ప్రజా సౌకర్యాలు (Public Facilities)

ఈ అధ్యాయం పౌరశాస్త్రం (Civics – సామాజిక, రాజకీయ జీవితం) యూనిట్ 5 'ప్రభుత్వ ఆర్థిక పాత్ర (Economic Presence of the Government)'లో ఏడో అధ్యాయం.

ప్రజా సౌకర్యాలను అందించడంలో, అలాగే మార్కెట్, ఫ్యాక్టరీ, పనిచేసే పరిస్థితులకు సంబంధించిన చట్టాలను అమలు చేయడంలో ప్రభుత్వ పాత్రను ఈ యూనిట్ చర్చిస్తుంది. ఈ పాత్ర ప్రాథమిక హక్కులతో ముడిపడి ఉంది. ఈ అధ్యాయంలో నీరే ప్రధాన ఉదాహరణ.

ఆ తర్వాతి అధ్యాయం 8 'చట్టం, సామాజిక న్యాయం (Law and Social Justice)' – చట్టాల అమలు, భోపాల్ గ్యాస్ దుర్ఘటన గురించి.

• అధ్యాయం కేంద్ర భావన – సమానత్వం (Equity): నీరు అందరికీ సమానంగా అందుబాటులో ఉండటం, భరించగలిగే ధరలో ఉండటం, నాణ్యంగా ఉండటం. ప్రస్తుతం వ్యక్తులకు వేర్వేరు పరిమాణాల్లో నీరు అందుతున్నంత మాత్రాన ప్రజా సౌకర్యాల కల్పనలో ప్రభుత్వ పాత్ర ముఖ్యం కాదని చెప్పలేం – ఇదే ఉపాధ్యాయ గమనిక సారాంశం.
• అన్నా నగర్ (Anna Nagar): సీనియర్ ప్రభుత్వ అధికారులు నివసించే పచ్చని ప్రాంతం. పచ్చిక బయళ్లకు పుష్కలంగా నీరు చల్లుతారు. బంగ్లాలకు రోజులో ఎక్కువ భాగం కుళాయి నీరు వస్తుంది. నీరు సరిపోని రోజుల్లో మున్సిపల్ నీటి బోర్డులోని పరిచయస్థుడైన పెద్ద అధికారితో మాట్లాడి ట్యాంకర్‌ను సులభంగా తెప్పించుకుంటారు.
• మైలాపూర్ (Mylapore) అపార్ట్‌మెంట్లు:
  1. చాలా ప్రాంతాల్లాగే నీటి కొరత. మున్సిపల్ నీరు రెండు రోజులకు ఒకసారి వస్తుంది. ప్రైవేట్ బోర్‌వెల్ కొంత అవసరం తీరుస్తుంది
  2. కానీ ఆ నీరు ఉప్పగా (brackish) ఉండటంతో మరుగుదొడ్లకు, ఉతకడానికి వాడతారు. మిగతా అవసరాలకు ట్యాంకర్ల నుంచి కొంటారు – నెలకు రూ. 500–600 వరకు ఖర్చు. తాగడానికి ఇళ్లలో నీటి శుద్ధి యంత్రాలు (water purifiers) పెట్టుకున్నారు.
• మదీపాక్కం (Madipakkam): అద్దె ఇంటి మొదటి అంతస్తులో ఉండేవారికి నీరు నాలుగు రోజులకు ఒకసారి. ఈ నీటి కొరతే కుటుంబాన్ని చెన్నైకి తీసుకురాలేకపోవడానికి ప్రధాన కారణం. తాగడానికి సీసా నీరు (bottled water) కొంటారు.
• సైదాపేట్ (Saidapet) మురికివాడ:
  1. ఇంటి పని చేసే మహిళ సమీప మురికివాడలో నివసిస్తుంది. గుడిసెకు నెలకు రూ. 650 అద్దె
  2. స్నానాల గది గాని, కుళాయి కనెక్షన్ గాని లేదు. 30 గుడిసెలకు మూలన ఒకే సామూహిక కుళాయి
  3. అందులో బోర్‌వెల్ నీరు రోజుకు రెండుసార్లు 20 నిమిషాల చొప్పున వస్తుంది. ఈ సమయంలో ఒక కుటుంబం గరిష్ఠంగా మూడు బకెట్లు నింపుకోగలదు. కడగడానికి, తాగడానికి ఒకే నీరు. వేసవిలో ధార సన్నగా మారి ఒక కుటుంబానికి నీరు దొరకాలంటే మరొకరికి దొరకకూడదు
  4. ట్యాంకర్ల కోసం గంటల తరబడి వేచి ఉండాలి.
• చర్చా అంశాలు:
  1. చెన్నైలో అందరికీ కొరత ఉందా? – లేదు
  2. కొందరికి సులభంగా అందుతుంది, కొందరికి చాలా తక్కువ. వేర్వేరు వ్యక్తులకు వేర్వేరు పరిమాణాల్లో నీరు దొరకడానికి కారణాలు: నిల్వ కేంద్రాలకు దగ్గరగా ఉండటం, ఆర్థిక స్తోమత, పలుకుబడి (పాఠం తర్వాతి భాగాల్లో ఇవే కనిపిస్తాయి). వేసవిలో భారతదేశంలోని చాలా చోట్ల నీటి ధార సన్నబడటానికి కారణాలు: పెరిగే డిమాండ్, తగ్గే భూగర్భజల మట్టం వంటివి (పాఠ్యపుస్తకం విద్యార్థులను తామే కనుక్కోమని అడిగింది).

నీరు జీవానికి, ఆరోగ్యానికి అత్యవసరం. రోజువారీ అవసరాలకే కాదు, సురక్షిత తాగునీరు అనేక నీటి సంబంధ వ్యాధులను నివారిస్తుంది.

