కౌమార దశకు చేరుకోవడం (Reaching the Age of Adolescence)

పుట్టిన రోజు నుండే పెరుగుదల మొదలవుతుంది. కానీ సుమారు 10–11 ఏళ్ళ వయస్సు దాటాక పెరుగుదలలో ఒక్కసారిగా వేగం కనిపిస్తుంది. శరీరంలో వచ్చే ఈ మార్పులు పిల్లవాడు పెద్దవాడిగా మారే దారిలో ఉన్నాడని సూచిస్తాయి.

జంతువులు, మనుషులు ఒక నిర్దిష్ట వయస్సు వచ్చాకే సంతానోత్పత్తి చేయగలవు; ఈ అధ్యాయం అలా సామర్థ్యం రావడానికి శరీరంలో జరిగే మార్పులను, వాటిలో హార్మోన్ల పాత్రను వివరిస్తుంది.

• కౌమారదశ (Adolescence): శరీరంలో మార్పులు వచ్చి, చివరకు సంతానోత్పత్తి పరిపక్వత (reproductive maturity) కలిగే జీవిత దశ. ఇది బాల్యానికి, యుక్తవయస్సుకు మధ్య ఉండే దశ – ఈ దశలో వ్యక్తి పిల్లవాడూ కాదు, పెద్దవాడూ కాదు.
• వయస్సు: సుమారు 11 ఏళ్ళ వద్ద మొదలై 18 లేదా 19 ఏళ్ళ వరకు ఉంటుంది.
• టీనేజర్లు (Teenagers): ఈ దశలో 13 నుండి 18/19 ఏళ్ళ వయస్సు ("టీన్స్") కూడా ఉంటుంది కాబట్టి కౌమారదశలోని వారిని టీనేజర్లు అంటారు.
• బాలికలలో ముందుగా: బాలికలలో కౌమారదశ బాలుర కంటే ఒకటి రెండు సంవత్సరాలు ముందే మొదలవుతుంది. కౌమారదశ కాలవ్యవధి వ్యక్తి వ్యక్తికి మారుతుంది.
• యౌవనారంభం (Puberty): కౌమారదశలో శరీరంలో వచ్చే అనేక మార్పులు యౌవనారంభాన్ని సూచిస్తాయి. యౌవనారంభాన్ని సూచించే అతి ముఖ్య మార్పు – బాలబాలికలు సంతానోత్పత్తి చేయగల సామర్థ్యం పొందడం.
• యౌవనారంభం ముగింపు: కౌమారదశలోని వ్యక్తి సంతానోత్పత్తి పరిపక్వత చేరుకున్నప్పుడు యౌవనారంభం ముగుస్తుంది.
• ప్రత్యక్ష సూచనలు: ఎత్తు ఒక్కసారిగా పెరగడం, బాలురలో పై పెదవి మీద నూనూగు మీసాల రేఖ కనిపించడం కౌమారదశ మొదలైందనడానికి సంకేతాలు.
• పెరగడం సహజ ప్రక్రియ
• ఇది శరీరంలో వచ్చే సహజ మార్పు కాబట్టి భయపడాల్సిన అవసరం లేదు.

యౌవనారంభంలో అన్నింటికంటే స్పష్టంగా కనిపించే మార్పు ఎత్తు ఒక్కసారిగా పెరగడం. చేతులు, కాళ్ళలోని పొడవైన ఎముకలు (long bones) పొడవుగా పెరగడం వల్ల వ్యక్తి ఎత్తు పెరుగుతాడు.

• కారణం: చేతులు, కాళ్ళ పొడవైన ఎముకలు సాగడం.
• కార్యకలాపం 4.1 (పట్టిక):
  1. ఒక వయస్సులో వ్యక్తి తన అంతిమ (పూర్తి) ఎత్తులో ఎంత శాతం చేరాడో పట్టిక చూపిస్తుంది. ఇవి సగటు విలువలు మాత్రమే
  2. వ్యక్తిగత తేడాలు ఉంటాయి.

• పట్టికలోని విలువలు (వయస్సు: బాలురు / బాలికలు):
• 8 ఏళ్ళు: 72% / 77%
• 9 ఏళ్ళు: 75% / 81%
• 10 ఏళ్ళు: 78% / 84%
• 11 ఏళ్ళు: 81% / 88%
• 12 ఏళ్ళు: 84% / 91%
• 13 ఏళ్ళు: 88% / 95%
• 14 ఏళ్ళు: 92% / 98%
• 15 ఏళ్ళు: 95% / 99%
• 16 ఏళ్ళు: 98% / 99.5%
• 17 ఏళ్ళు: 99% / 100%
• 18 ఏళ్ళు: 100% / 100%
• గణన సూత్రం: అంతిమ ఎత్తు = (ప్రస్తుత ఎత్తు × 100) ÷ (ఆ వయస్సుకు ఇచ్చిన శాతం).
• ఉదాహరణ: 9 ఏళ్ళ బాలుడు 120 cm ఉంటే, చార్ట్ ప్రకారం అతను 75% చేరాడు. కాబట్టి 120 × 100 ÷ 75 = 160 cm అంతిమ ఎత్తుగా అంచనా.
• కార్యకలాపం 4.2 (గ్రాఫ్):
  1. X-అక్షంపై వయస్సు, Y-అక్షంపై ఎత్తు శాతం తీసుకొని గ్రాఫ్ గీయాలి (పటం 4.1)
  2. తన వయస్సు బిందువును గుర్తించి ఎంత శాతం చేరాడో, అంతిమంగా ఎంత ఎత్తు పెరుగుతాడో లెక్కించవచ్చు.
• పోలిక:
  1. మొదట బాలికలు బాలుర కంటే వేగంగా పెరుగుతారు
  2. కానీ సుమారు 18 ఏళ్ళకు ఇద్దరూ గరిష్ఠ ఎత్తు చేరతారు.
• ఎత్తు పెరిగే వేగం వ్యక్తికి వ్యక్తికి మారుతుంది – కొందరు యౌవనారంభంలో ఒక్కసారిగా పెరిగి తర్వాత నెమ్మదిస్తారు, మరికొందరు క్రమంగా పెరుగుతారు.

