సార్వత్రిక ఓటు హక్కు & భారత ఎన్నికల వ్యవస్థ (Universal Franchise and India's Electoral System)

మన రాజ్యాంగ నిర్మాతలు మొదటి నుంచే సార్వజనీన వయోజన ఓటు హక్కును (Universal Adult Franchise) భారత ప్రజాస్వామ్యానికి ఒక ముఖ్య లక్షణంగా నిర్ణయించారు. అంటే ప్రతి వయోజన పౌరునికి ఒక ఓటు ఉంటుంది, అన్ని ఓట్లకు సమాన విలువ ఉంటుంది.

• ఓటు హక్కు అర్హత: 18 ఏళ్లు నిండిన ప్రతి భారత పౌరునికి కులం, మతం, జాతి, లింగం, చదువు, ఆదాయం వంటి భేదాలు లేకుండా ఓటు వేసే హక్కు ఉంటుంది. 'సార్వజనీన' (Universal) అనే పదం ఈ అర్థాన్నే సూచిస్తుంది.
• వయోపరిమితి మార్పు: ఓటు వేయడానికి కనీస వయస్సును 1988లో 21 ఏళ్ల నుంచి 18 ఏళ్లకు తగ్గించారు (61వ రాజ్యాంగ సవరణ).
• ఫ్రాంచైజ్ (Franchise): రాజ్యాంగం లేదా ప్రభుత్వం ఇచ్చిన హక్కు. దీనికి మరో పదం సఫ్రేజ్ (Suffrage).
• రాజ్యాంగ ఆధారం: లోక్‌సభ, ప్రతి రాష్ట్రం-కేంద్రపాలిత ప్రాంతం శాసనసభ ఎన్నికలు, గ్రామాలు-పట్టణాల స్థానిక ఎన్నికలు అన్నీ సార్వజనీన ఓటు హక్కు ఆధారంగానే జరుగుతాయి (ఆర్టికల్ 326).
• ఎవరి తరఫునా వేరొకరు ఓటు వేయలేరు: ఓటు వ్యక్తిగతమైనది.
• ఓటరుగా నమోదు: తన నియోజకవర్గంలో ఓటరుగా నమోదై ఉంటేనే ఓటు వేయగలరు. కొన్ని తీవ్ర నేరాల్లో దోషిగా తేలిన వారికి ఓటు హక్కు ఉండదు.
• స్వాతంత్ర్యానికి ముందు:
  1. అప్పట్లో కేవలం 13 శాతం భారతీయులకే ఓటు హక్కు ఉండేది
  2. ఓటు హక్కు సార్వజనీనం కాదు.
• మహిళల ఓటు హక్కు: ప్రపంచంలో చాలా దేశాల కంటే ముందే భారతదేశం మహిళలకు ఓటు హక్కు ఇచ్చింది. స్విట్జర్లాండ్‌లో మహిళలకు ఓటు హక్కు 1971లో మాత్రమే వచ్చింది. అనేక దేశాల్లో మహిళలు సుదీర్ఘ పోరాటం చేయాల్సి వచ్చింది.
• అమెరికా ఉదాహరణ: 1913లో అమెరికాలో మహిళల ఓటు హక్కు కోసం (Women's suffrage) ప్రదర్శనలు జరిగాయి – అనేక దేశాల్లో మహిళలు ఈ హక్కు కోసం పోరాడాల్సి వచ్చింది.
• అక్షరాస్యతతో ముడిపెట్టలేదు: 1947లో అక్షరాస్యత సుమారు 14 శాతం, మహిళల్లో సుమారు 8 శాతం మాత్రమే. అయినా చదువుకున్నవారికే ఓటు అనే వాదనను రాజ్యాంగ నిర్మాతలు తోసిపుచ్చి అందరికీ ఓటు ఇచ్చారు.
• అల్లాడి కృష్ణస్వామి అయ్యర్: 1949 నవంబరులో రాజ్యాంగ సభలో వయోజన ఓటు హక్కును సామాన్య మానవునిపై అపార నమ్మకంతో తీసుకున్న ధైర్యమైన ప్రయోగంగా వర్ణించారు.

సార్వజనీన ఓటు హక్కు ఎందుకు ముఖ్యం

• పౌరులందరూ సమానమనే భావన బలపడుతుంది.
• ప్రభుత్వం ప్రజల అభీష్టం నుంచే ఏర్పడుతుంది, ప్రతినిధులు ప్రజలకు జవాబుదారీగా ఉంటారు.

భారతదేశం చాలా పెద్దది, వైవిధ్యం నిండినది. అందుకే ఇక్కడ ఎన్నికల నిర్వహణ ఒక భారీ ప్రక్రియ. ఎన్నికలు స్వేచ్ఛగా, న్యాయంగా జరగాలంటే క్రమబద్ధమైన పటిష్ఠ వ్యవస్థ అవసరం.

