడే మరాఠీ భాషే వారి గుర్తింపు. మరాఠీకి 12వ శతాబ్దం నుంచి గొప్ప సాహిత్య చరిత్ర ఉంది.

తర్వాతి కాలంలో వీరు శక్తివంతమైన రాజకీయ శక్తిగా ఎదిగి భారతదేశ చరిత్ర గతిని మార్చారు.

• యాదవ వంశం: 13వ శతాబ్దంలో మహారాష్ట్రలో ఎక్కువ భాగాన్ని యాదవ వంశం పాలించింది.
• రాజధాని దేవగిరి (ఇప్పటి దౌలతాబాద్).
• 14వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఢిల్లీ ఖిల్జీ సుల్తానత్ యాదవులను ఓడించింది.
• భక్తి సంప్రదాయం (Bhakti): రాజకీయ మార్పుల మధ్య కూడా సాంస్కృతిక సంప్రదాయాలు, ముఖ్యంగా భక్తి (దేవునిపై లేదా ఒక దైవంపై భక్తి) కొనసాగాయి.
• 7వ నుంచి 17వ శతాబ్దాల మధ్య భారతదేశంలోని అనేక ప్రాంతాల సాధువులు బాహ్య ఆచారాల కన్నా భక్తి మార్గాన్ని ఎంచుకున్నారు.
• సమాజంలోని వివిధ వర్గాల నుంచి వచ్చిన ఈ సాధువులు సామాన్యుల భాషల్లో భక్తి గీతాలు, కవిత్వం రాశారు
• అందుకే వారి సందేశం దూరదూరాలకు చేరింది.
• మహారాష్ట్ర సాధువులు: జ్ఞానేశ్వర్, నామ్‌దేవ్, తుకారాం, రామదాసు మొదలైనవారు ప్రసిద్ధులయ్యారు.
• ఉపనిషత్తులు, భగవద్గీత వంటి ముఖ్య గ్రంథాలను మరాఠీలోకి అనువదించడంలో సహాయపడ్డారు
• దీంతో తత్వశాస్త్రం ప్రజలకు అందుబాటులోకి వచ్చింది.
• కొందరు సిక్కు గురువుల లాగే సామాజిక సంఘటన, రాజకీయ చైతన్యంపై కూడా దృష్టి పెట్టారు.
• ఫలితం:
  1. ఈ భక్తి ఉద్యమం వల్ల మరాఠా సమాజానికి బలమైన సాంస్కృతిక పునాది ఏర్పడింది
  2. అదే తర్వాత మరాఠాలు రాజకీయ శక్తిగా సంఘటితం కావడానికి తోడ్పడింది.
• సార్వభౌమాధికారం కోసం ప్రయత్నాలు:
  1. 17వ శతాబ్దంలో కొందరు మరాఠా నాయకులు స్వతంత్ర రాజ్యం కోసం ప్రయత్నించినా విఫలమయ్యారు
  2. శివాజీ ఎదిగి మరాఠాలను ఏకం చేసే వరకు అది సాధ్యం కాలేదు.

శివాజీ 1630లో భోంస్లే వంశంలో షాహాజీ, జిజాబాయి దంపతులకు జన్మించారు. ఆయన నాయకత్వంలోనే చెల్లాచెదురుగా ఉన్న మరాఠాలు ఒక శక్తిగా ఏకమయ్యారు. చిన్న వయసులోనే మొదలైన సైనిక చర్యలు, కొత్త యుద్ధ పద్ధతులు ఆయనను ప్రత్యేకంగా నిలిపాయి.