అధ్యాయం చివరి వ్యాయామంలో బాలబాలికల సగటు ఎత్తుల పట్టిక ఇచ్చి, ఒకే గ్రాఫ్ కాగితంపై ఇద్దరి గ్రాఫ్‌లు గీసి నిర్ధారణలు చెప్పమంటారు. అదే విభాగంలో శరీర భాగాల నిష్పత్తి, జన్యువులు, ఆకృతి మార్పులు కూడా చర్చించారు.

• వ్యాయామ పట్టిక (వయస్సు: బాలురు / బాలికల ఎత్తు, cm):
• 0 ఏళ్ళు: 53 / 53
• 4 ఏళ్ళు: 96 / 92
• 8 ఏళ్ళు: 114 / 110
• 12 ఏళ్ళు: 129 / 133
• 16 ఏళ్ళు: 150 / 150
• 20 ఏళ్ళు: 173 / 165

• గ్రాఫ్ నుండి నిర్ధారణలు:
  1. పుట్టినప్పుడు ఇద్దరూ సమానం
  2. 4, 8 ఏళ్ళ వద్ద బాలురు కొంచెం ఎక్కువ
  3. 12 ఏళ్ళ వద్ద బాలికలు ఎక్కువ (133 vs 129)
  4. 16 ఏళ్ళ వద్ద ఇద్దరూ సమానం (150)
  5. 20 ఏళ్ళ వద్ద బాలురు ఎక్కువ (173 vs 165).
• శరీర భాగాల నిష్పత్తి:
  1. శరీర భాగాలన్నీ ఒకే వేగంతో పెరగవు. కొన్నిసార్లు చేతులు, కాళ్ళు, అరచేతులు, పాదాలు అసమానంగా పెద్దగా కనిపిస్తాయి
  2. త్వరలో ఇతర భాగాలు అందుకుని శరీరం నిష్పత్తిలోకి వస్తుంది. కాబట్టి దీని గురించి ఆందోళన అనవసరం.
• జన్యువుల పాత్ర: వ్యక్తి ఎత్తు కుటుంబ సభ్యుల ఎత్తును పోలి ఉంటుంది, ఎందుకంటే ఎత్తు తల్లిదండ్రుల నుండి వారసత్వంగా వచ్చే జన్యువులపై ఆధారపడుతుంది.
• ఆహారం:
  1. ఈ ఎదుగుదల కాలంలో సరైన ఆహారం తీసుకోవడం చాలా ముఖ్యం
  2. అప్పుడే ఎముకలు, కండరాలు, ఇతర భాగాలకు తగినంత పోషణ అందుతుంది.
• శరీర ఆకృతిలో మార్పు:
  1. బాలురలో భుజాలు వెడల్పవుతాయి, ఛాతీ విశాలమవుతుంది
  2. బాలికలలో నడుము కింది భాగం వెడల్పవుతుంది. బాలురలో కండరాలు బాలికల కంటే ఎక్కువగా పెరుగుతాయి. కాబట్టి బాలురు, బాలికలలో వచ్చే మార్పులు వేరువేరుగా ఉంటాయి.

యౌవనారంభంలో స్వరపేటిక, చర్మంలోని గ్రంథుల్లో కూడా మార్పులు వస్తాయి. అలాగే నాళాలతో స్రవించే గ్రంథులకు, నాళాలు లేని అంతఃస్రావక గ్రంథులకు మధ్య తేడా ఈ విభాగంలోనే చెప్పారు.

• స్వరపేటిక (Voice box / Larynx): యౌవనారంభంలో పెరగడం మొదలవుతుంది. బాలురలో స్వరపేటిక పెద్దదిగా అభివృద్ధి చెందుతుంది.
• ఆడమ్స్ ఆపిల్ (Adam's apple):
  1. బాలురలో పెరిగే స్వరపేటిక గొంతు వద్ద బయటకు పొడుచుకు వచ్చినట్లు కనిపిస్తుంది
  2. దీనినే ఆడమ్స్ ఆపిల్ అంటారు. బాలికలలో స్వరపేటిక చిన్నదిగా ఉండటంతో బయటకు కనిపించదు.
• స్వరం: సాధారణంగా బాలికల స్వరం సన్నగా (ఎత్తైన స్థాయి – high pitched), బాలుర స్వరం గంభీరంగా (deep) ఉంటుంది.
• స్వరం బొంగురుపోవడం: బాలురలో కొన్నిసార్లు పెరుగుతున్న స్వరపేటిక కండరాలు అదుపు తప్పి స్వరం బొంగురుగా మారుతుంది. ఇది కొన్ని రోజులు లేదా వారాలు ఉండి, తర్వాత సాధారణ స్థితికి వస్తుంది.
• స్వేద, తైల గ్రంథులు: యౌవనారంభంలో స్వేద గ్రంథులు (sweat glands), తైల గ్రంథులు (sebaceous / oil glands) స్రావాలు పెరుగుతాయి. అందుకే చాలా మంది యువతకు ముఖంపై మొటిమలు (acne, pimples) వస్తాయి.
• నాళాల ద్వారా, నాళాలు లేకుండా:
  1. స్వేద, తైల, లాలాజల గ్రంథులు తమ స్రావాలను నాళాల (ducts) ద్వారా విడుదల చేస్తాయి. అంతఃస్రావక గ్రంథులు (Endocrine glands) హార్మోన్లను నేరుగా రక్తంలోకి విడుదల చేస్తాయి
  2. అందుకే వీటిని నాళరహిత గ్రంథులు (ductless glands) అని కూడా అంటారు.

యౌవనారంభంలో శరీర బాహ్య మార్పులతో పాటు సంతానోత్పత్తి అవయవాలు పూర్తిగా అభివృద్ధి చెందుతాయి. అలాగే ఆలోచనా విధానంలో కూడా మార్పులు వస్తాయి.