• 2024 సార్వత్రిక ఎన్నికలు: 2024 వేసవిలో జరిగిన లోక్‌సభ ఎన్నికల్లో సుమారు 980 మిలియన్ల (98 కోట్ల) ఓటర్లు ఓటు వేయడానికి అర్హులు. లోక్‌సభ నియోజకవర్గాలు 543.
• ఆంధ్రప్రదేశ్: రాష్ట్రంలో లోక్‌సభ నియోజకవర్గాలు 25.
• నియోజకవర్గం (Constituency): ఒక శాసన సంస్థకు ప్రతినిధిని ఎన్నుకునే ఓటర్లు ఉన్న ప్రాంతం.
• పోలికలు:
  1. భారతదేశంలోని అర్హులైన ఓటర్ల జనాభా యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ జనాభా కంటే 15 రెట్లు
  2. విస్తీర్ణంలో భారతదేశం ఫ్రాన్స్ కంటే 6 రెట్లు పెద్దది. భౌగోళిక వైవిధ్యం కూడా ఒక సవాలు.
• స్థానిక సంస్థల ప్రతినిధులు (దేశవ్యాప్తంగా):
  1. 2,50,000 కంటే ఎక్కువ స్థానిక ప్రభుత్వ సంస్థల్లో సుమారు 31 లక్షల మంది ఎన్నికైన ప్రతినిధులు
  2. వీరిలో సుమారు 13 లక్షల మంది మహిళలు.
• ఆంధ్రప్రదేశ్ స్థానిక సంస్థలు:
  1. 14,185 కంటే ఎక్కువ స్థానిక సంస్థల్లో 2,61,000 మంది ఎన్నికైన ప్రతినిధులు
  2. వీరిలో 78,025 మంది మహిళలు.
• ఈ ప్రతినిధులందరూ సార్వజనీన వయోజన ఓటు హక్కు ద్వారానే ఎన్నికవుతారు.
• ఎన్నికల సమయాలు: ఎన్నికలు వేర్వేరు సమయాల్లో జరుగుతాయి, కానీ నిర్ణీత కాల వ్యవధితో. అందుకే ప్రతి ఏటా దేశంలో ఎక్కడో ఒకచోట ఎన్నికలు జరుగుతూనే ఉంటాయి.
• సిబ్బంది: ఎన్నికల నిర్వహణకు ఉపాధ్యాయులతో సహా ఎంతో మంది సిబ్బందిని నియమిస్తారు.
• పోలింగ్ శాతం: 2024 ఎన్నికల్లో అర్హులైన ఓటర్లలో సుమారు 34 శాతం మంది ఓటు వేయలేదు.

రిజర్వ్ నియోజకవర్గాలు

• లోక్‌సభలో 84 నియోజకవర్గాలు షెడ్యూల్డ్ కులాలకు (SC), 47 నియోజకవర్గాలు షెడ్యూల్డ్ తెగలకు (ST) రిజర్వ్ అయ్యాయి.
• ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని 25 లోక్‌సభ స్థానాల్లో 5 SC, 3 ST రిజర్వ్.

ప్రాచీన ఉదాహరణ – ఉత్తరమేరూర్ తమిళనాడులోని ఉత్తరమేరూర్ శాసనాలు (10వ శతాబ్దం) పారదర్శక ఎన్నిక పద్ధతిని వివరిస్తాయి: అర్హులైన అభ్యర్థుల పేర్లను తాటాకు ముక్కలపై రాసి కుండలో వేసి మూసేవారు. ఎన్నిక రోజు బహిరంగంగా తెరిచి ఒక బాలుడు ఒక్కొక్క తాటాకును తీసేవాడు; గౌరవనీయుడైన వ్యక్తి చేతులు ఖాళీగా చూపించి ఎంపికైన పేర్లు చదివేవాడు.

ప్రజాస్వామ్యం బలంగా ఉండాలంటే అర్హులైన ప్రతి పౌరుడూ స్వేచ్ఛగా, న్యాయంగా ఎన్నికల్లో పాల్గొనగలగాలి. ఎవ్వరూ వెనుకబడిపోకుండా ఎన్నికల సంఘం (ECI) అనేక వినూత్న సౌలభ్య చర్యలు చేపట్టింది.

• మారుమూల ప్రాంతాలకు సిబ్బంది: ఎన్నికల అధికారులు మారుమూల ప్రదేశాలకు వెళ్లి కూడా ప్రతి పౌరుడు ఓటు వేసేలా చూస్తారు.
• ఇంటి నుంచి ఓటు (2024): 2024లో మొదటిసారిగా వృద్ధులు, దివ్యాంగులు ఇంటి నుంచే ఓటు వేయగలిగారు.
• పోస్టల్ ఓటింగ్: నిర్దిష్ట వర్గం ఓటర్ల కోసం పోస్టల్ ఓటు అవకాశం ఉంది.
• సహాయక సాంకేతికత (Assistive technology):
  1. బ్రెయిలీ లిపిలో ఓటర్ కార్డులు.
  2. వీల్‌చైర్లు, ర్యాంపుల కోసం యాప్ ఆధారిత అభ్యర్థనలు.
• ఒక్క మహిళా ఓటరు కోసం కూడా పోలింగ్ కేంద్రం: ఒకే ఒక్క ఓటరు ఉన్నా ఆమె కోసం పోలింగ్ కేంద్రం ఏర్పాటు చేయడం భారత ఎన్నికల వ్యవస్థ ప్రయత్నాలకు ఉదాహరణ.
• ఓటింగ్ శాతం పెంచడం: ఈ చర్యలు ఓటింగ్‌లో పాల్గొనే వారి సంఖ్యను పెంచడానికి తోడ్పడతాయి. 2024లో సుమారు 34% మంది ఓటు వేయకపోవడంతో, అందరూ ఓటు వేసేలా చూడటం ఇంకా సవాలుగానే ఉంది.

ఎన్నికల ప్రక్రియలో బ్రెయిలీ బ్యాలెట్ దృష్టి లోపం ఉన్న ఓటర్లు రహస్యంగా ఓటు వేయడానికి బ్రెయిలీ లిపిలో బ్యాలెట్ పత్రం అందించడం వారి ఓటు హక్కుకు గౌరవం. ఇది ప్రజాస్వామ్యంలో 'ప్రతి ఒక్కరి భాగస్వామ్యం' అనే సూత్రాన్ని చూపిస్తుంది.