• నీటి సంబంధ వ్యాధులు:
  1. అతిసారం (diarrhoea), రక్తవిరేచనాలు (dysentery), కలరా వంటి వ్యాధుల కేసులు అత్యధికంగా ఉన్న దేశాల్లో భారతదేశం ఒకటి. నివేదికల ప్రకారం భారతదేశంలో ప్రతిరోజూ 1,600 మందికి పైగా నీటి సంబంధ వ్యాధులతో మరణిస్తున్నారు
  2. వారిలో ఎక్కువ మంది ఐదేళ్లలోపు పిల్లలు. సురక్షిత తాగునీరు అందితే ఈ మరణాలను నివారించవచ్చు.
• ఐక్యరాజ్యసమితి నిర్వచనం (2002): నీటి హక్కు అంటే వ్యక్తిగత, గృహ అవసరాలకు చాలినంత, సురక్షితమైన, ఆమోదయోగ్యమైన, భౌతికంగా అందుబాటులో ఉండే, భరించగలిగే నీటిని ప్రతి ఒక్కరికీ ఇచ్చే హక్కు.
• రాజ్యాంగ స్థానం: భారత రాజ్యాంగం నీటి హక్కును ఆర్టికల్ 21 లోని జీవించే హక్కు (Right to Life)లో భాగంగా గుర్తిస్తుంది. అంటే ధనికులైనా, పేదలైనా ప్రతి వ్యక్తికి తన రోజువారీ అవసరాలకు సరిపడా నీటిని భరించగలిగే ధరకు పొందే హక్కు ఉంది. దీన్నే సార్వత్రిక అందుబాటు (Universal access) అంటారు.
• కోర్టుల తీర్పులు: సురక్షిత తాగునీటి హక్కు ప్రాథమిక హక్కు అని హైకోర్టులు, సుప్రీంకోర్టు పలు కేసుల్లో తీర్పులిచ్చాయి.
• 2007 ఆంధ్రప్రదేశ్ హైకోర్టు కేసు:
  1. మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాకు చెందిన ఒక గ్రామస్థుడు తాగునీటి కాలుష్యంపై రాసిన లేఖ ఆధారంగా కేసు మొదలైంది. ఒక టెక్స్‌టైల్ కంపెనీ గ్రామం దగ్గరి వాగులోకి విషపూరిత రసాయనాలను వదలడంతో నీటిపారుదలకు, తాగునీటికి వాడే భూగర్భజలం కలుషితమైందనేది ఫిర్యాదు. న్యాయమూర్తులు గ్రామంలోని ప్రతి వ్యక్తికి 25 లీటర్ల నీరు సరఫరా చేయమని మహబూబ్‌నగర్ జిల్లా కలెక్టర్‌ను ఆదేశించారు. [మహబూబ్‌నగర్ ఇప్పుడు 2014లో ఏర్పడిన తెలంగాణలో ఉంది
  2. 2007లో అది అవిభాజ్య ఆంధ్రప్రదేశ్ హైకోర్టు పరిధిలో ఉండేది.]
• సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యం (SDG) సూచన: ఈ పాఠంలోని పక్క బాక్సుల్లో UNDP వెబ్‌సైట్ (www.in.undp.org) సూచించిన సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాల (Sustainable Development Goals) చిహ్నాలు ఉన్నాయి. [పుస్తకం వెలుపలి వివరం: నీరు, పారిశుద్ధ్యం SDG 6కు సంబంధించినవి.]
• [పుస్తకం వెలుపలి వివరం] 2010లో ఐక్యరాజ్యసమితి సాధారణ సభ సురక్షిత తాగునీరు, పారిశుద్ధ్యాన్ని మానవ హక్కుగా గుర్తించింది.

నీటి లాగే అందరికీ అందించాల్సిన ఇతర అత్యవసర సౌకర్యాలు కూడా ఉన్నాయి. వాటినే ప్రజా సౌకర్యాలు (Public Facilities) అంటారు.

• ఉదాహరణలు: నీరు, ఆరోగ్య సంరక్షణ (healthcare), పారిశుద్ధ్యం (sanitation) – వీటిని గత తరగతిలో చదివారు. వీటితో పాటు విద్యుత్, ప్రజా రవాణా (public transport), పాఠశాలలు, కళాశాలలు కూడా ప్రజా సౌకర్యాలే. రోడ్లు, వీధి దీపాలు కూడా ప్రజా సౌకర్యాలుగానే పాఠంలో కనిపిస్తాయి.
• ప్రధాన లక్షణం:
  1. ఒకసారి సౌకర్యం అందించాక దాని ప్రయోజనాన్ని చాలామంది పంచుకోవచ్చు. ఒక గ్రామంలో పాఠశాల ఉంటే ఎందరో పిల్లలు చదువుకోగలరు. ఒక ప్రాంతానికి విద్యుత్ సరఫరా అయితే రైతులు పంపుసెట్లతో పొలాలకు నీరు పెట్టగలరు, విద్యుత్తో నడిచే చిన్న వర్క్‌షాపులు తెరవవచ్చు, విద్యార్థులకు చదువు సులభమవుతుంది
  2. గ్రామంలోని చాలామందికి ఏదో ఒక విధంగా ప్రయోజనం కలుగుతుంది.
• విద్య – సమానత్వ సమస్య:
  1. భారత రాజ్యాంగం 6–14 ఏళ్ల పిల్లలందరికీ విద్యా హక్కును హామీ ఇస్తుంది. [పుస్తకం వెలుపలి వివరం: ఇది ఆర్టికల్ 21A
  2. విద్యా హక్కు చట్టం 2009 దీనిని అమలు చేస్తుంది.] అందరికీ లభించే పాఠశాల సౌకర్యాల్లో సమానత్వం ఈ హక్కులో కీలకం. అయినా భారతదేశంలో పాఠశాల విద్య ఇప్పటికీ చాలా అసమానంగా ఉందని విద్యారంగంలో పనిచేసే కార్యకర్తలు, పండితులు నమోదు చేశారు.
• ఆరోగ్యం: మొత్తం జనాభాకు సరైన ఆరోగ్య సౌకర్యాలు అందేలా చూడటంలో ప్రభుత్వం చురుకైన పాత్ర పోషించాలి. పోలియో వంటి నివారించదగిన వ్యాధుల నిర్మూలన ఇందులో భాగం (పోలియో చుక్కల ఫోటో ద్వారా పాఠం చూపింది).
• ప్రజా సౌకర్యాల ప్రాథమిక అవసరాలు: పదకోశం ప్రకారం ప్రాథమిక అవసరాలు (Basic needs) – ఆహారం, నీరు, ఆశ్రయం, పారిశుద్ధ్యం, ఆరోగ్య సంరక్షణ, విద్య. ఇవి జీవించడానికి అవసరమైన ప్రాథమిక అవసరాలు.