• పురుష లైంగిక అవయవాలు: వృషణాలు (testes), శిశ్నం (penis) పూర్తిగా అభివృద్ధి చెందుతాయి. వృషణాలు శుక్రకణాలను (sperms) ఉత్పత్తి చేయడం మొదలుపెడతాయి.
• స్త్రీ లైంగిక అవయవాలు:
  1. అండాశయాలు (ovaries) పెద్దవవుతాయి
  2. అండాలు (eggs) పరిపక్వం చెందుతాయి
  3. అండాశయాలు పరిపక్వ అండాలను విడుదల చేయడం ప్రారంభిస్తాయి. (మానవ లైంగిక అవయవాలు గత అధ్యాయంలోని పటాలు 3.1, 3.3లో చూపారు.)
• మానసిక, బౌద్ధిక, భావోద్వేగ పరిపక్వత: కౌమారదశ ఆలోచనా విధానం మారే దశ కూడా.
• కౌమారదశలోని వారు ఇంతకు ముందుకంటే ఎక్కువ స్వతంత్రంగా ఉంటారు
• తమను గురించి తాము స్పృహతో (self-conscious) ఉంటారు.
• మేధో వికాసం జరుగుతుంది
• ఎక్కువ సమయం ఆలోచనలో గడుపుతారు.
• జీవితంలో మెదడుకు నేర్చుకునే సామర్థ్యం అత్యధికంగా ఉండే సమయం ఇదే.
• శరీరం, మనసులో వచ్చే మార్పులకు సర్దుకునే ప్రయత్నంలో కొన్నిసార్లు అభద్రతా భావం కలగవచ్చు. కానీ ఇవి పెరుగుదలలో సహజ భాగం కాబట్టి అభద్రత అవసరం లేదు.

వృషణాలు, అండాశయాలు ప్రధాన (ప్రాథమిక) సంతానోత్పత్తి అవయవాలు; ఇవి సంయోగబీజాలను అంటే శుక్రకణాలు, అండాలను తయారుచేస్తాయి. వీటికి అదనంగా యౌవనారంభంలో బాలబాలికలలో కొన్ని విశేష బాహ్య మార్పులు వస్తాయి.

• నిర్వచనం: పురుషులను స్త్రీల నుండి వేరుచేసి గుర్తించడానికి ఉపయోగపడే యౌవనారంభ మార్పులను గౌణ లైంగిక లక్షణాలు (secondary sexual characters) అంటారు.
• బాలికలలో:
  1. రొమ్ములు (breasts) అభివృద్ధి చెందుతాయి
  2. నడుము కింది భాగం వెడల్పవుతుంది.
• బాలురలో:
  1. ముఖంపై రోమాలు – మీసాలు, గడ్డం – పెరుగుతాయి
  2. ఛాతీపై కూడా రోమాలు వస్తాయి.
• ఇద్దరిలో సాధారణం: చంకలలో, తొడల పై భాగంలోని జఘన ప్రాంతం (pubic region)లో రోమాలు పెరుగుతాయి.
• గత అధ్యాయం ప్రకారం వృషణాలు, అండాశయాలు సంయోగబీజాలనిచ్చే సంతానోత్పత్తి అవయవాలు
• గౌణ లక్షణాలు వీటికి అదనపు బాహ్య సూచనలు.

• ఇతర మార్పులతో పోలిక (పై పటంలో):
• బాలురు: భుజాలు వెడల్పు, కండరాల పెరుగుదల, పెద్ద స్వరపేటిక (ఆడమ్స్ ఆపిల్), గంభీర స్వరం, మీసాలు–గడ్డం, వృషణాల నుండి శుక్రకణాలు.
• బాలికలు: రొమ్ముల అభివృద్ధి, నడుము కింద వెడల్పు, చిన్న స్వరపేటిక, సన్నని స్వరం, అండాశయాల నుండి అండాల విడుదల.
• ఈ లక్షణాలన్నింటినీ నియంత్రించేవి హార్మోన్లు (తదుపరి విభాగం).

కౌమారదశలోని మార్పులన్నింటినీ నియంత్రించేవి హార్మోన్లు. ఏ హార్మోన్ ఎక్కడ నుండి విడుదలై ఏ మార్పు తెస్తుందో తెలిస్తే యౌవనారంభం ఎలా మొదలవుతుందో అర్థమవుతుంది.

• హార్మోన్లు (Hormones):
  1. రసాయన పదార్థాలు
  2. ఇవి అంతఃస్రావక గ్రంథుల (endocrine glands) లేదా అంతఃస్రావక వ్యవస్థ స్రావాలు.
• లక్ష్య స్థానం (Target site):
  1. అంతఃస్రావక గ్రంథులు హార్మోన్లను రక్తంలోకి విడుదల చేస్తాయి
  2. అవి రక్తం ద్వారా శరీరంలోని ఒక నిర్దిష్ట భాగాన్ని చేరతాయి. ఆ భాగమే లక్ష్య స్థానం
  3. అది హార్మోన్‌కు స్పందిస్తుంది. శరీరంలో అనేక అంతఃస్రావక గ్రంథులు ఉన్నాయి.
• టెస్టోస్టెరాన్ (Testosterone): పురుష హార్మోన్. యౌవనారంభంలో వృషణాలు దీనిని విడుదల చేయడం మొదలుపెడతాయి. దీనివల్ల బాలురలో ముఖంపై రోమాలు పెరగడం వంటి మార్పులు వస్తాయి.
• ఈస్ట్రోజన్ (Estrogen):
  1. స్త్రీ హార్మోన్. యౌవనారంభం చేరాక అండాశయాలు దీనిని తయారుచేస్తాయి
  2. ఇది రొమ్ములను అభివృద్ధి చేస్తుంది. రొమ్ముల లోపల పాలు తయారుచేసే క్షీరగ్రంథులు (mammary glands) పెరుగుతాయి.
• లైంగిక హార్మోన్లు (Sex hormones):
  1. వృషణాలు, అండాశయాలు స్రవించే టెస్టోస్టెరాన్, ఈస్ట్రోజన్‌లను లైంగిక హార్మోన్లు అంటారు
  2. ఇవి పురుష, స్త్రీ గౌణ లైంగిక లక్షణాలకు కారణం.
• పిట్యూటరీ నియంత్రణ:
  1. లైంగిక హార్మోన్ల తయారీ పిట్యూటరీ గ్రంథి (pituitary gland) స్రవించే హార్మోన్ల అదుపులో ఉంటుంది. పిట్యూటరీ అనేక హార్మోన్లు స్రవిస్తుంది
  2. వాటిలో ఒకటి అండాశయాలలో అండాలు పరిపక్వం చెందడానికి, వృషణాలలో శుక్రకణాలు ఏర్పడటానికి తోడ్పడుతుంది.