ఈ పాఠంలో వచ్చే ముఖ్య పదాలు, సార్వజనీన ఓటు హక్కు ఎందుకు కీలకమో చెప్పే కారణాలు, పాఠం చివర ఇచ్చిన సారాంశం పరీక్షల్లో తరచుగా అడుగుతారు.

ముఖ్య పదాల నిర్వచనాలు

• ఫ్రాంచైజ్ (Franchise):
  1. రాజ్యాంగం లేదా ప్రభుత్వం ఇచ్చిన హక్కు
  2. ఇక్కడ ఓటు హక్కు. దీనికి సమానార్థక పదం సఫ్రేజ్ (Suffrage).
• నియోజకవర్గం (Constituency): ఒక శాసన సంస్థకు ప్రతినిధిని ఎన్నుకునే ఓటర్లు ఉన్న ప్రాంతం.
• వ్యవస్థ (System): ఒక ఉమ్మడి ప్రయోజనం కోసం పరస్పరం ముడిపడి పనిచేసే భాగాల సమూహం. ఎన్నికల వ్యవస్థ (Electoral System) కూడా ఇలా అనేక భాగాలు కలిసి పనిచేసేదే.
• రద్దు (Dissolution): పదవీకాలం ముగియడం వల్ల లేదా మరో రాజ్యాంగపరమైన కారణంతో ఒక సభ ముగిసిపోవడం. రాజ్యసభ ఎప్పుడూ రద్దు కాదు కాబట్టి దాన్ని శాశ్వత సభ అంటారు.
• ద్విసభా శాసనసభ (Bicameral legislature): శాసన వ్యవస్థ రెండు వేర్వేరు సభలుగా (chambers) ఉండే విధానం.

సార్వజనీన ఓటు హక్కు ఎందుకు ముఖ్యం

• పౌరులందరూ సమానమనే భావన బలపడుతుంది
• ధనికుడు, పేదవాడు, చదువుకున్నవారు, చదువులేనివారు – అందరి ఓటుకూ ఒకే విలువ.
• ప్రభుత్వం ప్రజల అభీష్టం నుంచే ఏర్పడుతుంది
• ప్రతినిధులు ప్రజలకు జవాబుదారీగా ఉంటారు.
• 1947లో అక్షరాస్యత సుమారు 14% (మహిళల్లో 8%) మాత్రమే. 'చదువుకున్నవారికే ఓటు' అనే వాదనను రాజ్యాంగ నిర్మాతలు అంగీకరించలేదు
• అందరికీ ఓటు ఇవ్వడం సామాన్య మానవునిపై నమ్మకానికి సూచన.
• ఓటు వేయడం ద్వారానే ప్రజలు తమ ఇష్టాన్ని వ్యక్తం చేస్తారు
• ఎన్నికలను 'ప్రజాస్వామ్య పండుగ' (Festival of Democracy) అంటారు.

పాఠం చివరి సారాంశం (Before we move on)

• సార్వజనీన వయోజన ఓటు హక్కు భారత ప్రజాస్వామ్యానికి మూలస్తంభం (cornerstone).
• ఓటు హక్కు ఒక బాధ్యత కూడా
• ప్రతి ఓటరు దాన్ని గంభీరంగా తీసుకోవాలి, ఓటర్ల అవగాహన (voter awareness) ముఖ్యం.
• అర్హులైన ఓటర్లందరూ పాల్గొనేలా సౌకర్యాలు కల్పించడం అవసరం.
• భారత ఎన్నికల సంఘం (ECI) దేశంలో ఎన్నికలు నిర్వహించే రాజ్యాంగ సంస్థ
• రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికలు సహా అన్నింటినీ పర్యవేక్షిస్తుంది.
• భారత ప్రజాస్వామ్యం ఎదుర్కొనే సవాళ్లకు ఓటర్ల అప్రమత్తత, అవగాహన అవసరం.

ఎన్నికలు న్యాయంగా జరగాలంటే ఓటరు తన ఎంపికను భయం లేకుండా చెప్పగలగాలి. అందుకు రహస్య బ్యాలెట్ (Secret Ballot) అవసరం. అలాగే ఎవరిని గెలిచినట్లు ప్రకటిస్తారో నిర్ణయించే పద్ధతి కూడా ఎన్నికల వ్యవస్థలో కీలకం.