ప్రజా సౌకర్యాలు అంత ముఖ్యమైనవి కాబట్టి వాటిని అందించే బాధ్యతను ఎవరో ఒకరు మోయాలి. ఆ బాధ్యత ప్రభుత్వానిదే. ప్రభుత్వ అత్యంత ముఖ్య విధుల్లో ఇది ఒకటి – ప్రజా సౌకర్యాలు అందరికీ అందేలా చూడటం.

• ప్రైవేట్ కంపెనీల లక్ష్యం లాభం: ఇవి మార్కెట్‌లో లాభం కోసం పనిచేస్తాయి (7వ తరగతిలోని 'చొక్కా కథ' అధ్యాయంలో చదివారు).
• లాభం లేని ప్రజా సౌకర్యాలు:
  1. డ్రెయిన్లను శుభ్రంగా ఉంచడం, మలేరియా నిర్మూలన కార్యక్రమం నడపడం వంటి పనుల్లో కంపెనీకి లాభం రాదు
  2. కాబట్టి ప్రైవేట్ కంపెనీ వాటిపై ఆసక్తి చూపే అవకాశం తక్కువ.
• లాభం వచ్చే సౌకర్యాలు:
  1. పాఠశాలలు, ఆసుపత్రులపై ప్రైవేట్ కంపెనీలు ఆసక్తి చూపుతాయి
  2. ముఖ్యంగా పెద్ద నగరాల్లో ఇవి చాలా ఉన్నాయి. అలాగే నగరాల్లో ట్యాంకర్ల ద్వారా నీటి సరఫరా, సీళ్లు వేసిన సీసాల్లో తాగునీటి సరఫరా ప్రైవేట్ కంపెనీలే చేస్తాయి.
• సమస్య – ధర: ప్రైవేట్ కంపెనీలు ప్రజా సౌకర్యాలను అందించినా కొందరే భరించగలిగే ధరలకు ఇస్తాయి. కాబట్టి ఆ సౌకర్యం అందరికీ భరించగలిగే ధరలో అందదు.
• 'చెల్లించినంత పొందు' నియమం ప్రమాదకరం: అందరూ తాము చెల్లించగలిగినంత మాత్రమే పొందే నియమం పెడితే, చెల్లించలేని చాలామంది గౌరవప్రదమైన జీవితం గడిపే అవకాశాన్ని కోల్పోతారు. ఇది కోరదగిన మార్గం కాదు.
• ప్రభుత్వమే ఎందుకు బాధ్యత వహించాలి: ప్రజా సౌకర్యాలు ప్రజల ప్రాథమిక అవసరాలకు సంబంధించినవి. ఏ ఆధునిక సమాజమైనా ప్రాథమిక అవసరాలు తీరేలా ఈ సౌకర్యాలు కల్పించాలి. రాజ్యాంగం హామీ ఇచ్చిన జీవించే హక్కు ఈ దేశంలో నివసించే అందరికీ వర్తిస్తుంది. కాబట్టి ప్రజా సౌకర్యాలను అందించే బాధ్యత ప్రభుత్వానిదే.
• పదకోశంలో 'కంపెనీ': వ్యక్తులు లేదా ప్రభుత్వం ఏర్పాటుచేసే వ్యాపార రూపం. వ్యక్తులు/సమూహాలు స్థాపించి, యాజమాన్యం కలిగినవి ప్రైవేట్ కంపెనీలు – ఉదా: టాటా స్టీల్ (ప్రైవేట్). ప్రభుత్వం నడిపేవి – ఉదా: ఇండియన్ ఆయిల్ (ప్రభుత్వ కంపెనీ).

ప్రజా సౌకర్యాల కోసం ప్రభుత్వానికి డబ్బు ఎక్కడి నుంచి వస్తుందనే ప్రశ్నకు పాఠం బడ్జెట్, పన్నుల ద్వారా సమాధానం ఇస్తుంది.

• బడ్జెట్ (Budget): ప్రతి సంవత్సరం పార్లమెంట్‌లో ప్రవేశపెడతారు. గత సంవత్సరం తన కార్యక్రమాలపై ప్రభుత్వం చేసిన ఖర్చుల లెక్క, రాబోయే సంవత్సరంలో ఎంత ఖర్చు చేయాలనుకుంటోందో తెలిపే పత్రం. ఈ ఖర్చులను ఎలా తీర్చుకోబోతోందో కూడా బడ్జెట్‌లో ప్రకటిస్తుంది.
• ప్రధాన ఆదాయ వనరు – పన్నులు: ప్రజల నుంచి వసూలు చేసే పన్నులు ప్రభుత్వానికి అత్యంత ముఖ్య ఆదాయం. పన్నులు వసూలు చేసి ఈ కార్యక్రమాలకు వాడే అధికారం ప్రభుత్వానికి ఉంది.
• నీటి సరఫరా ఖర్చులు: నీటిని పంపింగ్ చేయడం, దూర ప్రాంతాలకు తరలించడం, పంపిణీకి పైపులు వేయడం, మలినాలను తొలగించడానికి శుద్ధి చేయడం, చివరగా వ్యర్థ జలాన్ని సేకరించి శుద్ధి చేయడం – ఇవన్నీ ఖర్చులే. ఈ ఖర్చులను ప్రభుత్వం కొంత భాగం వివిధ పన్నుల ద్వారా, కొంత భాగం నీటికి ధర వసూలు చేయడం ద్వారా తీరుస్తుంది. ఈ ధరను చాలామంది రోజువారీ వినియోగానికి కనీసం కొంత పరిమాణం నీటిని భరించగలిగేలా నిర్ణయిస్తారు.
• మురికివాడల విషయంలో వాదన:
  1. ప్రజా సౌకర్యాలు పన్ను చెల్లించే, కాలనీల్లోని సరైన ఇళ్ల వారికే అనే వాదనకు ప్రతివాదన – మురికివాడ నివాసులూ పౌరులే, వారికీ హక్కులున్నాయి. ప్రభుత్వం డబ్బు లేక దివాలా తీస్తుందనే భయానికి సమాధానం – ప్రభుత్వం మార్గం వెతకాలి. రాజ్యాంగం అనేక ప్రజా సౌకర్యాలను జీవించే హక్కులో భాగంగా గుర్తిస్తుంది
  2. అందరూ గౌరవంగా జీవించేలా ఈ హక్కులను ప్రభుత్వం కాపాడాలి. (సైదాపేట్ మురికివాడలో రోడ్లు గుంతలమయం, వీధి దీపాలు లేవని పాఠం ఉదహరించింది.)