కౌమారదశలో లైంగిక అవయవాలు సంయోగబీజాలను ఉత్పత్తి చేయడం మొదలుపెట్టినప్పుడు వ్యక్తి సంతానోత్పత్తి చేయగల దశలోకి వస్తాడు. సంయోగబీజాల తయారీ సామర్థ్యం పురుషులలో స్త్రీల కంటే చాలా ఎక్కువ కాలం కొనసాగుతుంది.

• స్త్రీలలో సంతానోత్పత్తి దశ: యౌవనారంభంతో (10–12 ఏళ్ళ వయస్సులో) మొదలై సాధారణంగా సుమారు 45–50 ఏళ్ళ వరకు ఉంటుంది.
• అండ విడుదల: యౌవనారంభంతో అండాలు పరిపక్వం చెందడం మొదలవుతుంది. సుమారు 28–30 రోజులకు ఒకసారి ఒక అండాశయం నుండి ఒక అండం పరిపక్వమై విడుదలవుతుంది.
• గర్భాశయ గోడ:
  1. ఈ కాలంలో గర్భాశయ గోడ మందంగా తయారవుతుంది
  2. అండం ఫలదీకరణం చెంది అభివృద్ధి చెందితే దానిని స్వీకరించడానికి ఇది సిద్ధం. ఫలదీకరణ జరిగితే గర్భధారణ జరుగుతుంది.
• ఋతుస్రావం (Menstruation):
  1. ఫలదీకరణ జరగకపోతే, విడుదలైన అండం, గర్భాశయ లోపలి మందపాటి పొర, దానిలోని రక్తనాళాలతో సహా బయటకు వెళ్ళిపోతుంది. దీనివల్ల స్త్రీలలో రక్తస్రావం జరుగుతుంది
  2. ఇదే ఋతుస్రావం. ఇది సుమారు 28–30 రోజులకు ఒకసారి వస్తుంది.
• మెనార్కి (Menarche): యౌవనారంభంలో మొదలయ్యే మొదటి ఋతుస్రావం.
• మెనోపాజ్ (Menopause): 45–50 ఏళ్ళ వయస్సులో ఋతుచక్రం ఆగిపోవడం.
• ప్రారంభంలో ఋతుచక్రం క్రమరహితంగా ఉండవచ్చు
• క్రమబద్ధం కావడానికి కొంత సమయం పడుతుంది.
• ఋతుచక్రం (Menstrual cycle): హార్మోన్ల నియంత్రణలో ఉంటుంది. ఇందులో అండం పరిపక్వత, దాని విడుదల, గర్భాశయ గోడ మందం కావడం, గర్భం రాకపోతే ఆ పొర విచ్ఛిన్నమవడం ఉంటాయి. అండం ఫలదీకరణం చెందితే అది విభజన చెందుతూ గర్భాశయంలో అతుక్కుని మరింత అభివృద్ధి చెందుతుంది (పటం 3.8).
• ఒక స్త్రీ సంతానోత్పత్తి జీవితం మెనార్కి నుండి మెనోపాజ్ వరకు ఉంటుంది.

పుట్టబోయే శిశువు ఆడ లేదా మగ అవుతుందా అనేది ఫలదీకరణ చెందిన అండం (సంయుక్తబీజం / zygote) లోని క్రోమోజోములలో ఉన్న సూచనలపై ఆధారపడుతుంది.

• క్రోమోజోములు: సంయుక్తబీజంలో లింగ నిర్ణయ సూచనలు దారాల వంటి నిర్మాణాలైన క్రోమోజోములలో ఉంటాయి. క్రోమోజోములు ప్రతి కణ కేంద్రకంలో ఉంటాయి (అధ్యాయం 1).
• మనిషిలో సంఖ్య: అందరు మానవుల కణ కేంద్రకాలలో 23 జతల క్రోమోజోములు ఉంటాయి. వాటిలో రెండు లైంగిక క్రోమోజోములు (sex chromosomes) – X, Y అని పేర్లు.
• స్త్రీ: రెండు X క్రోమోజోములు (XX). పురుషుడు: ఒక X, ఒక Y (XY).
• సంయోగబీజాలు: అండం, శుక్రకణం ఒక్క సమితి క్రోమోజోములే కలిగి ఉంటాయి. ఫలదీకరణ చెందని అండంలో ఎల్లప్పుడూ ఒక X ఉంటుంది. శుక్రకణాలు రెండు రకాలు – X కలిగినవి, Y కలిగినవి.
• ఫలితం:
  1. X శుక్రకణం అండాన్ని ఫలదీకరిస్తే సంయుక్తబీజంలో XX ఉండి ఆడశిశువు
  2. Y శుక్రకణం ఫలదీకరిస్తే XY ఉండి మగశిశువు ఏర్పడుతుంది (పటం 4.4).

• తండ్రిదే నిర్ణయం:
  1. శిశువు లింగాన్ని నిర్ణయించేది తండ్రి లైంగిక క్రోమోజోములే. శిశువు లింగానికి తల్లే బాధ్యురాలనే నమ్మకం పూర్తిగా తప్పు
  2. దీనికి ఆమెను నిందించడం సమర్థనీయం కాదు.
• సంభావ్యత: అండంలో ఎప్పుడూ X ఉంటుంది కాబట్టి ఆడ లేదా మగ శిశువు కలిగే అవకాశం సమానం.