• రహస్య బ్యాలెట్:
  1. ఎవరు ఎవరికి ఓటు వేశారో ఇతరులకు తెలియకుండా ఉండే పద్ధతి. దీనివల్ల ఓటింగ్ ప్రైవేట్‌గా, న్యాయంగా ఉంటుంది
  2. ఒత్తిడి, భయం లేకుండా ఓటు వేయవచ్చు.
• బ్యాలెట్ పత్రం ప్రక్రియ:
  1. పత్రంలో అభ్యర్థుల పేర్లు ఉంటాయి
  2. ఓటరు తాను ఎంచుకున్న అభ్యర్థి పేరు పక్కన గుర్తు పెడతాడు. ఓటింగ్ బూత్‌లో ఏకాంతంగా ఓటు వేస్తారు. తర్వాత బ్యాలెట్లను పెట్టెలో వేసి లెక్కింపు వరకు సీలు వేసి ఉంచుతారు.
• చెల్లని ఓటు: ఎవరి పేరు పక్కనా గుర్తు లేని బ్యాలెట్ పత్రం చెల్లదు (invalid) అని ప్రకటిస్తారు.
• ఎన్నికల అధికారి పాత్ర: నియమాలను వివరించడం, ఓటింగ్ బూత్‌లు ఏర్పాటు చేయడం, లెక్కింపును సాక్షుల సమక్షంలో పారదర్శకంగా నిర్వహించడం.
• నోటా (NOTA – None Of The Above): ఏ అభ్యర్థినీ ఇష్టపడని ఓటరు అందరినీ తిరస్కరించే అవకాశం. ఇది ఫలితాన్ని మార్చదు, కానీ మెరుగైన అభ్యర్థులు కావాలనే సందేశాన్ని పంపుతుంది. ఇది భారతదేశంతో పాటు కొన్ని ఇతర దేశాల్లోనూ ఉంది.
• ఫస్ట్-పాస్ట్-ది-పోస్ట్ (First-Past-the-Post): భారతదేశం ఈ ఎన్నికల పద్ధతిని ఉపయోగిస్తుంది. ఒక నియోజకవర్గంలో అత్యధిక ఓట్లు పొందిన అభ్యర్థి గెలుస్తాడు.
• 50 శాతం అవసరం లేదు:
  1. మొత్తం ఓట్లలో 50 శాతం కూడా రాకుండానే అభ్యర్థి గెలవవచ్చు. ఉదాహరణకు పాఠ్యపుస్తకంలో 33 ఓట్లు వేసినట్లు రాశారు
  2. అందులో ఒక పత్రం చెల్లనిది కాగా, అభ్యర్థులకు 8, 12, 10 ఓట్లు వచ్చాయి (పుస్తకంలోని ఈ సంఖ్యలు కూడితే 30 అవుతాయి, 33 కాదు – లెక్క కోసం కాక పద్ధతిని అర్థం చేసుకోవడానికే ఈ ఉదాహరణ). అత్యధికంగా 12 ఓట్లు పొందినవారు గెలుస్తారు.

భారత ఎన్నికల సంఘం (ECI) దేశంలో స్వేచ్ఛాయుత, న్యాయమైన ఎన్నికలను నిర్వహించే స్వతంత్ర రాజ్యాంగ సంస్థ. దేశంలో ఎన్నికల వ్యవస్థకు ఇదే కేంద్ర బిందువు.

• స్థాపన: ECI 1950లో ఏర్పడింది. (రాజ్యాంగంలో ఆర్టికల్ 324 దీనికి అధికారం ఇస్తుంది.)
• స్వభావం: ఇది స్వతంత్ర రాజ్యాంగబద్ధ సంస్థ (Independent Constitutional Body).
• ECI నిర్వహించే ఎన్నికలు:
  1. లోక్‌సభ
  2. రాజ్యసభ
  3. రాష్ట్ర శాసనసభలు
  4. రాష్ట్రపతి పదవి
  5. ఉపరాష్ట్రపతి పదవి
• తొలి సార్వత్రిక ఎన్నికలు: స్వతంత్ర భారతదేశంలో మొదటి సార్వత్రిక ఎన్నికలు 1951–1952లో జరిగాయి.
• రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘాలు (State Election Commissions):
  1. గ్రామ పంచాయతీలు, పట్టణ స్థానిక సంస్థలకు జరిగే ప్రత్యక్ష ఎన్నికలను రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘాలు నిర్వహిస్తాయి. స్థానిక ఎన్నికల్లో ఇవి ECIతో సంప్రదించి పనిచేస్తాయి
  2. సార్వజనీన వయోజన ఓటు హక్కు సహా ప్రత్యక్ష ఎన్నికలకు వర్తించే రాజ్యాంగ నిబంధనలన్నీ ఇక్కడా వర్తిస్తాయి.
• ఏ ఎన్నికలను ఎవరు నిర్వహిస్తారు:
  1. పార్లమెంటు, రాష్ట్ర శాసనసభలు, రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికలు: ECI.
  2. పంచాయతీ, పురపాలక సంస్థల ఎన్నికలు: రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం.
• ఎన్నికల నిర్వహణ సామర్థ్యం: ఆధునిక భారత అవసరాలకు తగినట్లు ECI తన సామర్థ్యాలను నిరంతరం పెంచుకుంటూ వస్తోంది. పోలింగ్‌లో సాంకేతికత విస్తృతంగా వాడుతున్నారు.

ఎన్నికల కమిషనర్ల విషయంలో ECI కార్యాలయం ఢిల్లీలో ఉంది. 1990లో టి.ఎన్. శేషన్ ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ (CEC) అయ్యారు (వివరాలు మరో నోట్‌లో).

ఎన్నికలు స్వేచ్ఛగా, న్యాయంగా జరగడానికి నాయకులు, రాజకీయ పార్టీలు, అభ్యర్థులు పాటించాల్సిన చేయవలసినవి-చేయకూడనివి జాబితాను ఆదర్శ ప్రవర్తనా నియమావళి (Model Code of Conduct – MCC) అంటారు.