• కేంద్ర ప్రభుత్వ పన్ను ఆదాయం – 'రూపాయి ఎక్కడి నుంచి' (Source:
  1. Interim Union Budget 2024-25, 1 ఫిబ్రవరి 2024): పుస్తకంలోని పై చార్ట్ లేబుళ్లు ముద్రణలో స్పష్టంగా లేవు. ఈ శాతాలు ఫిబ్రవరి 2024 మధ్యంతర (Interim) బడ్జెట్ 2024-25 ప్రకారం ప్రతి రూపాయి ఆదాయంలో: అప్పులు, ఇతర బాధ్యతలు 28%
  2. ఆదాయపు పన్ను 19%
  3. వస్తు సేవల పన్ను (GST) 18%
  4. కార్పొరేషన్ పన్ను 17%
  5. పన్నేతర ఆదాయం 7%
  6. కేంద్ర ఎక్సైజ్ సుంకాలు 5%
  7. కస్టమ్స్ సుంకాలు 4%
  8. రుణేతర మూలధన రాబడులు 1%. [పుస్తకంలో ఈ శాతాల సంఖ్యలు కనిపిస్తున్నాయి
  9. వాటి పేర్లు మధ్యంతర బడ్జెట్ పత్రం నుంచి ఇక్కడ చేర్చాం. బయటి సమాచారం: జూలై 2024 పూర్తి బడ్జెట్‌లో అప్పులు 27%, పన్నేతర ఆదాయం 9%గా మారాయి.]

• 'రూపాయి ఎక్కడికి' (Source:
  1. Interim Union Budget 2024-25): ప్రతి రూపాయి ఖర్చులో: వడ్డీ చెల్లింపులు 20%
  2. రాష్ట్రాల వాటా (పన్నుల్లో) 20%
  3. కేంద్ర రంగ పథకాలు 16%
  4. ఆర్థిక సంఘం, ఇతర బదిలీలు 9%
  5. కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలు 8%
  6. రక్షణ 8%
  7. ఇతర వ్యయం 8%
  8. సబ్సిడీలు 6%
  9. పింఛన్లు 4%. [పేర్లను మధ్యంతర బడ్జెట్ పత్రం నుంచి చేర్చాం
  10. శాతాల సంఖ్యలు పుస్తకంలో ఉన్నవే. బయటి సమాచారం: జూలై 2024 పూర్తి బడ్జెట్‌లో వడ్డీ 19%, రాష్ట్రాల వాటా 21%గా ఉన్నాయి.]
• ఇంటి పని:
  1. ప్రజలు చెల్లించే వివిధ పన్నులను (జీతగాళ్లు, ఫ్యాక్టరీ/వ్యాపార యజమానులు, దుకాణదారులు) తెలుసుకోవాలని పుస్తకం సూచించింది
  2. నీటి బిల్లులో కనీస ధర ఉంటుందని, వాడకం పెరిగే కొద్దీ ధర పెరుగుతుందా అని గమనించమని చెప్పింది.

ప్రజా సౌకర్యాల్లో కొంత పనిని ప్రభుత్వం ప్రైవేట్ కంపెనీలతో చేయించవచ్చు. అయినా మొత్తం బాధ్యత ప్రభుత్వానిదే.

• ప్రైవేట్ కంపెనీల ద్వారా పని: ఉదాహరణకు రోడ్ల నిర్మాణ కాంట్రాక్టులు ప్రైవేట్ కాంట్రాక్టర్లకు ఇస్తారు. ఢిల్లీలో విద్యుత్ పంపిణీని రెండు ప్రైవేట్ కంపెనీలు చేస్తున్నాయి.
• ప్రభుత్వం గమనించాల్సినవి: ఈ కంపెనీలు తమ కట్టుబాట్లను నెరవేరుస్తున్నాయో, సౌకర్యాలు అందరికీ చేరుతున్నాయో, ధరలు భరించగలిగేలా ఉన్నాయో ప్రభుత్వం నిశితంగా పరిశీలించాలి. అందుకే ప్రైవేట్ కంపెనీలు కొంత పని చేసినా ప్రజా సౌకర్యాల విషయంలో మొత్తం బాధ్యత ప్రభుత్వమే స్వీకరించాలి.
• ప్రజా రవాణా – బస్సులు: తక్కువ దూరాల ప్రయాణానికి బస్సులు అత్యంత ముఖ్యమైన ప్రజా రవాణా సాధనం. పని ప్రదేశానికి వెళ్లే చాలామంది కార్మికులకు ఇదే ప్రధాన మార్గం. వేగంగా జరుగుతున్న పట్టణీకరణ (urbanisation) వల్ల ప్రధాన నగరాల్లో కూడా ప్రజా బస్సు వ్యవస్థ డిమాండ్‌కు తగ్గట్టు విస్తరించలేకపోయింది.
• మెట్రో రైలు ప్రాజెక్టులు: ప్రత్యామ్నాయంగా ప్రభుత్వం ఢిల్లీ, ఇతర మహానగరాలకు భారీ మెట్రో రైలు ప్రాజెక్టులను ప్రణాళిక చేసింది. ఢిల్లీలో మెట్రో తొలి దశ నిర్మాణానికి అత్యాధునిక సాంకేతికతతో ప్రభుత్వ బడ్జెట్ నుంచి రూ. 11,000 కోట్లు ఖర్చుపెట్టారు. ఈ భారీ ఖర్చులో కొద్ది భాగాన్ని ప్రజా బస్సు వ్యవస్థను మెరుగుపరచడానికి వాడి ఉంటే ఖర్చు తప్పేదని కొందరు అభిప్రాయపడ్డారు. ఇతర ప్రాంతాలకు పరిష్కారమేమిటో ఆలోచించమని పుస్తకం అడిగింది.
• నీరు, విద్యుత్ ఆదా: నీరు, విద్యుత్ వంటి వనరులను పరిరక్షించడం, ప్రజా రవాణాను ఎక్కువగా వాడటం కూడా ముఖ్యమని చర్చా ప్రశ్న సూచించింది.
• ముంబై సబర్బన్ రైలు:
  1. ముంబై సబర్బన్ రైలు బాగా పనిచేస్తున్న ప్రజా రవాణా వ్యవస్థ. ప్రపంచంలోనే అత్యంత రద్దీ మార్గం
  2. రోజూ 65 లక్షల ప్రయాణికులకు సేవలు అందిస్తుంది
  3. 300 కిలోమీటర్ల మేర విస్తరించింది. ఈ లోకల్ రైళ్ల వల్ల ముంబైకి దూరంగా నివసించేవారు నగరంలో పని చేయగలుగుతున్నారు. నగరాల్లో ఇళ్ల ధరలు అధికంగా ఉండటం వల్ల సగటు కార్మికుడు నగరంలోనే నివసించడం సాధ్యం కాదు.