పిట్యూటరీ స్రవించే హార్మోన్లు వృషణాలను, అండాశయాలను తమ హార్మోన్లను తయారుచేయమని ప్రేరేపిస్తాయి. పిట్యూటరీ మెదడుకు అంటి ఉన్న ఒక అంతఃస్రావక గ్రంథి.

దీనితో పాటు శరీరంలో థైరాయిడ్, క్లోమం (pancreas), అడ్రినల్ వంటి ఇతర అంతఃస్రావక గ్రంథులు కూడా ఉన్నాయి (పటం 4.5).

• థైరాయిడ్ గ్రంథి: థైరాక్సిన్ (thyroxine) హార్మోన్‌ను ఉత్పత్తి చేస్తుంది. థైరాయిడ్ థైరాక్సిన్‌ను తయారుచేయకపోతే గాయిటర్ (goitre) వ్యాధి వస్తుంది – గొంతు పెద్దగా ఉబ్బినట్లు కనిపిస్తుంది.
• క్లోమం (Pancreas): ఇన్సులిన్ (insulin) హార్మోన్‌ను స్రవిస్తుంది. ఇన్సులిన్ తగినంత తయారు కాకపోతే మధుమేహం (diabetes) వస్తుంది.
• అడ్రినల్ గ్రంథులు (Adrenal glands):
  1. రక్తంలో ఉప్పు సమతుల్యతను కాపాడే హార్మోన్లను స్రవిస్తాయి. అలాగే అడ్రినలిన్ (adrenalin) హార్మోన్‌ను ఉత్పత్తి చేస్తాయి
  2. తీవ్రమైన కోపం, ఇబ్బంది, ఆందోళన వంటి ఒత్తిడి సమయాల్లో శరీరం సర్దుకోవడానికి ఇది తోడ్పడుతుంది.
• పిట్యూటరీ అదుపు:
  1. థైరాయిడ్, అడ్రినల్ గ్రంథులు పిట్యూటరీ హార్మోన్ల ఆదేశాలు అందాకే తమ హార్మోన్లను స్రవిస్తాయి. పిట్యూటరీ వృద్ధి హార్మోన్ (growth hormone) కూడా స్రవిస్తుంది
  2. ఇది వ్యక్తి సాధారణ ఎదుగుదలకు అవసరం.
• వృషణాలు, అండాశయాలు: టెస్టోస్టెరాన్, ఈస్ట్రోజన్ స్రవించే లైంగిక అంతఃస్రావక గ్రంథులు.

• గ్రంథి–హార్మోన్ల పట్టిక (వ్యాయామం 5 సమాధానం):
  1. పిట్యూటరీ – వృద్ధి హార్మోన్, ఇతర గ్రంథులను ప్రేరేపించే హార్మోన్లు
  2. థైరాయిడ్ – థైరాక్సిన్
  3. క్లోమం – ఇన్సులిన్
  4. అడ్రినల్ – అడ్రినలిన్ (ఉప్పు సమతుల్యత హార్మోన్లు)
  5. వృషణాలు – టెస్టోస్టెరాన్
  6. అండాశయాలు – ఈస్ట్రోజన్
• (పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం) అడ్రినలిన్‌ను ఎపినెఫ్రిన్ (epinephrine) అని కూడా అంటారు
• ఇన్సులిన్ రక్తంలో గ్లూకోజ్ మోతాదును నియంత్రించడానికి తోడ్పడుతుంది.

హార్మోన్లు మానవులలోనే కాక ఇతర జంతువులలో కూడా ఉన్నాయి; అవి వాటి జీవిత చక్రం పూర్తి కావడంలో పాత్ర వహిస్తాయి.

• రూపాంతరం (Metamorphosis): లార్వా దశ నుండి వయోజన జీవిగా మారే మార్పు (పటం 3.10). కప్పలో టాడ్‌పోల్ కొన్ని దశల ద్వారా కప్పగా మారుతుంది.
• కీటకాలలో: రూపాంతరాన్ని కీటక హార్మోన్లు (insect hormones) నియంత్రిస్తాయి.
• కప్పలో: రూపాంతరాన్ని థైరాయిడ్ గ్రంథి ఉత్పత్తి చేసే థైరాక్సిన్ నియంత్రిస్తుంది.
• అయోడిన్ అవసరం: థైరాక్సిన్ ఉత్పత్తికి అయోడిన్ ఉండాలి. టాడ్‌పోల్‌లు పెరిగే నీటిలో తగినంత అయోడిన్ లేకపోతే అవి వయోజన కప్పలుగా మారలేవు.

• మనిషిలో అయోడిన్ ప్రశ్న:
  1. ఆహారంలో తగినంత అయోడిన్ లేకపోతే థైరాక్సిన్ లోపం వల్ల గాయిటర్ వస్తుందా అని పుస్తకం ప్రశ్న లేవనెత్తింది. (పుస్తకం వెలుపలి ప్రామాణిక సమాచారం: అవును – అయోడిన్ లోపం గాయిటర్‌కు ప్రధాన కారణం
  2. ఇదే కారణంతో భారతదేశంలో అయోడైజ్డ్ ఉప్పును ప్రోత్సహిస్తారు.)
• కార్యకలాపం 4.3: అయోడైజ్డ్ ఉప్పు (iodised salt) వాడకం ప్రాధాన్యంపై పత్రికలు, వైద్యులు, ఇంటర్నెట్ నుండి సమాచారం సేకరించి నోట్ తయారుచేయడం.

వ్యక్తి శారీరక, మానసిక శ్రేయస్సునే ఆరోగ్యంగా పరిగణిస్తారు. శరీరాన్ని ఆరోగ్యంగా ఉంచడానికి ఏ వయస్సులోనైనా సమతుల్య ఆహారం, వ్యక్తిగత పరిశుభ్రత, తగిన శారీరక వ్యాయామం అవసరం. కౌమారదశలో శరీరం పెరుగుతూ ఉంటుంది కాబట్టి ఇవి మరింత ముఖ్యం.

