కుటుంబం & సమాజం (Family and Community)

మనలో దాదాపు అందరం ఒక కుటుంబంలో (Family) జీవిస్తాం. ఏ సమాజానికైనా కుటుంబమే మొదటి, అతి ప్రాచీనమైన ప్రాథమిక యూనిట్ (fundamental unit). అందుకే పాఠ్యపుస్తకం కుటుంబాన్ని 'మానవ సమాజానికి పునాది' అని చెబుతుంది.

• అధ్యాయం: 6వ తరగతి సోషల్ (AP SCERT 2026-27, సెమిస్టర్ 1) – అధ్యాయం 6 'కుటుంబం మరియు సమాజం (Family and Community)'.
• ప్రారంభ సూక్తి: తిరువళ్ళువర్ (Tiruvalluvar) మాట – కుటుంబ జీవితానికి ప్రేమ పువ్వు అయితే, ధర్మం దాని పండు అని ఆయన భావం.
• పెద్ద ప్రశ్నలు (Big Questions):
  1. కుటుంబం ఎందుకు ముఖ్యమైనది?
  2. సమాజం / సముదాయం (Community) అంటే ఏమిటి? దాని పాత్ర ఏమిటి?
• నేర్చుకునే ఫలితాలు (Learning Outcomes):
  1. కుటుంబాలు కలిసి సముదాయంగా ఎలా ఏర్పడతాయో వివరించడం.
  2. కుటుంబం సమాజానికి పునాది అని, సభ్యులు ఒకరికొకరు ఎలా సహాయం చేసుకుంటారో చెప్పడం.
  3. వేర్వేరు సముదాయాలు ఒకదానిపై ఒకటి ఎలా ఆధారపడతాయో (interdependent) విశ్లేషించడం.
• కుటుంబం ఎందుకు ముఖ్యం: పిల్లలకు ప్రేమ, రక్షణ, ఆహారం, విలువలు మొదట కుటుంబం నుంచే అందుతాయి. ఒకరి కష్టంలో మరొకరు తోడుగా ఉంటారు.
• భారతదేశంలో కుటుంబ రకాలు: నేడు మన సమాజంలో ఉమ్మడి కుటుంబాల (Joint Families) నుంచి చిన్న కుటుంబాల (Nuclear Families) వరకు ఎన్నో రకాలు కనిపిస్తాయి.

భారతదేశంలో కుటుంబాలు రెండు ప్రధాన రకాలుగా కనిపిస్తాయి – ఉమ్మడి కుటుంబం, చిన్న (కేంద్రక) కుటుంబం. రెండింటి మధ్య తేడా సభ్యుల సంఖ్య, తరాల సంఖ్యలో ఉంటుంది.

• ఉమ్మడి కుటుంబం (Joint Family): ఒకే ఇంట్లో ఎన్నో తరాలు (generations) కలిసి జీవిస్తాయి.
• తాతయ్య–నాయనమ్మలు, తల్లిదండ్రులు, బాబాయి–పిన్ని, పెదనాన్న–పెద్దమ్మ, అన్నదమ్ములు, అక్కచెల్లెళ్లు, కజిన్లు అందరూ కలిసి ఉంటారు.
• చిన్న / కేంద్రక కుటుంబం (Nuclear Family): భార్యాభర్తలు, వారి పిల్లలు మాత్రమే ఉంటారు.
• కొన్నిసార్లు ఒక తల్లి లేదా తండ్రి, పిల్లలు మాత్రమే ఉండే కుటుంబం కూడా చిన్న కుటుంబమే.
• పాఠంలోని సర్వే కార్యకలాపం: పరిసరాల్లో ఏ రకం కుటుంబాలు ఎన్ని ఉన్నాయో లెక్కించి, ఏ రకం ఎక్కువగా ఉందో, ఎందుకో విశ్లేషించడం.
• ఉమ్మడి నుంచి చిన్న కుటుంబం వైపు మార్పు – కారణాలు:
  1. ఆర్థిక కారణాలు: ఉద్యోగాల కోసం పట్టణాలకు వలస.
  2. విద్యా కారణాలు: ఉన్నత చదువుల కోసం దూర ప్రాంతాలకు వెళ్ళడం.
  3. సామాజిక కారణాలు: ఆధునిక జీవనశైలి, పట్టణాల్లో చిన్న ఇళ్ళు.
• రెండింటి లాభనష్టాలు:
  1. ఉమ్మడి కుటుంబం: పిల్లలకు పెద్దల తోడు, పనుల పంపకం, కష్టంలో అందరి సహాయం, ఆర్థిక భారం పంచుకోవడం.
  2. చిన్న కుటుంబం: నిర్ణయాలు తీసుకోవడం సులభం, స్వేచ్ఛ ఎక్కువ; కానీ పెద్దల తోడు, సహాయం తక్కువ.
• పాఠ్యపుస్తకంలోని ఉదాహరణలు: ఆంధ్రప్రదేశ్ పట్టణంలోని, మేఘాలయ గ్రామంలోని కుటుంబాలు – రెండూ ఉమ్మడి కుటుంబాలే.