అన్ని ప్రజా సౌకర్యాలు అందరికీ అందాలనడంలో సందేహం లేదు; కానీ వాస్తవంలో వాటి కొరత చాలా ఉంది. పాఠంలో మిగతా భాగం నీటి సరఫరాపై దృష్టి పెడుతుంది.

• మున్సిపల్ సరఫరా పరిమితి: చెన్నైలో మున్సిపల్ సరఫరా సగటున నగర ప్రజల అవసరాల్లో సుమారు సగం మాత్రమే తీరుస్తుంది.
• ప్రాంతాల మధ్య తేడా:
  1. కొన్ని ప్రాంతాలకు ఇతరులకన్నా క్రమం తప్పకుండా నీరు వస్తుంది. నిల్వ కేంద్రాలకు దగ్గరగా ఉన్న ప్రాంతాలకు ఎక్కువ నీరు
  2. దూరంగా ఉన్న కాలనీలకు తక్కువ.
• పేదలపై భారం: నీటి కొరత భారం ఎక్కువగా పేదలపై పడుతుంది. మధ్యతరగతి కొరత వచ్చినప్పుడు బోర్‌వెల్స్ తవ్వడం, ట్యాంకర్ల నుంచి నీరు కొనడం, తాగడానికి సీసా నీరు వాడటం వంటి ప్రైవేట్ మార్గాలతో సర్దుకోగలదు.
• సురక్షిత నీరు కూడా స్తోమతను బట్టే:
  1. అందుబాటులో నీరు ఉండటమే కాదు, 'సురక్షిత' తాగునీరు కూడా కొందరికే
  2. ఇది వారు భరించగలిగే స్థాయిపై ఆధారపడుతుంది. సీసా నీరు, నీటి శుద్ధి యంత్రాల మార్కెట్ వేగంగా పెరుగుతోంది కాబట్టి ధనికులకు ఎక్కువ ఎంపికలు ఉన్నాయి
  3. భరించగలిగినవారికి సురక్షిత తాగునీరు దొరుకుతుంది, పేదలు వెనుకబడతారు.
• వాస్తవం – లక్ష్యానికి దూరం: ఆచరణలో డబ్బు ఉన్నవారికే నీటి హక్కు ఉన్నట్లు కనిపిస్తోంది. ఇది 'చాలినంత, సురక్షిత నీరు అందరికీ' (సార్వత్రిక అందుబాటు) అనే లక్ష్యానికి చాలా దూరం.
• గ్రామీణ ప్రాంతాలు: పల్లెల్లో నీరు మనుషులకు, పశువులకు రెండింటికీ అవసరం. నీటి వనరులు: బావులు, చేతిపంపులు, చెరువులు, కొన్నిసార్లు ఓవర్‌హెడ్ ట్యాంకులు. వీటిలో చాలావరకు ప్రైవేట్ యాజమాన్యంలో ఉన్నాయి. పట్టణ ప్రాంతాలతో పోలిస్తే గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ప్రజా నీటి సరఫరా కొరత మరింత ఎక్కువ.

నీటి కొరత ప్రైవేట్ కంపెనీలకు పెద్ద ఎత్తున అవకాశాలు తెరిచింది. నగరాలకు నీటిని సరఫరా చేసే అనేక ప్రైవేట్ కంపెనీలు నగరం చుట్టుపక్కల ప్రాంతాల నుంచి నీటిని కొని తెస్తున్నాయి.

• నీరు తీసుకునే ప్రాంతాలు: చెన్నైకి దగ్గరి పట్టణాలైన మామండూర్, పాలూర్, కరుంగిళి, అలాగే నగరానికి ఉత్తరాన ఉన్న గ్రామాల నుంచి నీటిని తీసుకుంటున్నారు.
• ట్యాంకర్ల సంఖ్య: దీనికి 13,000 కంటే ఎక్కువ నీటి ట్యాంకర్ల వాహన శ్రేణిని వాడుతున్నారు.
• రైతులతో ఒప్పందం: నీటి వ్యాపారులు ప్రతి నెలా రైతులకు ముందస్తు మొత్తం (advance) చెల్లించి, వారి భూముల్లోని నీటి వనరులను వాడుకునే హక్కులు పొందుతారు.
• ఎవరి నీరు పోతోంది: ఈ నీరు వ్యవసాయం నుంచే కాదు, గ్రామస్థుల తాగునీటి సరఫరా నుంచి కూడా తరలిపోతోంది.
• దుష్ప్రభావం: ఈ పట్టణాలు, గ్రామాలన్నింటిలో భూగర్భజల మట్టం విపరీతంగా పడిపోయింది.
• నేర్చుకోవాల్సింది: నగరాల అవసరం కోసం గ్రామీణ భూగర్భజలాన్ని లాభాపేక్షతో తోడేయడం వల్ల స్థానికులు నష్టపోతారు. అలాంటి దోపిడీకి స్థానికులు అభ్యంతరం చెప్పగలరా, ప్రభుత్వం ఏమైనా చేయగలదా అనే ప్రశ్నను పుస్తకం చర్చకు ఇచ్చింది (భూగర్భజలం వంటి ప్రజా వనరులను కాపాడే బాధ్యత ప్రభుత్వానిదే అని ఈ అధ్యాయ సారాంశం).

చెన్నై పరిస్థితి ప్రత్యేకమైనది కాదు. వేసవిలో కొరత, తీవ్ర సంక్షోభం భారతదేశంలోని ఇతర నగరాల్లోనూ సాధారణం.