• MCC అంశాలు:
  1. పాలక ప్రభుత్వం పాటించాల్సిన నియమాలు: ప్రభుత్వ వనరులు ఎన్నికల కోసం ఉపయోగించకూడదు. ఉదాహరణకు, ఎన్నికల సమయంలో ఓటర్లను ప్రభావితం చేసే కొత్త పథకాలు, ప్రాజెక్టులు ప్రకటించరాదు.
  2. అభ్యర్థులు సంయమనం, విచక్షణ పాటించి ఎన్నికలు శాంతియుతంగా జరిగేలా చూడాలి.
  3. ఓట్ల కోసం బహుమతులు ఇచ్చి ఓటర్లను ప్రభావితం చేయడం శిక్షార్హం.
• ECI పరిశీలించే ఫిర్యాదుల రకాలు:
  1. ఓటర్లకు చీరలు, గృహోపకరణాలు పంచడం
  2. ప్రత్యర్థి అభ్యర్థిపై దూషణలు
  3. ప్రభుత్వ అధికారులు పాలక పార్టీ కోసం ప్రచారం చేయడం
  4. తనిఖీల్లో అభ్యర్థి కారులో పెద్ద మొత్తంలో నగదు (₹500 నోట్ల కట్టలు) దొరకడం.
• MCC చరిత్ర: 1960లో కేరళలో ప్రధాన రాజకీయ పార్టీల ప్రతినిధులు స్వచ్ఛందంగా ఆమోదించడంతో MCC మొదలైంది. 1962 సార్వత్రిక ఎన్నికల సమయంలో ECI దీన్ని రాజకీయ పార్టీలకు పంపిణీ చేసింది. 1991 నుంచి MCC పాటింపును ECI చురుగ్గా పర్యవేక్షిస్తోంది.

టి.ఎన్. శేషన్

• 1990లో ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ (Chief Election Commissioner) అయ్యారు.
• తీసుకువచ్చిన సంస్కరణలు:
  1. ప్రచారానికి ఖచ్చితమైన నియమాలు
  2. దొంగ ఓట్లు (బదులు ఓటు) నివారణకు ఓటరు గుర్తింపు కార్డులు
  3. అభ్యర్థుల ఖర్చుపై కఠిన నిఘా.
• ఓటర్ల హక్కులను కాపాడటానికి కృషి చేసి, భారత ఎన్నికలను మరింత న్యాయంగా, పారదర్శకంగా, నిర్భయంగా మార్చిన అధికారిగా గుర్తుంచుకుంటారు.

లోక్‌సభ, రాష్ట్ర శాసనసభ ఎన్నికల్లో ఓటింగ్ ఒక నిర్ణీత క్రమంలో జరుగుతుంది. పోలింగ్ కేంద్రంలో నలుగురు అధికారులు వేర్వేరు పనులు చేస్తారు. ఆధునిక భారత ఎన్నికల నిర్వహణలో సాంకేతికత ఎక్కువగా ఉపయోగిస్తున్నారు.

ఓటింగ్ ప్రక్రియ దశలు

• మొదటి పోలింగ్ అధికారి: ఓటర్ల జాబితాలో పేరు, గుర్తింపు పత్రాన్ని తనిఖీ చేస్తారు.
• రెండవ పోలింగ్ అధికారి: వేలికి సిరా (ink) వేసి, చీటీ ఇచ్చి, ఓటరు సంతకం తీసుకుంటారు.
• మూడవ పోలింగ్ అధికారి: చీటీ తీసుకుని, వేలిపై సిరా గుర్తును పరిశీలిస్తారు. (నోటా అవకాశం కూడా ఉంటుంది.)
• నాలుగో దశ:
  1. ఎలక్ట్రానిక్ ఓటింగ్ యంత్రం (EVM)లో బటన్ నొక్కి ఓటు వేస్తారు
  2. బీప్ శబ్దం వస్తుంది. VVPATలో ముద్రితమైన స్లిప్‌ను కూడా సరిచూసుకుంటారు.

EVM, VVPAT

• EVM: ఎలక్ట్రానిక్ ఓటింగ్ యంత్రం (Electronic Voting Machine).
• VVPAT (Voter Verifiable Paper Audit Trail): ఓటర్లు తమ ఎలక్ట్రానిక్ ఓటు సరిగ్గా నమోదైందో లేదో ధృవీకరించుకోడానికి భౌతిక కాగిత రికార్డు ఇచ్చే వ్యవస్థ. వివాదాలు లేదా ఎలక్ట్రానిక్ వ్యవస్థ వైఫల్యం సందర్భాల్లో ధృవీకరణ, తిరిగి లెక్కింపు కోసం ఇది బ్యాకప్‌గా ఉపయోగపడుతుంది.
• ఇతర దేశాలకు సాయం: భారత EVM, VVPAT వ్యవస్థలను నమీబియా, భూటాన్ వంటి దేశాల్లో ECI సహకారంతో వాడారు. మరికొన్ని దేశాలు ఈ సాంకేతికతను అధ్యయనం చేసి భారత్ నుంచి శిక్షణ పొందాయి.

చారిత్రక వ్యక్తి శ్యామ్ శరణ్ నేగి – హిమాచల్ ప్రదేశ్‌కు చెందిన పాఠశాల ఉపాధ్యాయుడు; 1951 సార్వత్రిక ఎన్నికల్లో భారతదేశపు మొదటి ఓటరు. 2017లో 100 ఏళ్ల వయసులో కూడా ఓటు వేశారు.

భారతదేశంలో పార్లమెంటరీ ప్రభుత్వ వ్యవస్థ ఉంది. పౌరులు జాతీయ, రాష్ట్ర, స్థానిక స్థాయిల్లో వేర్వేరు ఎన్నికల్లో పాల్గొంటారు. ఎన్నికలను తరచుగా 'ప్రజాస్వామ్య పండుగ' (Festival of Democracy) అంటారు.