• నేపథ్యం: షాహాజీ దక్కన్ సుల్తానులకు సేవ చేస్తూ తరచూ కుటుంబానికి దూరంగా ఉండేవారు.
• పుణె జాగీరులో శివాజీ తల్లి జిజాబాయి, విశ్వసనీయ అధికారుల పర్యవేక్షణలో పెరిగారు
• మంచి విలువలు, విద్య పొందారు.
• జాగీరు (Jagir) అంటే రాజు ఒక సైనికుడికి లేదా సామంతుడికి సేవకు బహుమతిగా ఇచ్చే భూమి
• ఆ భూమి పన్నులను అతను వాడుకోవచ్చు.
• అప్పట్లో దక్కన్ సుల్తానుల మధ్య నిరంతర కలహాలతో పుణె ప్రాంత ప్రజలు కష్టాలు పడ్డారు.
• 16 ఏళ్ల వయసులో: శివాజీ సైనిక చర్యలు ప్రారంభించారు (1646: శివాజీ పాలన ఆరంభం).
• మొదట పుణె ప్రాంతంపై పట్టు సాధించడానికి ఎవరూ పట్టించుకోని, నిర్లక్ష్యానికి గురైన కోటలను స్వాధీనం చేసుకుని రక్షణను బలపరచారు.
• ఆయన లక్ష్యం స్వరాజ్యం (Swarajya) – సార్వభౌమ రాజ్యం.
• నౌకాదళం (Navy):
  1. రాజ్యం పశ్చిమ తీరానికి విస్తరించగా, తీర వనరుల కోసం నౌకాదళం అవసరమని భావించారు
  2. ఇది ఆ కాలంలో విప్లవాత్మక చర్య.
• బీజాపూర్ సుల్తానత్ (ఆదిల్ షాహీ) వద్ద వాణిజ్య నౌకలే ఉండేవి, తీరాన్ని కాపాడే పూర్తికాల నౌకాదళం లేదు
• మొఘలుల నౌకా వినియోగం కూడా చాలా పరిమితం.
• గెరిల్లా యుద్ధం (Guerrilla warfare): చిన్న బృందాలు వేగం, ఆశ్చర్యం, భూభాగ పరిజ్ఞానంతో పెద్ద సైన్యాలను ఓడించే పద్ధతి.
• అఫ్జల్ ఖాన్ సంఘటన: బీజాపూర్ సుల్తానత్ అనుభవజ్ఞుడైన సేనాని అఫ్జల్ ఖాన్‌ను పంపింది.
• ప్రతాప్‌గఢ్ కోట దిగువన దట్టమైన అడవుల్లో ముఖాముఖి కలయికకు ఒప్పించి, శివాజీ అతడిని చంపారు (పులిగోరు ఆకారపు వాఘ్ నఖ్ (Wagh Nakh) ఆయుధం వాడారు).
• పర్వతాల్లో దాగి ఉన్న మరాఠాలు గెరిల్లా దాడులతో ఖాన్ సైన్యాన్ని చెదరగొట్టారు.
• షాయిస్తా ఖాన్: మొఘల్ సర్దార్ షాయిస్తా ఖాన్ మూడేళ్లపాటు పెద్ద సైన్యంతో శివాజీ ప్రాంతాలపై దాడి చేశాడు. శివాజీ కొద్దిమందితో రాత్రివేళ అతని శిబిరంపై దాడి చేయగా, ఖాన్ కొన్ని వేళ్లు పోగొట్టుకుని తప్పించుకుని మహారాష్ట్ర వదిలాడు. ఇది ఆధునిక సర్జికల్ స్ట్రైక్ (Surgical strike) లాంటిది.

షాయిస్తా ఖాన్ మూడేళ్ల దాడులకు ప్రతీకారంగా శివాజీ మొఘల్ సామ్రాజ్య ధనిక ఓడరేవు సూరత్‌ను కొల్లగొట్టారు. తర్వాత మొఘలులతో ఘర్షణ, ఆగ్రా నాటకీయ సంఘటనలు, 1674లో రాయగఢ్‌లో పట్టాభిషేకం, దక్షిణ దండయాత్ర – ఇవి ఈ దశలోని ముఖ్య ఘట్టాలు.

• సూరత్ దోపిడీ: సూరత్ ఇప్పటి గుజరాత్‌లో ఉన్న మొఘలుల సంపన్న ఓడరేవు.
• శివాజీకి దాదాపు కోటి రూపాయల విలువైన సంపద దక్కింది – ఆ కాలానికి అది చాలా పెద్ద మొత్తం.
• మత స్థలాలపై దాడి చేయకుండా జాగ్రత్త పడ్డారు
• దాతృత్వానికి పేరుపొందిన మోహన్‌దాస్ పారేఖ్ ఇంటిని వదిలేశారు.
• కొన్ని ఏళ్ల తర్వాత సూరత్‌ను మళ్లీ కొల్లగొట్టారు. ఈ ఘటనలు ఇంగ్లీషు పత్రిక లండన్ గెజిట్‌లో కూడా ప్రస్తావించబడ్డాయి.
• పురందర్ ఒప్పందం: సూరత్ దాడి మొఘలుల గౌరవానికి భంగం కావడంతో ఔరంగజేబు రాజపుత్ర సేనాని జై సింగ్‌ను పంపాడు.
• శివాజీ పురందర్ కోట (పుణె దగ్గర) వద్ద ఓటమి అంగీకరించి ఒప్పందం చేసుకున్నారు.
• రాజ్యంలో గణనీయమైన భాగం వదులుకోవాలి
• కుమారుడు శంభాజీ మొఘల్ సేవలో చేరాల్సి వచ్చింది.
• ఆగ్రా దర్బారు – పలాయనం (1666): జై సింగ్ ఒప్పించడంతో శివాజీ ఆగ్రా దర్బారుకు వెళ్లారు.
• అక్కడ ఔరంగజేబు ముందు, తాను గతంలో ఓడించిన మొఘల్ సేనాని పక్కన నిలబెట్టి అవమానించారు
• ఆగ్రహంతో శివాజీ బయటకు వెళ్లిపోయారు, ఔరంగజేబు గృహనిర్బంధంలో ఉంచాడు.
• సాధువులకు, మొఘల్ సర్దార్లకు పండ్లు, మిఠాయిలతో పెద్ద బుట్టలు పంపేవారు
• కాపలాదారులు మొదట తనిఖీ చేసి, తర్వాత ఆపేశారు. శివాజీ, కుమారుడు శంభాజీ బుట్టల్లో దాక్కుని తప్పించుకున్నారు. ఔరంగజేబు మళ్లీ ఆయనను పట్టుకోలేకపోయాడు.
• పట్టాభిషేకం (1674): రాయగఢ్ కొండకోటలో వైదిక సంప్రదాయాల ప్రకారం రాజుగా పట్టాభిషిక్తులయ్యారు.
• అధికారిక బిరుదు 'శ్రీ రాజా శివ ఛత్రపతి'.
• గత రాజుల లాగే సొంత శకం 'రాజ్యాభిషేక శకం' ప్రారంభించారు.
• దక్షిణ దిగ్విజయం (Dakshina Digvijaya, 1677):
  1. ఇప్పటి ఉత్తర తమిళనాడు, కర్ణాటకలోని కొన్ని భాగాలు అప్పట్లో బలహీన రక్షణతో ఉండేవి
  2. వాటిని జయించారు. ఈ విస్తరణ తర్వాత మొఘల్ దండయాత్రకు వ్యతిరేకంగా మరాఠాలకు వ్యూహాత్మక లోతు ఇచ్చింది.
• బానిస వ్యాపారంపై వైఖరి: దక్షిణాదిలో ఉన్నప్పుడు డచ్చి వారిని బానిసల వ్యాపారం చేయకుండా శివాజీ అడ్డుకున్నారు – ఆ కాలంలో చాలా యూరోపియన్లు భారతీయులను బంధించి అమ్మేవారు, భారత పాలకుల వ్యతిరేకత ఉండేది కాదు.
• మరణం, ప్రభావం: శివాజీ 1680లో జ్వరంతో యాభై ఏళ్ల వయసులో మరణించారు.
• యూరోపియన్లు ఆయనను అలెగ్జాండర్ వంటి ప్రాచీన సేనానులతో పోల్చారు.
• బుందేలా రాకుమారుడు ఛత్రసాల్ ప్రేరణ పొంది బుందేల్‌ఖండ్ స్వతంత్ర రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు (ఇప్పటి ఉత్తరప్రదేశ్, మధ్యప్రదేశ్ మధ్య).
• హిందీ కవి భూషణ్ శివాజీని కలిసేందుకు మహారాష్ట్ర వచ్చి ఆయనను కీర్తిస్తూ కవిత్వం రాశారు.