• ప్రైవేట్ నీటి అమ్మకాలు: మున్సిపల్ నీటి కొరతను ఎక్కువగా లాభం కోసం నీటిని అమ్మే ప్రైవేట్ కంపెనీల విస్తరణ భర్తీ చేస్తోంది.
• వినియోగంలో అసమానత:
  1. భారతదేశంలో పట్టణ ప్రాంతంలో ఒక్కొక్కరికి రోజుకు సుమారు 135 లీటర్ల (సుమారు ఏడు బకెట్లు) నీటి సరఫరా ఉండాలనేది పట్టణ నీటి సంఘం (Urban Water Commission) నిర్ణయించిన ప్రమాణం. కానీ మురికివాడల వారు ఒక్కొక్కరికి రోజుకు 20 లీటర్ల కంటే తక్కువ (ఒక బకెట్) తో సరిపెట్టుకోవాలి
  2. విలాసవంతమైన హోటళ్లలో ఉండేవారు రోజుకు 1,600 లీటర్లు (80 బకెట్లు) వరకు వాడవచ్చు.
• ప్రైవేటీకరణ వాదన:
  1. మున్సిపల్ నీటి కొరతను ప్రభుత్వ వైఫల్యంగా చూస్తారు. అవసరమైనంత నీటిని ప్రభుత్వం ఇవ్వలేకపోతోందని, చాలా మున్సిపల్ నీటి శాఖలు నష్టాల్లో నడుస్తున్నాయని, కాబట్టి నీటి సరఫరా పనిని ప్రైవేట్ కంపెనీలకు అప్పగించాలని కొందరు వాదిస్తారు
  2. వారి ప్రకారం ప్రైవేట్ కంపెనీలు మెరుగ్గా పనిచేయగలవు.
• వాదనకు వ్యతిరేకంగా నాలుగు వాస్తవాలు (పుస్తకం ఇచ్చినవి):
• 1) ప్రపంచమంతా నీటి సరఫరా ప్రభుత్వ విధి
• ప్రైవేట్ నీటి సరఫరా ఉదాహరణలు చాలా తక్కువ.
• 2) ప్రపంచంలో ప్రభుత్వ నీటి సరఫరా అందరికీ చేరిన (సార్వత్రిక అందుబాటు) ప్రాంతాలు ఉన్నాయి (పోర్టో అలెగ్రె బాక్స్).
• 3) కొన్ని చోట్ల నీటి సరఫరా బాధ్యతను ప్రైవేట్ కంపెనీలకు ఇచ్చినప్పుడు నీటి ధర బాగా పెరిగి చాలామందికి భరించలేని స్థితి వచ్చింది
• నగరాల్లో భారీ నిరసనలు జరిగి, బొలీవియా వంటి చోట్ల అల్లర్లు చెలరేగి, ప్రభుత్వం ఆ సేవను తిరిగి తన చేతిలోకి తీసుకోవాల్సి వచ్చింది.
• 4) భారతదేశంలోనే ప్రభుత్వ నీటి శాఖల విజయాల ఉదాహరణలున్నాయి
• అయితే అవి తక్కువ, వారి పనిలో కొన్ని రంగాలకే పరిమితం (తర్వాతి నోట్‌లో).
• చర్చా ప్రశ్న: ప్రభుత్వం నీటి సరఫరా పని నుంచి తప్పుకుంటే ఏమవుతుందో ఆలోచించమని (పుస్తకం) అడిగింది.

ప్రైవేటీకరణ వాదనకు వ్యతిరేకంగా పుస్తకం చూపిన ఉదాహరణలు ఇవి.

• పోర్టో అలెగ్రె (Porto Alegre), బ్రెజిల్: ఈ నగరంలో చాలామంది పేదలున్నా, ప్రపంచంలోని చాలా ఇతర నగరాలకంటే శిశు మరణాల సంఖ్య చాలా తక్కువ. దీనికి ప్రధాన కారణం – నగర నీటి శాఖ అందరికీ సురక్షిత నీరు అందించడం (సార్వత్రిక అందుబాటు) సాధించడం.
• నీటి సగటు ధర తక్కువగా ఉంచుతారు
• పేదల నుంచి ప్రాథమిక ధరలో సగం మాత్రమే వసూలు చేస్తారు.
• శాఖకు వచ్చే లాభాన్ని నీటి సరఫరాను మెరుగుపరచడానికే ఉపయోగిస్తారు.
• శాఖ పనితీరు పారదర్శకం
• ఏ ప్రాజెక్టులు చేపట్టాలో నిర్ణయించడంలో ప్రజలకు నేరుగా చెప్పే అవకాశం ఉంది. ప్రజా సమావేశాల ద్వారా నిర్వాహకులు చెప్పేది ప్రజలు వింటారు, తమ ప్రాధాన్యాలపై ఓటు వేస్తారు.
• బొలీవియా (Bolivia):
  1. ప్రైవేట్ కంపెనీలకు నీటి సరఫరా అప్పగించిన తర్వాత ధర బాగా పెరిగింది
  2. నిరసనలు, అల్లర్లు జరిగాయి
  3. ప్రభుత్వం సేవను వెనక్కి తీసుకుంది. [పుస్తకం వెలుపలి వివరం: ఇది 2000లో కొచబాంబా నగరంలో జరిగిన 'నీటి యుద్ధం' (Cochabamba Water War).]
• భారతదేశంలో విజయాలు (తక్కువే, కొన్ని రంగాలకే పరిమితం):
• ముంబై: నీటి సరఫరా శాఖ తన ఖర్చులను తీర్చుకునేంత డబ్బును నీటి ఛార్జీల ద్వారా సమకూర్చుకుంటోంది.
• హైదరాబాద్: ఒక నివేదిక ప్రకారం శాఖ కవరేజీని పెంచింది, ఆదాయ వసూలులో పనితీరును మెరుగుపరచుకుంది.
• చెన్నై:
  1. భూగర్భజల మట్టం పెంచడానికి వర్షపు నీటి సంరక్షణ (rainwater harvesting) కోసం శాఖ అనేక చర్యలు తీసుకుంది. నీటి రవాణా, పంపిణీకి ప్రైవేట్ కంపెనీల సేవలను వాడుకుంది
  2. అయినా ట్యాంకర్ల ధరను నిర్ణయించేదీ, పనిచేయడానికి అనుమతి ఇచ్చేదీ ప్రభుత్వ నీటి శాఖే. అందుకే వారిని 'కాంట్రాక్టుపై (on contract)' పనిచేసేవారు అంటారు.
• ముగింపు ప్రశ్నలు: ఈ భాగం ప్రధాన భావాలను చర్చించి, నీటి సరఫరాను ఎలా మెరుగుపరచవచ్చో ఆలోచించమని పుస్తకం కోరింది.