లోక్‌సభ, శాసనసభ ఎన్నికలు (ప్రత్యక్షం)

• దేశం లోక్‌సభ ఎన్నికల కోసం 543 నియోజకవర్గాలుగా విభజించబడింది.
• లోక్‌సభకు ఎన్నికైనవారు పార్లమెంటు సభ్యులు (MPs)
• రాష్ట్ర శాసనసభకు ఎన్నికైనవారు శాసనసభ సభ్యులు (MLAs).
• MPలు జాతీయ పార్లమెంటులో, MLAలు రాష్ట్ర శాసనసభలో ప్రాతినిధ్యం వహిస్తారు
• ఇద్దరూ ఒకేలాంటి ఎన్నిక ప్రక్రియతో ఎన్నికవుతారు, కానీ పాలనలో వేర్వేరు స్థాయిల్లో పనిచేస్తారు.
• లోక్‌సభ ఎన్నికైన ప్రతినిధులు దేశం మొత్తం సమస్యలపై, శాసనసభ ప్రతినిధులు ప్రధానంగా ప్రాంతీయ సమస్యలపై దృష్టి పెడతారు.
• లోక్‌సభ నియోజకవర్గంలో రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ శాసనసభ నియోజకవర్గాలు ఉండవచ్చు.
• శాసనసభకు ప్రాంతీయ భాషల్లో వేర్వేరు పేర్లు: విధానసభ, నియమసభ మొదలైనవి.
• ప్రభుత్వ ఏర్పాటు:
  1. లోక్‌సభలో మెజారిటీ సీట్లు గెలిచిన పార్టీ లేదా కూటమి కేంద్ర ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేస్తుంది
  2. ఆ నాయకుడు సాధారణంగా ప్రధానమంత్రి అవుతారు. రాష్ట్రంలో మెజారిటీ పార్టీ నాయకుడు ముఖ్యమంత్రి అవుతారు.

రాజ్యసభ ఎన్నికలు (పరోక్షం)

• రాజ్యసభకు ఎన్నికైనవారూ MPలే, కానీ పరోక్ష ఎన్నికల ద్వారా ఎన్నికవుతారు.
• మొత్తం 245 మంది సభ్యుల్లో 233 మందిని రాష్ట్ర శాసనసభల ఎన్నికైన సభ్యులు (MLAs) ఎన్నుకుంటారు
• 12 మందిని రాష్ట్రపతి నామినేట్ చేస్తారు.
• రాష్ట్రాల జనాభా ఆధారంగా సీట్ల సంఖ్య మారుతుంది (ఉదా: ఉత్తర్ ప్రదేశ్‌కు ఎక్కువ, అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌కు తక్కువ).
• రాజ్యసభను శాశ్వత సభ (Permanent House) అంటారు – ఇది ఎప్పుడూ రద్దు కాదు.
• సభ్యుని పదవీకాలం ఆరు ఏళ్లు
• ప్రతి రెండేళ్లకు మూడో వంతు (1/3) సభ్యులు పదవీ విరమణ చేస్తారు, వారి స్థానంలో కొత్తవారు ఎన్నికవుతారు.
• ఓటింగ్‌లో 'ఏక బదిలీ ఓటు విధానం' (Single Transferable Vote) వాడతారు
• దీనివల్ల చిన్న రాష్ట్రాలకు కూడా న్యాయమైన ప్రాతినిధ్యం దక్కుతుంది.

ప్రత్యక్ష – పరోక్ష ఎన్నికలు ప్రజలు నేరుగా ప్రతినిధిని ఎన్నుకుంటే ప్రత్యక్ష ఎన్నిక (లోక్‌సభ, శాసనసభ, స్థానిక సంస్థలు). ఎన్నికైన ప్రతినిధులు మరొకరిని ఎన్నుకుంటే పరోక్ష ఎన్నిక (రాజ్యసభ).

భారతదేశంలో కొన్ని పదవులను ప్రజలు నేరుగా ఎన్నుకుంటారు, మరికొన్నింటిని ఎన్నికైన ప్రతినిధులు ఎన్నుకుంటారు. ఈ తేడాను పాఠం చివరి ప్రశ్నల్లో అడిగారు.

ప్రత్యక్ష ఎన్నికలు (Direct)

• ప్రజలే నేరుగా ప్రతినిధిని ఎన్నుకుంటారు.
• ఉదాహరణలు: లోక్‌సభ, రాష్ట్ర శాసనసభ, గ్రామ పంచాయతీలు, పట్టణ స్థానిక సంస్థలు.
• లోక్‌సభ, శాసనసభ ఎన్నికలను ECI నిర్వహిస్తుంది
• పంచాయతీ, పురపాలక ఎన్నికలను రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం (ECIతో సంప్రదించి) నిర్వహిస్తుంది.
• ఎన్నిక పద్ధతి: ఫస్ట్-పాస్ట్-ది-పోస్ట్ (ఒక నియోజకవర్గంలో అత్యధిక ఓట్లు పొందినవారు గెలుస్తారు).

పరోక్ష ఎన్నికలు (Indirect)

• ప్రజలు ఎన్నుకున్న ప్రతినిధులు మరొకరిని ఎన్నుకుంటారు.
• ఉదాహరణలు: రాజ్యసభ, రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి.
• ఎన్నిక పద్ధతి:
  1. ఏక బదిలీ ఓటు విధానం (Single Transferable Vote)
  2. దీని వివరాలు ఉన్నత తరగతుల్లో నేర్చుకుంటారు.
• పాఠం ఇచ్చిన పోలిక: ఒక పాఠశాలలో ప్రత్యేక కౌన్సిల్‌ను తరగతి ప్రతినిధులు ఎన్నుకుంటే అది పరోక్ష ఎన్నిక.