శివాజీకి ఇద్దరు కుమారులు – శంభాజీ, రాజారాం. శివాజీ మరణం తర్వాత మరాఠాలే దక్కన్‌పై మొఘలుల సంపూర్ణ ఆధిపత్యానికి ఏకైక అడ్డంకి. ఔరంగజేబు దక్కన్‌లోనే ఉండిపోవాల్సి వచ్చింది; చివరకు మరాఠాలు ఉత్తర భారతానికీ విస్తరించారు.

• శంభాజీ: శివాజీ తర్వాత ఛత్రపతి అయ్యారు.
• ఔరంగజేబు దక్కన్‌పై దండెత్తి బీజాపూర్ (ఆదిల్ షాహీ), గోల్కొండ (కుతుబ్ షాహీ) సుల్తానత్‌లను జయించాడు.
• శంభాజీని బంధించి హింసించి చంపాడు
• తర్వాత మరాఠా రాజధాని రాయగఢ్‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.
• రాజారాం: శంభాజీ తర్వాత ఛత్రపతి అయి గింజీ (ఇప్పటి తమిళనాడు)కి పారిపోయారు.
• దీంతో మొఘల్–మరాఠా సంఘర్షణ దక్షిణ భారతానికి వ్యాపించింది.
• మరాఠాలు కోటలను గట్టిగా కాపాడుకున్నారు
• యుద్ధాల్లో తరచూ పైచేయి సాధించారు.
• ఔరంగజేబు దక్కన్ వదలలేక, మరాఠాలను అణచకుండానే మరణించాడు. మరాఠాలు మొఘలులకు బలమైన ప్రత్యర్థిగా ఎదిగారు.
• తారాబాయి:
  1. రాజారాం రాణి. రక్షణ స్థితి నుంచి బయటపడి మొఘల్ ప్రాంతాల్లోకి విస్తృతంగా చొచ్చుకుపోయారు
  2. భారతదేశంలో విశాల భాగాలు మరాఠాల వశమయ్యాయి.
• నిర్మాణ మార్పు: వేగవంతమైన విస్తరణలో శివాజీ కాలపు కేంద్రీకృత రాజ్యం వికేంద్రీకృత వ్యవస్థగా మారింది. పేరుకు ఛత్రపతి కేంద్రంగా ఉన్నా, నాయకులకు అధికారం పెరిగింది.
• పేష్వా (Peshwa) అంటే పర్షియన్ పదం, 'ప్రధానమంత్రి' అని అర్థం
• ఛత్రపతిపైనా గొప్ప ప్రభావం చూపారు.
• మొదటి బాజీరావు, ఆయన కుమారుడు నానాసాహెబ్ పేష్వా మరాఠాల అఖిల భారత విస్తరణలో కీలకపాత్ర పోషించారు.
• ప్రాంతీయ నాయకులకు అధికారం పెరగడంతో అప్పుడప్పుడు క్రమశిక్షణారాహిత్యం, దుర్వినియోగం జరిగాయి
• బెంగాల్‌లో పదేళ్ల దండయాత్ర ప్రజలకు తీవ్ర క్రూరత్వం, నష్టం కలిగించింది.
• ఉత్తర విస్తరణ: లాహోర్, అటక్, పెషావర్ (ఇప్పటి పాకిస్తాన్) ప్రాంతాలను కొంతకాలం నియంత్రించారు.
• 1761 పానిపట్ యుద్ధంలో ఆఫ్ఘన్ల చేతిలో ఘోర పరాజయం పొందారు (ఆఫ్ఘన్ నాయకుడు అహ్మద్ షా అబ్దాలీ – పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం).
• పేష్వా మాధవరావు I కాలంలో త్వరగా కోలుకున్నారు.
• మహాద్జీ షిండే (సింధియా) నాయకత్వంలో 1771లో ఢిల్లీని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నారు
• బ్రిటిష్ వారు పట్టుకునేవరకు (మూడు దశాబ్దాల తర్వాత) అది వారి అధీనంలో ఉంది. 1754లోనే ఢిల్లీపై మరాఠా నియంత్రణ మొదలైంది.
• ఆంగ్లో–మరాఠా యుద్ధాలు: 18వ శతాబ్ద ద్వితీయార్ధంలో బ్రిటిష్ వారి ప్రధాన ప్రత్యర్థులు మరాఠాలే. 1775–1818 మధ్య మూడు యుద్ధాలు జరిగాయి.
• మొదటి యుద్ధం 1775–1782: మరాఠా విజయం. మూడవ యుద్ధం 1818: మరాఠా శక్తి అంతం.
• మరాఠాల అంతర్గత అనైక్యత, బ్రిటిష్ వారి మెరుగైన సంస్థాగత, సాంకేతిక సామర్థ్యం కారణాలు. అందుకే బ్రిటిష్ వారు భారతదేశాన్ని మొఘలుల కన్నా, మరెవరి కన్నా ఎక్కువగా మరాఠాల నుంచే తీసుకున్నారు.
• నానా ఫడ్నవీస్:
  1. పేష్వాల వద్ద శక్తివంతమైన అధికారి
  2. మొదటి అఖిల భారత బ్రిటిష్ వ్యతిరేక కూటమిని నిర్వహించిన ఘనత ఆయనది. మైసూరు హైదర్ అలీ, హైదరాబాద్ నిజాంతో కూడా చేతులు కలిపారు.