సురక్షిత తాగునీటితో పాటు నీటి ద్వారా వచ్చే వ్యాధుల నివారణకు పారిశుద్ధ్యం (Sanitation) తప్పనిసరి.

• పదకోశం – పారిశుద్ధ్యం: మానవ మూత్రం, మలాన్ని సురక్షితంగా పారవేసే సౌకర్యాల కల్పన. మరుగుదొడ్లు, మురుగునీటిని తీసుకెళ్లే పైపుల నిర్మాణం, వ్యర్థ జల శుద్ధి ఇందులో భాగం. కాలుష్యం కాకుండా ఉండటానికి ఇది అవసరం.
• గాంధీజీ ఉటంకింపు (రాజ్‌కోట్ పారిశుద్ధ్య కమిటీ, 1896):
  1. అంటరానివారని పిలిచిన వారి ఫిర్యాదులను గాంధీజీ ఇలా వివరించారు – 'మరుగుదొడ్లా మాకా! మేము ఆరుబయటే వెళ్తాం
  2. మరుగుదొడ్లు పెద్దవాళ్లకు మాత్రమే' అని వారు ఆశ్చర్యంగా అన్నారని ఆయన వివరించారు.
• నీటి కంటే పారిశుద్ధ్యం తక్కువ:
  1. భారతదేశంలో పారిశుద్ధ్య కవరేజ్ నీటి కవరేజ్ కంటే కూడా తక్కువ. 2011 అధికారిక గణాంకాల ప్రకారం 87 శాతం కుటుంబాలకు తాగునీరు అందుబాటులో ఉండగా, దాదాపు సగం కుటుంబాలకే (పాఠం సంఖ్య 53 శాతం) పారిశుద్ధ్యం (నివాస ప్రాంగణంలోనే మరుగుదొడ్డి సౌకర్యం) ఉంది. [బయటి సమాచారం: జనగణన 2011 ప్రకారం ఇంటి ఆవరణలో మరుగుదొడ్డి ఉన్నవారు సుమారు 47%, లేనివారు సుమారు 53%
  2. కాబట్టి ‘53%’ను మరుగుదొడ్డి లేని వారి వాటాగా గుర్తుంచుకోవడం సురక్షితం.] ఇక్కడా పేదలే – గ్రామీణ, పట్టణ ప్రాంతాల్లో – పారిశుద్ధ్యానికి నోచుకోవడం లేదు. [అప్‌డేట్ (పుస్తకం వెలుపలి వివరం): 2011 తర్వాత 2014 అక్టోబర్ 2న స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్ మొదలైంది
  3. 2019 అక్టోబర్ 2 నాటికి గ్రామీణ భారతం బహిరంగ మలవిసర్జన రహితం (ODF)గా ప్రకటించారు
  4. 2019లో జల్ జీవన్ మిషన్ గ్రామీణ ఇళ్లకు కుళాయి నీటి లక్ష్యంతో ప్రారంభమైంది.]
• సులభ్ (Sulabh):
  1. ప్రభుత్వేతర సంస్థ (NGO)
  2. దాదాపు ఐదు దశాబ్దాలుగా భారతదేశంలో తక్కువ కులాల, తక్కువ ఆదాయ ప్రజల పారిశుద్ధ్య సమస్యలను పరిష్కరించడానికి పనిచేస్తోంది. [పుస్తకం వెలుపలి వివరం: దీన్ని 1970లో బిందేశ్వర్ పాఠక్ స్థాపించారు.]
• 8,500 కంటే ఎక్కువ సామూహిక మరుగుదొడ్ల బ్లాకులు, 15 లక్షల (1.5 మిలియన్) గృహ మరుగుదొడ్లు నిర్మించింది
• 2 కోట్ల (20 మిలియన్) మందికి పారిశుద్ధ్యం అందించింది. సులభ్ సౌకర్యాలను వాడేవారిలో ఎక్కువ మంది పేద శ్రామిక వర్గం.
• పనితీరు:
  1. ప్రభుత్వ నిధులతో మరుగుదొడ్ల బ్లాకులు కట్టడానికి మున్సిపాలిటీలు లేదా ఇతర స్థానిక సంస్థలతో సులభ్ ఒప్పందాలు చేసుకుంటుంది. సేవల ఏర్పాటుకు స్థానిక సంస్థలు భూమి, నిధులు ఇస్తాయి
  2. నిర్వహణ ఖర్చులను కొన్నిసార్లు వినియోగ రుసుములతో తీరుస్తారు (నగరాల్లో మరుగుదొడ్డి వాడకానికి రూ. 2 వసూలు).
• చర్చా ప్రశ్నలు: సరైన పారిశుద్ధ్యం లేకపోవడం ప్రజల జీవితాలను ఎలా ప్రభావితం చేస్తుంది? మహిళలు, బాలికలపై ఎక్కువగా ఎందుకు ప్రభావం చూపుతుంది? అని పుస్తకం అడిగింది.

అధ్యాయ ముగింపు ప్రజా సౌకర్యాల ప్రాముఖ్యత, లోపాలు, పరిష్కార దిశను సంక్షిప్తంగా చెబుతుంది.

• గ్రామీణ విద్యుదీకరణ: 2022లో గ్రామీణ గృహ విద్యుదీకరణ 96 శాతంగా ఉంది (మూలం: జాతీయ కుటుంబ ఆరోగ్య సర్వే NFHS-5, 2019–22).
• ముగింపు సారాంశం: ప్రజా సౌకర్యాలు మన ప్రాథమిక అవసరాలకు సంబంధించినవి. నీరు, ఆరోగ్యం, విద్య వంటివి జీవించే హక్కులో భాగమని భారత రాజ్యాంగం గుర్తిస్తుంది. కాబట్టి అందరికీ చాలినన్ని ప్రజా సౌకర్యాలు అందేలా చూడటం ప్రభుత్వ ప్రధాన పాత్రల్లో ఒకటి.
• పురోగతి సంతృప్తికరంగా లేదు: సరఫరాలో కొరత ఉంది, పంపిణీలో అసమానతలు ఉన్నాయి. మెట్రోలు, పెద్ద నగరాలతో పోలిస్తే పట్టణాలు, గ్రామాల్లో తక్కువ సౌకర్యాలు ఉన్నాయి. సంపన్న ప్రాంతాలతో పోలిస్తే పేద ప్రాంతాల్లో సేవలు తక్కువ.
• పరిష్కారం: ఈ సౌకర్యాలను ప్రైవేట్ కంపెనీలకు అప్పగించడం సమాధానం కాకపోవచ్చు. ఏ పరిష్కారమైనా, దేశంలోని ప్రతి పౌరుడికి ఈ సౌకర్యాలను పొందే హక్కు ఉందని, అవి సమానత్వ (equitable) పద్ధతిలో అందాలనే ముఖ్య వాస్తవాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి.
• పునశ్చరణ:
  1. 87% తాగునీరు, 53% పారిశుద్ధ్యం (2011)
  2. 96% గ్రామీణ విద్యుత్ (2022) – ఇవి దేశ ప్రజా సౌకర్యాల స్థితికి గుర్తులు.