కుటుంబ బంధాలను చెప్పడానికి ఇంగ్లీషులో పదాలు తక్కువ. కానీ భారతీయ భాషల్లో ప్రతి బంధానికీ ప్రత్యేక పదం ఉంటుంది. ఇది మన కుటుంబ బంధాలు ఎంత దగ్గరగా ఉంటాయో చూపిస్తుంది.

• తెలుగులో బంధుత్వ పదాలు: అత్త, పిన్ని, మామ, పెద్దమ్మ, పెదనాన్న, బాబాయి, తాత, అమ్మమ్మ, నాయనమ్మ వంటి ఎన్నో పదాలు ఉన్నాయి.
• తమిళ భాష ప్రత్యేకత: తమిళం వంటి కొన్ని భాషల్లో అన్న/తమ్ముడు, అక్క/చెల్లి అని పెద్ద–చిన్న తేడాతో వేర్వేరు పదాలు ఉంటాయి.
• 'Cousin' కు పదం లేదు: చాలా భారతీయ భాషల్లో 'కజిన్ (cousin)' అనే ప్రత్యేక పదం లేదు.
• కజిన్లను కూడా అన్నదమ్ములు, అక్కచెల్లెళ్లు అనే పిలుస్తాం.
• దీని అర్థం: కుటుంబంలోని పిల్లలందరి మధ్య బలమైన బంధం ఉంటుంది.
• ఒక పదం = ఇంగ్లీషులో ఎన్నో పదాలు: మాతృభాషలోని ఒక్క బంధుత్వ పదానికి ఇంగ్లీషులో కచ్చితమైన అర్థం చెప్పాలంటే తరచూ ఎన్నో పదాలు కావాలి.
• బాబాయి = father's younger brother (తండ్రి తమ్ముడు)
• పెదనాన్న = father's elder brother (తండ్రి అన్న)
• నాయనమ్మ = father's mother (తండ్రి తల్లి)
• అమ్మమ్మ = mother's mother (తల్లి తల్లి)
• పిన్ని = aunt (బాబాయి భార్య)
• పాఠంలోని హిందీ ఉదాహరణలు: తల్లి సోదరి కూతురు (కజిన్), తండ్రి తమ్ముడు (అంకుల్).
• పాఠంలోని కార్యకలాపం: కుటుంబ సభ్యులు, దూరపు బంధువుల జాబితా రాసి, మాతృభాషలోని బంధుత్వ పదానికి ఇంగ్లీష్ సమానార్థం వెతకడం.

కుటుంబ సభ్యుల మధ్య సంబంధాలు ప్రేమ, శ్రద్ధ, సహకారం, పరస్పర ఆధారం (interdependence) మీద నిలుస్తాయి. పరస్పర ఆధారం అంటే ఒకరి మీద ఒకరు ఆధారపడటం, ఒకరికొకరు సహాయం చేసుకోవడం.