శివాజీ తన రాజ్యానికి సాపేక్షంగా కేంద్రీకృత పరిపాలన ఏర్పాటు చేశారు. సుల్తానులు, మొఘలుల కాలంలో ఉన్న పద్ధతులకు భిన్నంగా వారసత్వ పదవులను రద్దు చేసి, జీతాలిచ్చే వ్యవస్థను తెచ్చారు. పాలనలో ప్రజల పట్ల కరుణ కూడా కనిపిస్తుంది.

• అధికారుల వ్యవస్థ:
  1. వారసత్వ పదవులను, భూమి కేటాయింపులను (జాగీర్లను) రద్దు చేశారు.
  2. ప్రతి ప్రభుత్వ అధికారికి రాజ్య ఖజానా నుంచి జీతం చెల్లించారు.
  3. అనేకమంది అధికారులను క్రమంగా బదిలీ చేసేవారు; దీని వల్ల రాజుపై ఆధిపత్యం చెలాయించేంత శక్తి వారికి ఉండేది కాదు.
• సైనిక కుటుంబాల సంక్షేమం: యుద్ధంలో మరణించిన సైనికుల భార్యలకు పింఛన్లు ఇచ్చారు, వారి కుమారులకు సైనిక పదవులు కూడా ఇచ్చారు.
• నాణేలు: శివాజీ తన పేరుతో బంగారు, రాగి నాణేలు ముద్రించారు – ఇది సార్వభౌమత్వానికి సూచన. దేవనాగరి లిపి వాడకం సాంస్కృతిక గుర్తింపు ప్రకటన.
• ప్రజల పట్ల వైఖరి: అధికారులు ప్రజలను బాధించకూడదని, వారి నుంచి గడ్డిపోచ కూడా బలవంతంగా తీసుకోరాదని ఆదేశించారు.
• నౌకాదళానికి టేకు వంటి పెద్ద చెట్లు కావాలి కాబట్టి అటవీ అనుమతి తీసుకుని మాత్రమే నరకాలని చెప్పారు.
• మామిడి, పనస వంటి చెట్లను ముట్టుకోవద్దని చెప్పారు, ఎందుకంటే అవి ఎదగడానికి చాలా ఏళ్లు పడుతుంది, ప్రజలు వాటిని పిల్లల్లా చూసుకుంటారు.
• అష్టప్రధాన మండలి (Ashta Pradhana Mandala): పాలనలో శివాజీకి సహాయపడిన ఎనిమిది మంది మంత్రుల సభ.
• పరీక్షల్లో సాధారణంగా అడిగే ఎనిమిది పదవులు (పుస్తకంలో బొమ్మ రూపంలో ఉన్నాయి): పేష్వా (ప్రధాని), అమాత్య (ఆర్థిక మంత్రి), మంత్రి, సచివ్, సేనాపతి, సుమంత్ (విదేశీ వ్యవహారాలు), న్యాయాధీశ్, పండితరావ్ (ధార్మిక వ్యవహారాలు).
• చౌత్, సర్దేశ్‌ముఖి: తమ ప్రత్యక్ష పాలనలో లేని ప్రావిన్సుల నుంచి (దక్కన్, ఉత్తర భారతంలోని కొన్ని చోట్ల) మరాఠాలు వసూలు చేసిన పన్నులు.
• చౌత్ (Chauth) = 25 శాతం.
• సర్దేశ్‌ముఖి (Sardeshmukhi) = చౌత్‌కు అదనంగా 10 శాతం.
• దీనికి బదులుగా మరాఠాలు ఆ ప్రాంతాలను కాపాడేవారు, అంతర్గత పాలనలో జోక్యం చేసుకునేవారు కాదు.
• ఈ ఏర్పాటును మొఘలులు కూడా వివిధ ఒప్పందాల ద్వారా ఆమోదించారు
• కాలక్రమంలో కొన్ని ప్రావిన్సులు మరాఠా సామ్రాజ్యంలో భాగమయ్యాయి.
• 18వ శతాబ్దపు నాణేలు:
  1. మొఘల్ శైలిని అనుసరిస్తూనే సొంత సాంస్కృతిక చిహ్నాలు చేర్చారు. ఉదాహరణ: 19వ శతాబ్ద ఆరంభంలో పట్వర్ధన్‌లు (పేష్వా కింద సేనానులు) ముద్రించిన 'గణపతి పంతప్రధాన్ రూపాయి' – దేవనాగరి, పర్షియన్ రెండు లిపులు
  2. ఒకవైపు గణపతి ప్రార్థన, మరోవైపు పేష్వా పట్ల విధేయత.