పుస్తకంలోని అభ్యాసాలు, పాఠం మధ్యలోని ప్రశ్నలు పరీక్షకు ఉపయోగపడే వాస్తవాలను సూచిస్తాయి. వాటిని ఇక్కడ ప్రకటనల రూపంలో చూద్దాం.

• ప్రజా సౌకర్యాలు ఏమిటి, ప్రభుత్వమెందుకు బాధ్యత వహించాలి? – ప్రజా సౌకర్యాలు ప్రాథమిక అవసరాలకు సంబంధించినవి
• జీవించే హక్కు అందరికీ వర్తిస్తుంది
• లాభాపేక్ష గల ప్రైవేట్ కంపెనీలు అందరికీ భరించగలిగే ధరలో ఇవ్వలేవు.
• ప్రభుత్వ సమగ్ర బాధ్యత: కొన్ని సౌకర్యాలను ప్రైవేట్ కంపెనీలతో చేయించినా (రోడ్ల కాంట్రాక్టులు, ఢిల్లీ విద్యుత్ పంపిణీ), సౌకర్యాలు అందరికీ భరించగలిగే ధరలో చేరేలా ప్రభుత్వం పర్యవేక్షించాలి.
• నీటి బిల్లు ధర:
  1. మున్సిపల్ నీటి కనీస ధర, వాడకం పెరిగే కొద్దీ ధర మారడం గమనించమని పుస్తకం అడిగింది (ఎక్కువ వాడకానికి ఎక్కువ ధర వల్ల నీటి వృథా తగ్గుతుందనేది సాధారణ వివరణ
  2. పుస్తకంలో సమాధానం ఇవ్వలేదు).
• పన్నులపై సర్వే: జీతగాడు, ఫ్యాక్టరీ/వ్యాపారి, దుకాణదారు చెల్లించే పన్నులు తెలుసుకుని తరగతిలో పంచుకోవాలని సూచన.
• అధ్యాయ చివరి అభ్యాసాల అంశాలు:
  1. 1) ప్రపంచంలో ప్రైవేట్ నీటి సరఫరా ఎందుకు తక్కువ
  2. 2) చెన్నైలో నీరు అందరికీ అందుబాటులో, భరించగలిగేలా ఉందా
  3. 3) రైతుల నుంచి నీటి వ్యాపారులకు నీటి అమ్మకం స్థానికులపై ఎలా ప్రభావం చూపుతుంది – స్థానికులు అభ్యంతరం చెప్పగలరా, ప్రభుత్వం ఏమి చేయగలదు
  4. 4) ప్రైవేట్ ఆసుపత్రులు, బడులు ఎక్కువగా పెద్ద నగరాల్లోనే, పట్టణాలు, గ్రామాల్లో ఎందుకు లేవు (లాభం, చెల్లించే వినియోగదారులు ఉండే చోట కంపెనీలు ఆసక్తి చూపుతాయి)
  5. 5) దేశంలో ప్రజా సౌకర్యాల పంపిణీ తగినంత, న్యాయంగా ఉందా
  6. 6) నీరు, విద్యుత్, రోడ్లు, ప్రజా రవాణా – ఉన్నాయా, ఎలా మెరుగుపరచాలి (పట్టిక)
  7. 7) ఈ సౌకర్యాలు ప్రాంతంలో అందరికీ సమానంగా అందుతున్నాయా
  8. 8) కొన్ని ప్రజా సౌకర్యాల డేటా జనగణన (Census)లో భాగంగా సేకరిస్తారు
  9. 9) ప్రైవేట్ విద్యాసంస్థలు (బడులు, కళాశాలలు, విశ్వవిద్యాలయాలు, సాంకేతిక, వృత్తి శిక్షణ సంస్థలు) పెరుగుతూ, ప్రభుత్వ విద్యాసంస్థల ప్రాధాన్యం సాపేక్షంగా తగ్గడం – ఈ మార్పు ప్రభావంపై చర్చ.
• పదకోశం (Glossary):
  1. పారిశుద్ధ్యం (Sanitation): మానవ మూత్ర, మలాల సురక్షిత పారవేత సౌకర్యాల కల్పన – మరుగుదొడ్లు, మురుగు పైపులు, వ్యర్థ జల శుద్ధి; కాలుష్యాన్ని నివారించడానికి.
  2. కంపెనీ (Company): వ్యక్తులు లేదా ప్రభుత్వం ఏర్పరచిన వ్యాపార రూపం. వ్యక్తులు/సమూహాలు స్థాపించిన, యాజమాన్యం కలిగినవి ప్రైవేట్ కంపెనీలు (టాటా స్టీల్); ప్రభుత్వం నడిపేవి ప్రభుత్వ కంపెనీలు (ఇండియన్ ఆయిల్).
  3. సార్వత్రిక అందుబాటు (Universal access): ఒక వస్తువుకు అందరికీ భౌతిక అందుబాటు ఉండి, దాన్ని భరించగలిగే స్తోమత కూడా ఉన్నప్పుడు సాధ్యమవుతుంది. ఉదా: ఇంటికి కుళాయి కనెక్షన్ ఉంటే నీటికి భౌతిక అందుబాటు; ధర తక్కువ లేదా ఉచితం అయితే అందరూ భరించగలరు.
  4. ప్రాథమిక అవసరాలు (Basic needs): జీవనానికి అవసరమైన ఆహారం, నీరు, ఆశ్రయం, పారిశుద్ధ్యం, ఆరోగ్య సంరక్షణ, విద్య.