• సంబంధాలకు ఆధారం: ప్రేమ (love), శ్రద్ధ (care), సహకారం (cooperation), పరస్పర ఆధారం (interdependence).
• ప్రతి సభ్యుడికీ పాత్ర: కుటుంబంలో ప్రతి ఒక్కరికీ ఇతరుల పట్ల ఒక పాత్ర (role), బాధ్యత (responsibility) ఉంటాయి.
• తల్లిదండ్రులు: పిల్లలను సంతోషంగా, సమాజంలో బాధ్యత గల వ్యక్తులుగా పెంచడం.
• పిల్లలు: పెరిగే కొద్దీ ఇంటి పనుల్లో ఎక్కువ బాధ్యత తీసుకుని తల్లిదండ్రులు, అన్నదమ్ములు, అక్కచెల్లెళ్లకు సహాయం చేయడం.
• రోజువారీ అభ్యాసం:
  1. రోజూ చేసే పనుల ద్వారా పిల్లలు ఇంటి జీవితంలో పాల్గొనడం నేర్చుకుంటారు
  2. తరతరాలుగా వస్తున్న కుటుంబ సంప్రదాయాలు, ఆచారాలు కూడా నేర్చుకుంటారు.
• ఇంటి బాధ్యతల పంపకం: మార్కెట్‌లో ఏమి కొనాలో నిర్ణయించడం, వంట, నేల శుభ్రం చేయడం, గిన్నెలు కడగడం, పిల్లల హోంవర్క్‌లో సాయం – ఈ పనులు ఎవరు చేస్తారో పోల్చి చూడటం పాఠంలోని కార్యకలాపం.
• ధర్మం (Dharma): మన కర్తవ్యం (duty) నిర్వర్తించడం భారతీయ సంస్కృతిలో ముఖ్యమైన సూత్రం.
• కుటుంబంలో నేర్చుకునే విలువలు:
  1. అహింస (ahimsa) – ఎవరినీ బాధించకపోవడం
  2. దానం (dana) – ఇవ్వడం
  3. సేవ (seva) – సేవ చేయడం
  4. త్యాగం (tyaga) – త్యాగం చేయడం
• త్యాగం: కుటుంబ అవసరాల కోసం సభ్యులు తరచూ తమ సొంత అవసరాలను వదులుకుంటారు.

కుటుంబంలో ఒకరికి కష్టం వస్తే మిగతా వారు తోడుగా నిలుస్తారు. ఉన్నది పంచుకోవడం, అవసరమైతే తమ కోరికలను వదులుకోవడం కుటుంబ జీవితంలోని ముఖ్య లక్షణాలు అని పాఠం ఉమ్మడి కుటుంబ ఉదాహరణతో వివరిస్తుంది.