మరాఠా సైన్యంలో కాల్బలం (infantry), అశ్వదళం (cavalry), నౌకాదళం (navy) అనే మూడు విభాగాలుండేవి. కొండ ప్రాంతాల భౌగోళికత, కోటలు, తీరం – వీటిని తెలివిగా వాడుకుని మరాఠాలు పెద్ద శక్తులను ఎదుర్కొన్నారు.

• అశ్వదళంలో రెండు రకాలు:
  1. బార్గిర్లు (Bargirs): గుర్రాలు, సామగ్రి ఖర్చును రాజ్యం భరించేది.
  2. శిలేదార్లు (Shiledars): గుర్రాలు, సామగ్రి ఖర్చును సైనికులే భరించేవారు.
• ఆయుధాలు:
  1. కత్తులు, ఈటెలు ఇష్టమైన ఆయుధాలు
  2. తుపాకులను కూడా గణనీయంగా వాడారు.
• శివాజీ కాలం నుంచే యుద్ధాల్లో రాకెట్లు వాడారు
• 1770 నాటికి లోహపు గొట్టపు రాకెట్లు కూడా ఉపయోగించారు.
• 18వ శతాబ్దంలో యూరోపియన్ తరహా క్రమశిక్షణ గల సైనికులు, ఫిరంగిదళం ఆధిక్యాన్ని గుర్తించి అలాంటి సైన్యాన్ని తయారు చేసుకునే ప్రయత్నం చేశారు
• ముఖ్యంగా మహాద్జీ షిండే వద్ద పెద్ద యూరోపియన్ తరహా సైన్యం ఉండేది.
• కోటల ప్రాధాన్యం: మరాఠా శక్తికి ప్రధాన ఆధారం కోటలే. ముఖ్య మార్గాలను నియంత్రించడానికి, గెరిల్లా యుద్ధంలో సైన్యానికి ఆశ్రయం ఇవ్వడానికి కోటలు అవసరం.
• రాయగఢ్, సింధుదుర్గ్ (మహారాష్ట్ర–గోవా సరిహద్దు దగ్గర నౌకా కోట), గింజీ, ప్రతాప్‌గఢ్ – ప్రసిద్ధ కోటలు.
• శివాజీ ఆర్థిక మంత్రి రామచంద్రపంత్ అమాత్య తన గ్రంథం 'ఆజ్ఞాపత్ర (Adnyapatra)'లో 'కోటలే రాజ్యానికి ప్రాణం' అని చెప్పారు
• ఔరంగజేబు దశాబ్దాల దాడులు చేసినా కోటల వల్లే మరాఠా రాజ్యం నిలిచిందని రాశారు.
• సముద్ర ఆధిపత్యం (Maritime supremacy): శివాజీ పశ్చిమ తీర రక్షణకు నౌకాదళం సృష్టించారు.
• 18వ శతాబ్దంలో కన్హోజీ ఆంగ్రే (Kanhoji Angre) భౌగోళిక పరిజ్ఞానం, యుద్ధ వ్యూహాలతో మరాఠాలను అనేక నౌకా యుద్ధాల్లో గెలిపించారు, మరాఠా నౌకలు యూరోపియన్ నౌకల అంత ఆధునికం కాకపోయినా.
• భారతదేశంలో యూరోపియన్ల బలం వారి నౌకాదళమే. భారతీయులను డబ్బు చెల్లించి నౌకా వాణిజ్య అనుమతులు (పోర్చుగీసులో కార్టాజ్ – cartaz) కొనమని బలవంతం చేసేవారు
• అనుమతి లేని ఓడలను స్వాధీనం చేసుకునేవారు.
• మరాఠాలు దీనిని సవాలు చేసి యూరోపియన్లనే అనుమతులు అడగడం ప్రారంభించారు
• ఆ నిరాశలో వారు కన్హోజీ ఆంగ్రేను 'సముద్రపు దొంగ' అని ముద్ర వేశారు.
• 1665లో శివాజీ నౌకాదళంలోని నాలుగు ఓడలు ఒమన్ రాజధాని మస్కట్ చేరగా, అక్కడి పాలకుడు వాటిని పట్టుకుని సిబ్బందిని బంధించాడు. శివాజీ నౌకాదళంలో వంద కంటే ఎక్కువ నౌకలున్నాయని తెలిసి అతడు తన ఓడలతో రేవు లోపలికి వెనక్కి తగ్గాడు.