లోక్‌సభ – రాజ్యసభ ఎన్నికల తేడాలు

• లోక్‌సభ:
  1. ప్రజలు నేరుగా ఎన్నుకుంటారు
  2. 543 నియోజకవర్గాలు
  3. ఫస్ట్-పాస్ట్-ది-పోస్ట్
  4. ఎన్నికైనవారు MPలు
  5. మెజారిటీ పార్టీ/కూటమి ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేస్తుంది.
• రాజ్యసభ:
  1. 245 మందిలో 233 మందిని రాష్ట్ర శాసనసభల ఎన్నికైన సభ్యులు ఎన్నుకుంటారు
  2. 12 మందిని రాష్ట్రపతి నామినేట్ చేస్తారు
  3. ఏక బదిలీ ఓటు విధానం
  4. ఆరేళ్ల పదవీకాలం
  5. శాశ్వత సభ.
• రెండు సభల సభ్యులూ పార్లమెంటు సభ్యులే (MPs).
• రాష్ట్రాలకు జనాభా ఆధారంగా రాజ్యసభ సీట్లు (ఉత్తర్ ప్రదేశ్‌కు ఎక్కువ, అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌కు తక్కువ).

ఎవరు ఏ పదవికి ఓటు వేస్తారు

• రాష్ట్రపతి: ఉభయ సభల MPలు + రాష్ట్రాల, ఢిల్లీ, పుదుచ్చేరి MLAలు (నామినేటెడ్ సభ్యులు, శాసనమండలి సభ్యులు కారు).
• ఉపరాష్ట్రపతి: పార్లమెంటు ఉభయ సభల ఎన్నికైన, నామినేటెడ్ సభ్యులు.
• ఎందుకు పరోక్షం: ప్రజలు నేరుగా ఎన్నుకున్న ప్రతినిధులే రాష్ట్రపతిని ఎన్నుకోవడం వల్ల ప్రజాస్వామ్య చట్టబద్ధత నిలుస్తుంది.

రాష్ట్రపతిని సామాన్య ప్రజలు నేరుగా ఎన్నుకోరు. ఎలక్టోరల్ కాలేజీ (Electoral College) ద్వారా ఎన్నిక జరుగుతుంది. ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నిక కూడా ఇలాంటి పరోక్ష పద్ధతిలోనే జరుగుతుంది.

రాష్ట్రపతి ఎన్నిక

• ఎలక్టోరల్ కాలేజీలో ఉండేవారు:
  1. పార్లమెంటు ఉభయ సభల (లోక్‌సభ, రాజ్యసభ) సభ్యులు (MPs).
  2. రాష్ట్రాల శాసనసభల సభ్యులు (MLAs), అలాగే కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలైన ఢిల్లీ, పుదుచ్చేరి శాసనసభ సభ్యులు.
• ఓటింగ్ విధానం:
  1. ఏక బదిలీ ఓటు విధానం (Single Transferable Vote). రాష్ట్రపతి దేశం మొత్తానికి ప్రతినిధి కాబట్టి, కేంద్ర-రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల మద్దతు ఉండేలా ఈ పద్ధతి చూస్తుంది
  2. జనాభా ఎక్కువ ఉన్న రాష్ట్రాలకు ఎక్కువ ప్రభావం ఉంటుంది.
• ఓటు హక్కు లేనివారు:
  1. రాజ్యసభకు నామినేట్ అయిన 12 మంది సభ్యులు.
  2. రాష్ట్ర శాసనసభల నామినేటెడ్ సభ్యులు.
  3. ద్విసభా శాసనసభలలో శాసనమండలి సభ్యులు (ఎన్నికైనవారు, నామినేటెడ్ ఇద్దరూ).
  4. ఢిల్లీ, పుదుచ్చేరి నామినేటెడ్ సభ్యులు.
• కారణం: ప్రజలు నేరుగా ఎన్నుకున్న ప్రతినిధులు మాత్రమే రాష్ట్రపతిని ఎన్నుకోవాలన్న ఉద్దేశం. దీనివల్ల ప్రజాస్వామ్య చట్టబద్ధత నిలుస్తుంది.
• ద్విసభా శాసనసభ (Bicameral legislature): శాసన వ్యవస్థ రెండు సభలుగా ఉండే విధానం.

ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నిక

• ఎలక్టోరల్ కాలేజీ: పార్లమెంటు ఉభయ సభల ఎన్నికైన, నామినేటెడ్ సభ్యులు అందరూ.
• ఇక్కడ కూడా ఏక బదిలీ ఓటు విధానమే.
• ఉపరాష్ట్రపతి రాజ్యసభ అధ్యక్షుడు (Chairperson).
• రాష్ట్రపతి తన విధులను నిర్వర్తించలేని పరిస్థితుల్లో ఉపరాష్ట్రపతి ఆ బాధ్యతలు చేపడతారు.

సవాళ్లు, ముందున్న మార్గం

• భారత ఎన్నికల వ్యవస్థను ప్రపంచంలోనే అతి పెద్ద ప్రజాస్వామ్య ప్రక్రియగా పేర్కొంటారు. అయినా సవాళ్లు ఉన్నాయి: ఎన్నికల్లో డబ్బు ప్రభావం పెరగడం, నేర చరిత్ర ఉన్న అభ్యర్థులు గణనీయ సంఖ్యలో ఉండటం, ఓటర్ల నిరాసక్తత (ముఖ్యంగా పట్టణాల్లో). కులం ప్రభావం కూడా సవాలుగా చెబుతారు.
• పరిష్కారం: ఓటర్లకు సమాచారం ఇచ్చి అవగాహన పెంచడం. మీడియా, విద్య, అవగాహన ప్రచారాలు కలిసి పనిచేయాలి. చైతన్యవంతమైన ఓటరే ప్రజాస్వామ్యానికి బలమైన రక్షణ.
• ఓటు హక్కు ఒక బాధ్యత కూడా
• ఓటర్ల అవగాహన ముఖ్యం.