• కష్ట సమయంలో తోడు: ఉమ్మడి కుటుంబంలో ఒక సభ్యుడికి ఉద్యోగం పోయి డబ్బు ఇబ్బంది వస్తే, మిగతా సభ్యులు ఆ కుటుంబ అవసరాలను కూడా తీరుస్తారు.
• పండుగ ఉదాహరణ: సంక్రాంతి (Sankranthi) వంటి పండుగకు కొత్త బట్టలు కొనేటప్పుడు, ఆర్థికంగా బాగున్న వారు ఇబ్బందిలో ఉన్న బంధువులకు కూడా కొంటారు – అందరికీ పండుగ సంతోషం దక్కాలని.
• త్యాగం (Tyaga): అందరికీ సరిపోయేలా ఖర్చు పంచినప్పుడు, కొందరు తాము కోరుకున్న ఖరీదైన వస్తువు (ఉదా: పట్టు దుస్తులు) బదులు సాధారణ వస్తువుతో (ఉదా: నూలు దుస్తులు) సరిపెట్టుకుంటారు.
• పెద్దల పాత్ర: కుటుంబాలు ఇలాగే ఒకరినొకరు ఆదుకుంటూ ఉన్నది పంచుకుంటాయని ఇంట్లోని పెద్దలు పిల్లలకు నేర్పుతారు.
• సంతృప్తి: తనకు తక్కువ వచ్చినా అందరికీ అందిందనే సంతోషమే కుటుంబ విలువ.
• ఉమ్మడి కుటుంబంలో సాధారణ పాత్రలు: ఒకరు చిన్న వ్యాపారం, ఒకరు ఉద్యోగం (ఉదా: టీచర్), ఒకరు గృహిణి (homemaker) – వేర్వేరు ఆదాయాలు, పనులు ఉన్నా కుటుంబం ఒకటిగా నిలుస్తుంది.
• పాఠంలోని కార్యకలాపాలు:
  1. ఏడుగురు సభ్యుల కుటుంబ వృక్షం (family tree) గీయడం
  2. ఇలాంటి పరిస్థితిలో ఏం చేయాలో చర్చించడం.
• ఈ ఆలోచనలో కనిపించే విలువలు: పంచుకోవడం (sharing), దానం, త్యాగం, సహకారం, పరస్పర ఆధారం.

ఆధునిక కుటుంబాల్లో ఇంటి పనులు అందరి బాధ్యత. తాతయ్య–బామ్మలు కుటుంబానికి, సముదాయానికి ఎంతో తోడ్పడతారు. డబ్బు విషయంలో ఉమ్మడి నిర్ణయాలు, పొదుపు అలవాటు కుటుంబాన్ని బలంగా ఉంచుతాయి.

పాఠం మేఘాలయ (ఈశాన్య భారతం) గ్రామ కుటుంబ ఉదాహరణతో దీన్ని వివరిస్తుంది.

• ఇంటి పనుల పంపకం: తల్లి బయటి పనిలో బిజీ అయితే తండ్రి ఇల్లు శుభ్రం చేయడం, కూరగాయల తోట, వంటలో సాయం వంటి ఇంటి పనుల్లో పాలుపంచుకోవడం – ఇంటి పనులు కేవలం ఒకరివి కావు అనే ఆలోచన.
• హస్తకళల సహకార సంఘం (Handicraft Cooperative): స్థానికులు కలిసి సంప్రదాయ వస్త్రాలు, చెక్క చెక్కడాలు (wood carvings) తయారు చేసి పర్యాటకులకు అమ్మే సంస్థ – పాఠంలోని ఉదాహరణ.
• తాతయ్య–బామ్మల పాత్ర:
  1. హాస్యం, జ్ఞానంతో కూడిన కథలు చెప్పడం; మనుషులను అర్థం చేసుకోవడంలో అనుభవం.
  2. పిల్లల హోంవర్క్‌లో సాయం, బడి బస్సు దాకా తీసుకెళ్ళడం.
  3. కాలనీలో సామాజిక సేవ: కరెంటు పోతే దగ్గరి ఆఫీసులో ఫిర్యాదు నమోదు చేయడం; తుఫానులో పొరుగువారి ఇల్లు దెబ్బతింటే ఇరుగుపొరుగు నుంచి డబ్బు సేకరించి మరమ్మతుకు సాయం.
• డబ్బు నిర్వహణ:
  1. ఆహారం, బట్టలు వంటి ప్రాథమిక అవసరాలు తల్లిదండ్రులు చూసుకుంటారు.
  2. ప్రత్యేక ఖర్చులు వస్తే భార్యాభర్తలు కలిసి చర్చించి నిర్ణయిస్తారు (ఉమ్మడి నిర్ణయం).
  3. అనుకోని అవసరాల కోసం కొంత డబ్బు పొదుపు (saving) చేయాలి.
• కుటుంబ విలువల కార్యకలాపాలు: కుటుంబ విలువలు కనిపించే కథ రాయడం, కుటుంబాలు ఎదుర్కొనే సవాళ్లు–పరిష్కారాలపై చిన్న నాటకం వేయడం.