మరాఠాల న్యాయ వ్యవస్థ మరణశిక్షను చాలా పరిమితంగా వాడటంలో ప్రత్యేకత చూపింది. శివాజీ వాణిజ్యాన్ని ప్రోత్సహించి, భాష, లిపి, ముద్రల ద్వారా స్వరాజ్య భావాన్ని చాటారు. మతాన్ని గౌరవిస్తూనే ప్రాచీన భారతీయ సంస్కృతిని పునరుజ్జీవింపజేశారు.

• న్యాయ వ్యవస్థ:
  1. పంచాయతీ (Panchayat) – అధికారులు, ప్రముఖులు కలిసిన స్థానిక సభ; న్యాయం ఇచ్చే ప్రధాన సంస్థ (ఇప్పటి ప్రభుత్వ పంచాయతీతో కలపకూడదు).
  2. తీర్పుపై అసంతృప్తి ఉంటే మరాఠా నాయకునికి అప్పీలు చేయవచ్చు.
  3. పుణె, ఇండోర్ వంటి ముఖ్య పట్టణాల్లో శాంతిభద్రతల కోసం కొత్వాల్ (Kotwal – పోలీసు) ఉండేవారు.
• వాణిజ్య మార్గాలు:
  1. శివాజీ వాణిజ్యాన్ని ప్రోత్సహించి, సముద్ర విదేశీ వాణిజ్యంలో స్వయంగా పాల్గొన్నారు. ఆయనకు, అధికారులకు సొంత ఓడలుండేవి; యెమెన్‌లోని మోఖా, ఒమన్‌లోని మస్కట్, మలేషియాలోని మలక్కా రేవులకు పంపేవారు. కొన్ని ఓడలు బంగారం, వస్త్రాలు తీసుకెళ్లేవి.
  2. రోడ్లు నిర్మించి నిర్వహించారు; నదులు, చిన్న ప్రవాహాలపై వంతెనలు కట్టారు. 18వ శతాబ్దంలో ఒడిశా వంటి చోట్ల నదీ రవాణాకు పడవల వ్యవస్థ ఉండేది.
• సాంస్కృతిక పునరుజ్జీవనం:
  1. శివాజీ ముద్రపై సంస్కృత శాసనం ఉండేది – అప్పటి పర్షియన్ ముద్రలకు భిన్నం. అందులో 'షాహాజీ కుమారుడైన శివాజీ ముద్ర, అందరికీ పూజ్యం, శుక్ల పక్ష చంద్రునిలా వృద్ధి చెందుతూ ప్రజల క్షేమం కోసం పాలిస్తోంది' అనే భావం ఉంది.
  2. 'రాజ్య వ్యవహార కోశం (Rajya-Vyavahara-Kosha)': మరాఠీ భాష ప్రోత్సాహం కోసం శివాజీ రూపొందించిన నిఘంటువు వంటి గ్రంథం; దౌత్యంలో వాడే పర్షియన్ పదాలకు సంస్కృత సమానార్థాలు ఇచ్చింది. దీంతో మరాఠా దౌత్యంలో విదేశీ పదాల శాతం బాగా తగ్గింది.
  3. శివాజీ గట్టి హిందువు అయినా ఇతర మతాలను గౌరవించారు. ఆయన కాషాయ జెండాను మరాఠాలందరూ స్వీకరించారు.
  4. ధ్వంసమైన దేవాలయాలను పునర్నిర్మించారు; సంస్కృత, మరాఠీ సాహిత్యాన్ని, మత సంస్థలను, సంప్రదాయ కళలను ప్రోత్సహించారు.
  5. బలమైన రాజ్యాలను కూడా ఓడించవచ్చని, మరాఠాలు సొంత సామ్రాజ్యాన్ని నిర్వహించి విస్తరించగలరని నిరూపించి ప్రాచీన భారతీయ విలువల పునరుజ్జీవనానికి గొప్ప కృషి చేశారు.
• మోడీ లిపి (Modi script):
  1. దేవనాగరి యొక్క కర్సివ్ రూపం
  2. మరాఠాలు ఉత్తరప్రత్యుత్తరాల్లో ప్రధానంగా వాడారు.
• తర్వాతి వారసులు: నాగపూర్ భోంస్లేలు స్థానిక సంస్కృతికి ఉత్సాహంగా మద్దతిచ్చారు. మొఘల్ పాలనలో తరచూ ఆగిపోయిన పూరీ (ఒడిశా) జగన్నాథుని ఆరాధన మరాఠాల మద్దతుతో పునరుద్ధరించబడింది.

మరాఠా చరిత్రలో కొందరు గొప్ప మహిళలు రాజకీయ, సాంస్కృతిక రంగాల్లో గొప్ప పాత్ర పోషించారు. దక్షిణాన తంజావూరులో మరాఠా పాలకులు కళలు, సంగీతం, భాషలకు పోషకులయ్యారు. చివరగా, మరాఠాల వారసత్వం భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమానికి బీజం వేసింది.