• కౌమారదశ వేగవంతమైన పెరుగుదల, అభివృద్ధి కాలం
• కాబట్టి ఈ వయస్సు ఆహారాన్ని జాగ్రత్తగా ప్రణాళిక చేసుకోవాలి.
• సమతుల్య ఆహారం (Balanced diet): భోజనంలో ప్రోటీన్లు, కార్బోహైడ్రేట్లు, కొవ్వులు, విటమిన్లు తగిన నిష్పత్తిలో ఉండాలి.
• భారతీయ భోజనం:
  1. రొట్టె/అన్నం, పప్పు, కూరగాయలు సమతుల్య భోజనం. పాలు స్వయంగా సమతుల్య ఆహారం
  2. పండ్లు కూడా పోషణనిస్తాయి. శిశువులకు తల్లిపాలు అవసరమైన అన్ని పోషకాలనూ ఇస్తాయి.
• ఇనుము (Iron): రక్తాన్ని తయారుచేస్తుంది. ఆకుకూరలు, బెల్లం, మాంసం, నిమ్మజాతి పండ్లు, ఉసిరి (amla) వంటి ఇనుము ఎక్కువ ఉన్న ఆహారాలు కౌమారదశకు మంచివి.
• ఆహార సమూహాలు:
  1. ధాన్యాలు (cereals) శక్తినిస్తాయి
  2. పాలు, మాంసం, గింజలు, పప్పులు ఎదుగుదలకు ప్రోటీన్లనిస్తాయి
  3. కొవ్వులు, చక్కెర కూడా శక్తినిస్తాయి
  4. పండ్లు, కూరగాయలు రక్షక ఆహారాలు (protective foods).
• చిప్స్, ప్యాక్ చేసిన లేదా డబ్బాలలోని స్నాక్స్:
  1. రుచిగా ఉన్నా పౌష్టిక విలువ తక్కువ
  2. కాబట్టి సాధారణ భోజనానికి ప్రత్యామ్నాయం కాకూడదు.
• కార్యకలాపాలు 4.4, 4.5:
  1. నిన్నటి అల్పాహారం, భోజనం, రాత్రి భోజనంలోని పదార్థాలను రాసి ఎదుగుదలకు ఉపయోగపడేవి, జంక్ ఫుడ్‌ను గుర్తించడం
  2. పటం 4.6 (మాంసం, కూరగాయలు, పాలు-గుడ్లు, పండ్లు, ధాన్యాలు) ఆధారంగా కౌమారదశ ఆహార చార్టులు, పోస్టర్లు తయారుచేయడం.

కౌమారదశలో స్వేద గ్రంథుల చర్య పెరుగుతుంది కాబట్టి శరీర పరిశుభ్రతకు ప్రత్యేక శ్రద్ధ అవసరం. వ్యాయామం శరీరాన్ని చురుగ్గా, ఆరోగ్యంగా ఉంచుతుంది.

• స్నానం: ప్రతి ఒక్కరూ రోజుకు కనీసం ఒకసారి స్నానం చేయాలి. టీనేజర్లకు ఇది మరింత అవసరం, ఎందుకంటే స్వేద గ్రంథుల చర్య పెరగడం వల్ల శరీరం కొన్నిసార్లు దుర్వాసన వస్తుంది.
• అన్ని భాగాలు శుభ్రం: శరీరంలోని అన్ని భాగాలను ప్రతిరోజూ కడిగి శుభ్రం చేయాలి. శుభ్రత పాటించకపోతే బ్యాక్టీరియా ఇన్‌ఫెక్షన్ వచ్చే అవకాశం ఉంటుంది.
• ఋతుస్రావ సమయంలో బాలికలు:
  1. ప్రత్యేక పరిశుభ్రత పాటించాలి
  2. తమ ఋతుచక్రాన్ని గమనిస్తూ (track) ఋతుస్రావం మొదలయ్యే సమయానికి సిద్ధంగా ఉండాలి
  3. శానిటరీ న్యాప్‌కిన్ లేదా శుభ్రమైన ఇంట్లో తయారుచేసిన ప్యాడ్‌లు వాడాలి
  4. అవసరాన్ని బట్టి ప్రతి 4–5 గంటలకు ప్యాడ్ మార్చాలి.
• శారీరక వ్యాయామం: స్వచ్ఛమైన గాలిలో నడవడం, ఆడటం శరీరాన్ని ఫిట్‌గా, ఆరోగ్యంగా ఉంచుతాయి. బాలురు, బాలికలందరూ నడక, వ్యాయామం, బయటి ఆటలు ఆడాలి.
• కార్యకలాపం 4.6: తరగతిలో క్రమం తప్పక వ్యాయామం చేసేవారి, చేయనివారి సంఖ్యను సేకరించి, ఫిట్‌నెస్, ఆరోగ్యంలో తేడాను గమనించి, వ్యాయామ ప్రయోజనాలపై నివేదిక తయారుచేయడం.

కౌమారదశలో శరీరంలో, మనసులో చాలా మార్పులు జరుగుతాయి; ఇది పెరుగుదలలో సహజ భాగం కాబట్టి గందరగోళం, అభద్రత పడాల్సిన పనిలేదు. ఈ దశలో మత్తు పదార్థాల (drugs) విషయంలో జాగ్రత్త అవసరం.