కుటుంబాలు తమలో తాము మాత్రమే కాదు, ఇతర కుటుంబాలతో, చుట్టూ ఉన్న మనుషులతో కూడా కలిసి ఉంటాయి. ఇలా ఒకరితో ఒకరు కలిసి ఉండే వ్యక్తుల సమూహాన్ని సముదాయం / సమాజం (Community) అంటారు. సందర్భాన్ని బట్టి 'కమ్యూనిటీ' కి ఇంకా వేరే అర్థాలు కూడా ఉంటాయి.

• నిర్వచనం: పరస్పరం సంబంధాలు ఉన్న కుటుంబాలు, వ్యక్తుల సమూహమే సముదాయం.
• సముదాయ సభ్యులు కలిసే సందర్భాలు:
  1. పండుగలు జరుపుకోవడం
  2. విందులు (feasts), పెళ్ళిళ్ళు, ఇతర కార్యక్రమాలు నిర్వహించడం
  3. కొన్ని గ్రామాల్లో వ్యవసాయ పనుల్లో – నేల సిద్ధం చేయడం, విత్తడం, కోత – ఒకరికొకరు సాయం
• ఉమ్మడి వనరుల నియమాలు: కాలక్రమంలో సముదాయాలు తాము పంచుకునే సహజ వనరుల వాడకంపై కొన్ని పద్ధతులను అంగీకరించాయి.
• ఉదా: నీరు, పశువుల మేత భూములు (grazing lands), అటవీ ఉత్పత్తులు (forest produce).
• చాలా గిరిజన సముదాయాల్లో (tribal communities) ఇలాగే ఉంటుంది
• నేటికీ గ్రామీణ భారతంలో కొంతవరకు ఉంది.
• 'నియమాలు' రాతలో ఉండవు: ఈ పద్ధతులను నియమాలు అనవచ్చు, కానీ అవి అరుదుగానే రాసి ఉంటాయి.
• లాభం: సముదాయానికి వనరులు భద్రంగా అందుతాయి.
• బాధ్యత:
  1. ప్రతి కుటుంబం, ప్రతి వ్యక్తి కొన్ని నిర్దిష్ట విధులు (duties) పాటించాలి
  2. లేకపోతే సముదాయం సజావుగా నడవదు.

ఏమీ ఆశించకుండా సముదాయం కోసం ప్రజలు కలిసి పని చేసిన నిజ జీవిత ఉదాహరణలను పాఠం ఇచ్చింది. ఇవి గ్రామీణ సముదాయ సహకారాన్ని చూపుతాయి.

• ఝాబువా నీటి సమస్య: మధ్యప్రదేశ్ (Madhya Pradesh) లోని ఝాబువా (Jhabua) పట్టణం చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతం ఏళ్ల తరబడి తీవ్ర నీటి కొరతతో బాధపడింది.
• హల్మా సంప్రదాయం (Halma Tradition): కష్టంలో ఉన్న వ్యక్తికి లేదా కుటుంబానికి అందరూ కలిసి సాయం చేయడం భిల్ల (Bhil) సముదాయం సంప్రదాయం.
• హల్మా ఉద్దేశం: భూమాత (Mother Earth) కు సేవ చేయడం.
• భిల్లులు ఏం చేశారు:
  1. వందలాది గ్రామాల్లో వేలాది చెట్లు నాటారు.
  2. వాన నీటిని నిల్వ చేయడానికి ఎన్నో కందకాలు (trenches) తవ్వారు, ఇతర నీటి సంరక్షణ నిర్మాణాలు (water harvesting structures) కట్టారు.
  3. ఈ పనికి వారికి డబ్బు ఇవ్వలేదు – సముదాయం, పర్యావరణం పట్ల కర్తవ్యంగా చేశారు.
• పద్మశ్రీ గౌరవం: శివగంగ ఉద్యమం (Shivganga movement) కు చెందిన శ్రీ మహేష్ శర్మకు భిల్ల సముదాయాలతో చేసిన మార్పు తెచ్చే కృషికి 2019లో పద్మశ్రీ (Padma Shri) పురస్కారం లభించింది.
• విజయవాడ వరదలు (2024):
  1. విజయవాడలో 2024 వరదల సమయంలో రోడ్లు నదుల్లా మారాయి
  2. ప్రజలు బయటకు కదలలేకపోయారు
  3. దాదాపు అన్ని దుకాణాలు మూతపడ్డాయి, సేవలు ఆగిపోయాయి.
• చాలా ప్రైవేట్ బృందాలు, ముఖ్యంగా ఆధ్యాత్మిక, మత సంస్థలు భారీగా ఆహారం వండి అవసరమైన వారికి పంచాయి.