• తారాబాయి (Tarabai): రాజారాం మరణం తర్వాత 18వ శతాబ్ద ఆరంభంలో పాలించిన నిర్భయ మరాఠా యోధ రాణి.
• ఔరంగజేబు, మొఘల్ సైన్యం దక్కన్‌లో ఉండటం వల్ల ఉత్తర భారతం రక్షణ లేకుండా ఉందని గ్రహించి, పెద్ద మరాఠా సైన్యాలను ఉత్తరాన మొఘల్ ప్రాంతాలపై దాడులకు పంపారు.
• అందుకే మరాఠాల ఉత్తర విస్తరణకు ఆమె రూపశిల్పి. ఆమె యుద్ధ నైపుణ్యం, పట్టుదల కీలక సమయంలో మరాఠా స్వాతంత్ర్యాన్ని కాపాడాయి.
• అహల్యాబాయి హోల్కర్ (Ahilyabai Holkar): ఉత్తర భారతంలో మరాఠా విస్తరణకు కీలకమైన హోల్కర్ వంశానికి చెందినవారు. ఈ వంశం 18వ శతాబ్దంలో ఇప్పటి ఇండోర్ చుట్టూ మధ్య భారతంలో విశాల రాజ్యాన్ని పాలించింది.
• భర్తను, కుమారుడిని కోల్పోయినా ముప్పై ఏళ్లు రాజ్యాన్ని ధైర్యంగా, తెలివిగా పాలించి ప్రజలను కాపాడారు.
• ఉత్తరాన కేదార్‌నాథ్ నుంచి దక్షిణాన రామేశ్వరం వరకు వందలాది దేవాలయాలు, ఘాట్లు, బావులు, రోడ్లు నిర్మించి పునరుద్ధరించారు.
• ఔరంగజేబు ధ్వంసం చేసిన వారణాసిలోని కాశీ విశ్వనాథ ఆలయాన్ని, మహమ్మద్ గజ్నీ ధ్వంసం చేసిన గుజరాత్‌లోని సోమనాథ ఆలయాన్ని పునర్నిర్మించారు.
• మధ్యప్రదేశ్ మహేశ్వర్ చేనేత పరిశ్రమను ప్రోత్సహించిన ఘనత కూడా ఆమెదే.
• తంజావూరు మరాఠాలు: శివాజీ సవతి సోదరుడు ఏకోజీ 17వ శతాబ్ద చివరిలో తంజావూరు (ఇప్పటి తమిళనాడు) ప్రాంతాన్ని జయించి అక్కడ మరాఠా పాలన ప్రారంభించారు.
• వారు కళలకు గొప్ప పోషకులు
• అనేకమంది పాలకులు స్వయంగా కవులు, నాటక రచయితలు. తంజావూరు చిత్రకళ (బంగారు రేకుల పని) వారి పోషణలో వర్ధిల్లింది.
• రెండో సెర్ఫోజీ (Serfoji II) ప్రధానమైనవారు:
  1. అనేక భారతీయ, యూరోపియన్ భాషల్లో పండితుడు
  2. 'దేవేంద్ర కురవంజి' అనే మరాఠీ నాటకం రాశారు, అందులో ఆ కాలంలో తెలిసిన ప్రపంచ భౌగోళికాన్ని వివరించారు.
• ఆయన కాలంలోనే ఆధునిక కర్ణాటక సంగీతం రూపుదిద్దుకుంది
• భరతనాట్యం ఆధునిక దశలు కూడా ఈ కాలంలో ఏర్పడినట్లు చెబుతారు.
• ధన్వంతరి మహల్ (Dhanwantari Mahal) అనే వైద్య కేంద్రాన్ని స్థాపించి భారతీయ, పాశ్చాత్య వైద్యంతో ఉచిత చికిత్స అందించారు.
• ఒక స్వదేశీ పాలకుడు భారతదేశంలో ప్రారంభించిన మొదటి ముద్రణాలయం ఆయనదే.
• తంజావూరు బృహదీశ్వర ఆలయ గోడలపై భోంస్లే వంశ చరిత్రను చెక్కించారు – ఇది భారతదేశంలోని అతి పెద్ద ఒకే శాసనాల్లో ఒకటి.
• తంజావూరు వాతావరణం బహుభాషా మిశ్రమం: తమిళ సంస్కృతి, పూర్వ పాలకుల తెలుగు సంస్కృతి, ప్రస్తుత పాలకుల మరాఠీ సంస్కృతి స్వేచ్ఛగా కలిశాయి.
• మరాఠా వారసత్వం: మొఘల్ ఆధిపత్యాన్ని సవాలు చేసి, బ్రిటిష్ వారు రాకముందు భారత ఉపఖండంలో మధ్య, ఉత్తర భారతంలో ఎక్కువ భాగాన్ని పాలించిన అతి పెద్ద భారతీయ సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించారు.
• సమర్థ పరిపాలన, మతవివక్ష లేకుండా స్థానిక హిందూ సంప్రదాయాల పునరుజ్జీవనం.
• స్వరాజ్య ఆదర్శం తర్వాత భారతీయులు తమను తామే పాలించుకోగలరన్న నమ్మకాన్ని కలిగించి స్వాతంత్ర్య ఉద్యమానికి తొలి బీజాలు వేసింది.