• "వద్దు" అనాలి: మత్తు పదార్థాలు తీసుకుంటే ఉపశమనం కలుగుతుందని ఎవరైనా సూచిస్తే, వైద్యుడు సూచించినవి తప్ప, "వద్దు" అని చెప్పాలి.
• వ్యసనం (Addiction):
  1. మత్తు పదార్థాలు వ్యసనం కలిగిస్తాయి – ఒకసారి తీసుకుంటే మళ్ళీ మళ్ళీ తీసుకోవాలనిపిస్తుంది. దీర్ఘకాలంలో శరీరానికి హాని చేస్తాయి
  2. ఆరోగ్యాన్ని, ఆనందాన్ని నాశనం చేస్తాయి.
• ఎయిడ్స్ (AIDS): HIV అనే ప్రమాదకర వైరస్ వల్ల వచ్చే వ్యాధి.
• HIV వ్యాప్తి మార్గాలు (పుస్తకం ప్రకారం):
  1. మత్తు పదార్థాల ఇంజెక్షన్లకు వాడిన సిరంజీలను పంచుకోవడం ద్వారా, సోకిన వ్యక్తి నుండి సాధారణ వ్యక్తికి.
  2. సోకిన తల్లి నుండి శిశువుకు ఆమె పాల ద్వారా.
  3. HIV సోకిన వ్యక్తితో లైంగిక సంపర్కం ద్వారా.
• (పుస్తకం వెలుపలి ప్రామాణిక సమాచారం) HIV = Human Immunodeficiency Virus
• AIDS = Acquired Immuno Deficiency Syndrome. సోకిన రక్త మార్పిడి కూడా ఒక మార్గం
• కరచాలనం, కలిసి భోజనం చేయడం వంటి సాధారణ సంపర్కం ద్వారా HIV వ్యాపించదు. పుస్తకంలో మరిన్ని వివరాలకు అనుబంధం (పేజీ 182) చూడమని సూచించారు.
• విస్తరణ కృషి: HIV/AIDS గురించి వార్తాపత్రికలు, పత్రికల నుండి సమాచారం సేకరించి 15–20 వాక్యాల వ్యాసం రాయడం సూచించారు.

మానవ పునరుత్పత్తి గురించిన శాస్త్రీయ వాస్తవాలు తెలిస్తే శారీరక మార్పులపై ఉన్న తప్పుడు నమ్మకాలను (అపోహలు, నిషేధాలు) తిరస్కరించవచ్చు.

• పుస్తకం పేర్కొన్న అపోహలు:
  1. ఋతుస్రావ సమయంలో బాలిక అబ్బాయిలను చూస్తే గర్భవతి అవుతుంది – తప్పు.
  2. శిశువు లింగానికి తల్లి బాధ్యురాలు – తప్పు; లింగం తండ్రి క్రోమోజోమ్ (X లేదా Y)పై ఆధారపడుతుంది.
  3. ఋతుస్రావ సమయంలో బాలికను వంటగదిలో పని చేయనివ్వకూడదు – తప్పు; ఇది సహజ శారీరక ప్రక్రియ.
  4. ఇంకా ఇలాంటి అనేక అపోహలను, నిషేధాలను తిరస్కరించాలి.
• కౌమార గర్భధారణ (Adolescent pregnancy): పుస్తకం ప్రకారం భారతదేశంలో వివాహానికి చట్టబద్ధ వయస్సు బాలికలకు 18, బాలురకు 21 ఏళ్ళు. టీనేజ్ తల్లులు తల్లితనానికి మానసికంగా, శారీరకంగా సిద్ధంగా ఉండరు.
• దుష్ప్రభావాలు:
  1. బాల్య వివాహం, తల్లితనం వల్ల తల్లికీ, శిశువుకూ ఆరోగ్య సమస్యలు వస్తాయి
  2. యువతి ఉపాధి అవకాశాలు తగ్గుతాయి
  3. తల్లితనపు బాధ్యతలకు సిద్ధంగా లేకపోవడంతో మానసిక వేదన కలుగుతుంది.
• (పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం) ఈ వయస్సు పరిమితులు బాల్య వివాహ నిషేధ చట్టం, 2006 లోనివి
• 2021లో బాలికల వివాహ వయస్సును 21కి పెంచే బిల్లును లోక్‌సభలో ప్రవేశపెట్టారు
• అది 2024లో 17వ లోక్‌సభ రద్దుతో రద్దయిపోయింది (lapsed). కాబట్టి కేంద్ర చట్టంలో ప్రస్తుతం 18 (బాలికలు)/21 (బాలురు) కొనసాగుతోంది.
• విస్తరణ కార్యకలాపాలు:
  1. బంధువుల నుండి బాల్య వివాహ చట్టపరమైన స్థితిపై అవగాహన తెలుసుకుని, ఇది దంపతులకు ఎందుకు మంచిది కాదో రెండు నిమిషాల ప్రసంగం రాయడం
  2. పునరుత్పత్తి వాస్తవాలు తెలుసుకోవడం ప్రాధాన్యంపై చిన్న నోట్ రాయడం.
• జనాభా లెక్కల ప్రశ్న:
  1. పుస్తకం ప్రకారం 2011 జనాభా లెక్కల్లో ప్రతి 1000 మంది పురుషులకు 940 మంది (కౌమార) స్త్రీలు (ఇది పుస్తకం ఇచ్చిన సంఖ్య
  2. అధికారిక జనగణన మొత్తం లింగ నిష్పత్తి 943 కాబట్టి 940ని పుస్తకం చెప్పిన సుమారు విలువగానే గుర్తుంచుకోండి). ఈ తక్కువ నిష్పత్తిపై సమాజం ఆందోళనను గమనించాలి
  3. ఆడ లేదా మగ శిశువు పుట్టే అవకాశం సమానం. (పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం: 2011లో మొత్తం లింగ నిష్పత్తి 943, ఆరు ఏళ్ళలోపు పిల్లల లింగ నిష్పత్తి 919.)
• అమ్నియోసెంటెసిస్ (Amniocentesis):
  1. పుట్టబోయే శిశువు చుట్టూ ఉన్న ద్రవాన్ని పరీక్షించే సాంకేతికత
  2. దీని ఉపయోగాన్ని, గర్భస్థ శిశువు లింగ నిర్ధారణకు వాడకం ఎందుకు నిషేధమో తెలుసుకోవాలని పుస్తకం సూచించింది. (పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం: గర్భస్థ లింగ నిర్ధారణను భారతదేశంలో 1994 నాటి PCPNDT చట్టం నిషేధిస్తుంది
  3. ఈ కారణం ఆడశిశువు పట్ల వివక్షను అరికట్టడం.)
• సలహా వెబ్‌సైట్లుగా teenshealth.org, adolescenthealth.com పేర్కొన్నారు.