పాఠం చివరి ప్రశ్నల్లో ఎన్నికల ప్రక్రియను దశలవారీగా చెప్పమన్నారు. పాఠంలోని అంశాలను క్రమంలో అమరిస్తే ఎన్నికల ప్రక్రియ ఇలా ఉంటుంది.

ఎన్నికల ప్రక్రియ – దశలు

• ఓటర్ల నమోదు: ప్రతి అర్హుడు తన నియోజకవర్గంలో ఓటరుగా నమోదై ఉండాలి.
• ప్రచారం:
  1. అభ్యర్థులు తమ హామీలను ప్రజలకు తెలియజేస్తారు (పోస్టర్లు, నోటీసు బోర్డులు, ప్రదర్శనలు)
  2. ఈ కాలంలో ఆదర్శ ప్రవర్తనా నియమావళి (MCC) వర్తిస్తుంది.
• ఓటింగ్:
  1. పోలింగ్ కేంద్రంలో నలుగురు అధికారుల క్రమం, EVM, VVPAT
  2. నోటా అవకాశం.
• లెక్కింపు:
  1. సాక్షుల సమక్షంలో పారదర్శకంగా
  2. ఏ గుర్తూ లేని పత్రాలు చెల్లవు.
• ఫలితం: అత్యధిక ఓట్లు పొందినవారు గెలుస్తారు (FPTP).
• ప్రభుత్వ ఏర్పాటు: మెజారిటీ పార్టీ/కూటమి నాయకుడు ప్రధానమంత్రి (లోక్‌సభ) లేదా ముఖ్యమంత్రి (రాష్ట్రం) అవుతారు.

పాఠశాల తరగతి ప్రతినిధి ఎన్నిక ఉదాహరణ నుంచి పాఠాలు

• ఎన్నికల అధికారి ఎన్నిక న్యాయంగా, పారదర్శకంగా, నియమాల ప్రకారం జరిగేలా చూస్తారు
• నియమాలను వివరించి ఓటింగ్ బూత్‌లు ఏర్పాటు చేస్తారు.
• రహస్య బ్యాలెట్ వల్ల ఎవరు ఎవరికి ఓటు వేశారో తెలియదు
• ప్రక్రియ ప్రైవేట్‌గా, న్యాయంగా ఉంటుంది.
• బ్యాలెట్ పత్రంలో అభ్యర్థి పేరు పక్కన 'X' గుర్తు పెడతారు
• పత్రాలను పెట్టెలో వేసి లెక్కింపు వరకు సీలు వేసి ఉంచుతారు.
• దృష్టి లోపం ఉన్న ఓటరుకు బ్రెయిలీ బ్యాలెట్ పత్రం ఇవ్వడం అందరి భాగస్వామ్యానికి ఉదాహరణ.
• లెక్కింపునకు పక్క తరగతి నుంచి ఒక సాక్షిని పిలిచారు
• గుర్తు లేని ఒక పత్రాన్ని చెల్లనిదిగా ప్రకటించారు.
• ఫలితం (పుస్తకం ప్రకారం 33 ఓట్లు వేయగా ఒకటి చెల్లనిది
• 8, 12, 10 ఓట్లు పొందిన ముగ్గురిలో 12 ఓట్లు పొందిన అభ్యర్థి గెలిచారు)
• ఓడినవారు గెలిచిన వారికి మద్దతు ప్రకటించారు.

అభ్యాస ప్రశ్నల నుంచి ముఖ్యాంశాలు

• 'Universal Adult Franchise' అంటే ప్రతి వయోజన పౌరునికి సమాన ఓటు హక్కు (చదువు, ఆదాయం ఆధారంగా కాదు).
• ఎన్నికల సవాళ్లు: ఎన్నికల్లో డబ్బు ప్రభావం, నేర చరిత్ర ఉన్న అభ్యర్థులు, కుల ప్రభావం, ఓటర్ల నిరాసక్తత. ఓటరు విద్య (voter education) సవాలు కాదు – అది పరిష్కారం.
• ఓటింగ్ శాతం పెంచే మార్గాలు: ఓటర్ల అవగాహన, సులభమైన ఓటింగ్ సౌకర్యాలు, మీడియా-విద్య ప్రచారాలు.
• లోక్‌సభలో SC (84), ST (47) స్థానాల రిజర్వేషన్:
  1. ఈ వర్గాలకు చట్టసభలో ప్రాతినిధ్యం ఉండేలా చూడటం (పాఠం చర్చకు ఇచ్చిన ప్రశ్న
  2. సాధారణ పరీక్ష అవగాహన).
• EVM వల్ల లెక్కింపు వేగంగా, చెల్లని ఓట్లు తక్కువగా ఉంటాయి
• VVPAT ధృవీకరణ ఇస్తుంది (పాఠం చర్చకు ఇచ్చిన ప్రశ్న
• సాధారణ అవగాహన).
• సోషల్ మీడియా ఎన్నికల ప్రచారాన్ని మారుస్తోంది: రీల్స్, ప్రత్యక్ష ప్రసారాలు, చర్చలు – ప్రజాస్వామ్యాన్ని బలపరచవచ్చు లేదా గందరగోళం కలిగించవచ్చు.
• ఎన్నికల ఫలితాలను indiavotes.com వెబ్‌సైట్‌లో చూడవచ్చు (పాఠం సూచించిన ప్రాజెక్టు).