పుస్తకంలోని చిత్రాల వివరణల్లో, అధ్యాయం చివరి సారాంశంలో, అభ్యాస ప్రశ్నల్లో కూడా పరీక్షకు పనికొచ్చే విషయాలున్నాయి. వాటిని ఇక్కడ ఒకచోట చేర్చారు. మరాఠాల భౌగోళిక వ్యూహాన్ని చిత్రంలో చూడవచ్చు.

• భౌగోళికత – మరాఠా వ్యూహం:
  1. పర్వతాలు, కొండలు: ముఖ్య మార్గాలను నియంత్రించడానికి, గెరిల్లా యుద్ధంలో సైన్యానికి ఆశ్రయం ఇవ్వడానికి కోటలు కట్టుకున్నారు (రాయగఢ్, ప్రతాప్‌గఢ్, గింజీ).
  2. పశ్చిమ తీరం: తీర వనరులను అందుకోవడానికి, యూరోపియన్ నౌకలను ఎదుర్కోవడానికి నౌకాదళం పుట్టింది; మహారాష్ట్ర–గోవా సరిహద్దు దగ్గరి సింధుదుర్గ్ ఒక నౌకా కోట.
  3. ఇలా చిన్న శక్తి అయినా పెద్ద శత్రువులను నిలువరించి స్వరాజ్య రాజ్యాన్ని నిలబెట్టుకోగలిగింది.
• చిత్రాల వివరణల్లో వచ్చిన విషయాలు:
  1. ఛత్రపతి షాహూ మహారాజ్ (శంభాజీ కుమారుడు) నానాసాహెబ్ పేష్వాతో సంప్రదింపులు జరుపుతున్న దృశ్యం ఉంది; ఆయన చేతివ్రాత నమూనా మోడీ లిపిలో ఉంది.
  2. మొదటి ఆంగ్లో–మరాఠా యుద్ధం తర్వాత ఒక బ్రిటిష్ అధికారి నానా ఫడ్నవీస్, మహాద్జీ షిండే ముందు లొంగిపోతున్నట్లు కుడ్య చిత్రం ఉంది.
  3. మరాఠా నౌకలు ఇంగ్లీషు నౌకలపై దాడి చేస్తున్న చిత్రం; తారాబాయి యుద్ధ చిత్రాన్ని ఎం.వి. ధురంధర్ గీశారు.
  4. వాఘ్ నఖ్ – పులిగోరు ఆకారపు చిన్న ఆయుధం; బ్రిటిష్ మ్యూజియంలో 1680లలో గీసిన శివాజీ చిత్రం ఉంది.
  5. 1680 నాటి శివాజీ రాజ్యపటంలో ఏకోజీ పాత్ర కూడా చూపారు; 1759 నాటి మరాఠా సామ్రాజ్య విస్తరణను మరో పటం చూపుతుంది.
  6. తంజావూరు చిత్రకళలో సన్నని బంగారు రేకుల పని ప్రత్యేకత.
• అధ్యాయ సారాంశం (Before we move on):
  1. శివాజీ 17వ శతాబ్దంలో మరాఠా రాజ్యాన్ని స్థాపించారు; మొఘలులపై దశాబ్దాల ప్రతిఘటన, ఆ అనుభవమే 18వ శతాబ్దపు అఖిల భారత విస్తరణకు తోడ్పడింది.
  2. బ్రిటిష్ వారు భారతదేశాన్ని ఇతర ఏ శక్తి నుంచి కంటే మరాఠాల నుంచే ఎక్కువగా తీసుకున్నారు.
  3. కోటలే మరాఠా రాజ్యానికి ప్రాణం; వందలాది కోటలను నియంత్రించి ప్రాంతంపై పట్టు సాధించారు.
  4. ఆధునిక సాంకేతికత లేకపోయినా వారి నౌకాదళం కొంతకాలం యూరోపియన్ నౌకా ఆధిపత్యాన్ని నిలువరించింది.
  5. మరాఠాలు వివిధ ప్రాంతాల భారతీయుల్లో కొత్త సాంస్కృతిక ఆత్మవిశ్వాసాన్ని నింపి సాంస్కృతిక పునరుజ్జీవనానికి తోడ్పడ్డారు.
• అభ్యాస ప్రశ్నల్లోని విషయాలు:
  1. అధికారులను క్రమంగా బదిలీ చేయడం వల్ల ఒకే చోట వారు అతి శక్తివంతులు కాకుండా చూశారు.
  2. ఆరావళి కొండల్లోని హల్దీఘాటి కనుమ మహారాణా ప్రతాప్ గెరిల్లా (దాడి చేసి తప్పించుకునే) పోరాటానికి ప్రసిద్ధి (పుస్తక ప్రశ్న; మరాఠాల అధ్యాయానికి వెలుపలి ఉదాహరణ).
  3. చర్చకు పేర్కొన్న మరాఠా వ్యక్తులు: కన్హోజీ ఆంగ్రే, మొదటి బాజీరావు, మహాద్జీ షిండే, అహల్యాబాయి హోల్కర్, తారాబాయి; ప్రసిద్ధ కోటలుగా రాయగఢ్, సింధుదుర్గ్, గింజీ, ప్రతాప్‌గఢ్ ప్రస్తావించారు.