అధ్యాయం చివరలోని కీలక పదాలు, సారాంశం, వ్యాయామాల నుండి పరీక్షలకు ఉపయోగపడే అంశాల సంకలనం.

• కీలక పదాలు: ఆడమ్స్ ఆపిల్, కౌమారదశ, అడ్రినలిన్, సమతుల్య ఆహారం, అంతఃస్రావక గ్రంథులు, ఈస్ట్రోజన్, హార్మోన్లు, ఇన్సులిన్, స్వరపేటిక, పిట్యూటరీ గ్రంథి, యౌవనారంభం, పునరుత్పత్తి ఆరోగ్యం, గౌణ లైంగిక లక్షణాలు, లైంగిక క్రోమోజోములు, లక్ష్య స్థానం, టెస్టోస్టెరాన్, థైరాక్సిన్.
• సారాంశ అంశాలు:
  1. యౌవనారంభం మొదలయ్యాక మానవులు సంతానోత్పత్తికి సామర్థ్యం పొందుతారు; 11–19 ఏళ్ళ మధ్య పిల్లలను కౌమారదశలోని వారు (adolescents) అంటారు.
  2. యౌవనారంభంలో పునరుత్పత్తి అవయవాలు పెరుగుతాయి; శరీరంపై వివిధ చోట్ల రోమాలు; బాలికలలో రొమ్ముల అభివృద్ధి, బాలురలో మీసాలు, గడ్డం; బాలురలో స్వరపేటిక పెరిగి స్వరం బొంగురుపోతుంది; ఎత్తు పెరుగుతుంది.
  3. యౌవనారంభం, పునరుత్పత్తి అవయవాల పరిపక్వత హార్మోన్ల నియంత్రణలో ఉంటాయి; హార్మోన్లు అంతఃస్రావక గ్రంథుల స్రావాలు, ఇవి నేరుగా రక్తంలోకి వెళ్తాయి.
  4. పిట్యూటరీ వృద్ధి హార్మోన్‌తో పాటు వృషణాలు, అండాశయాలు, థైరాయిడ్, అడ్రినల్ గ్రంథులను స్రవింపజేసే హార్మోన్లను కూడా స్రవిస్తుంది. క్లోమం ఇన్సులిన్, థైరాయిడ్ థైరాక్సిన్, అడ్రినల్ అడ్రినలిన్ ఉత్పత్తి చేస్తాయి.
  5. టెస్టోస్టెరాన్ పురుష హార్మోన్, ఈస్ట్రోజన్ స్త్రీ హార్మోన్. ఫలదీకరణ చెందిన అండాన్ని స్వీకరించడానికి గర్భాశయ గోడ సిద్ధమవుతుంది; ఫలదీకరణ లేకపోతే మందపాటి పొర విచ్ఛిన్నమై రక్తంతో బయటకు వెళ్తుంది – ఇదే ఋతుస్రావం.
  6. పుట్టబోయే శిశువు లింగం సంయుక్తబీజంలో XX లేదా XY ఉందా అనేదానిపై ఆధారపడుతుంది.
  7. కౌమారదశలో సమతుల్య ఆహారం, వ్యక్తిగత పరిశుభ్రత ముఖ్యం.
• వ్యాయామ ప్రశ్నలు – సమాధానాలు:
  1. 1. ఎండోక్రైన్ గ్రంథుల రసాయన స్రావాలు = హార్మోన్లు.
  2. 2. కౌమారదశ, ఋతుస్రావం, యౌవనారంభ మార్పుల జాబితా, గ్రంథి–హార్మోన్ల పట్టిక: ఈ అధ్యాయం అంతటా వివరించినవి.
  3. 6. లైంగిక హార్మోన్లు = వృషణాలు, అండాశయాలు స్రవించే టెస్టోస్టెరాన్, ఈస్ట్రోజన్; ఇవి లైంగిక లక్షణాలను కలిగిస్తాయి కాబట్టి ఆ పేరు; వీటి పని గౌణ లైంగిక లక్షణాల అభివృద్ధి, సంయోగబీజాల పరిపక్వత.
  4. 7(a). కౌమారదశలో ఆహారంపై జాగ్రత్త ఎందుకంటే: శరీరంలో జరుగుతున్న వేగవంతమైన పెరుగుదలకు సరైన ఆహారం అవసరం.
  5. 7(b). స్త్రీలలో సంతానోత్పత్తి వయస్సు మొదలయ్యేది: ఋతుస్రావం మొదలైనప్పుడు.
  6. 7(c). కౌమారదశకు సరైన భోజనం: చపాతీ, పప్పు, కూరగాయలు.
  7. 8. టిప్పణులు: ఆడమ్స్ ఆపిల్, గౌణ లైంగిక లక్షణాలు, శిశువు లింగ నిర్ధారణ.
• పదకేళి (వ్యాయామం 9):
  1. సూచనలు ఇచ్చినా గడుల చిత్రం స్పష్టంగా లేదు
  2. సూచనలను బట్టి సమాధానాలు: ఆడమ్స్ ఆపిల్ (బాలురలో ఉబ్బిన స్వరపేటిక), ఎండోక్రైన్ (నాళరహిత గ్రంథులు), పిట్యూటరీ (మెదడుకు అంటిన గ్రంథి), హార్మోన్ (స్రావం), ఇన్సులిన్ (క్లోమ హార్మోన్), ఈస్ట్రోజన్ (స్త్రీ హార్మోన్), టెస్టోస్టెరాన్ (పురుష హార్మోన్), థైరాయిడ్ (థైరాక్సిన్ గ్రంథి), కౌమారదశ (టీనేజ్‌కు మరో పదం), లక్ష్య స్థానం (హార్మోన్ చేరే చోటు), లారింక్స్/స్వరపేటిక, యౌవనారంభం (మార్పుల పదం).