సముదాయం గ్రామాల్లోనే కాదు, పట్టణాల్లో (urban context) కూడా ఉంటుంది; కానీ అక్కడ కొంచెం భిన్నంగా పనిచేస్తుంది. పట్టణాల్లో స్వచ్ఛంద సేవ (volunteering) ద్వారా ప్రజలు సముదాయానికి తోడ్పడతారు.

పాఠం గుజరాత్‌లోని అహ్మదాబాద్‌కు చెందిన నిజ జీవిత ఉదాహరణను ఇచ్చింది.

• గ్రామీణ vs పట్టణ సముదాయం:
  1. గ్రామాల్లో సముదాయం వ్యవసాయ పనులు, ఉమ్మడి వనరులు, పండుగల చుట్టూ ఉంటుంది
  2. పట్టణాల్లో స్వచ్ఛంద బృందాలు, నివాసుల సంఘాలు, సేవా కార్యక్రమాల రూపంలో ఉంటుంది.
• అహ్మదాబాద్ ఉదాహరణ (నిజ జీవిత ఘటన):
  1. ఒక చిన్న ఆటో-ఫ్యాబ్రికేషన్ వర్క్‌షాప్ యజమాని (కమల్ పర్మార్) తన పని గంటల తర్వాత వీధిలోని వెనుకబడిన (underprivileged) పిల్లలకు రోజూ సాయంత్రం ఉచితంగా ట్యూషన్ చెప్పి, ఉచిత భోజనం పెట్టారు
  2. కొద్ది కాలంలోనే దాదాపు 150 మంది పిల్లలు క్రమం తప్పకుండా హాజరయ్యారు.
• ఇతరుల భాగస్వామ్యం: స్థానిక బడి టీచర్లు, బడికి వెళ్ళే పెద్ద పిల్లలు వాలంటీర్లుగా బోధనలో చేరారు – ఒకరి సేవ ఇతరులను కూడా ప్రేరేపిస్తుంది.
• వెనుకబడిన పిల్లల పరిస్థితి:
  1. కొందరు బడి మానేసినవారు (dropouts), కొందరు ఎప్పుడూ బడికి వెళ్ళనివారు
  2. బెంచీలు, తరగతి గదులు లేకపోయినా, శబ్దం మధ్యలోనూ శ్రద్ధగా నేర్చుకున్నారు.
• ఇందులో కనిపించే విలువలు: నిస్వార్థ సేవ (seva), దయ, సామాజిక బాధ్యత, విద్యకు సమాన అవకాశం.
• వాలంటీర్ల అనుభవం: బోధించడానికి వెళ్ళినవారు కూడా ఆ పిల్లల నుంచి ఎంతో నేర్చుకుంటారు – సేవ ఇరువైపులా లాభం.
• చర్చా అంశాలు: సమాజం వెనుకబడిన పిల్లలకు అన్యాయం చేసిందా? పిల్లలందరికీ విద్య అందేలా సమాజం ఏం చేయాలి?

గత 30–40 ఏళ్ళలో కొత్త రకాల సముదాయాలు కూడా వచ్చాయి. అంతేకాదు, 'సముదాయం' అనేది ఒక అనువైన (flexible) భావన – దానికి ఎన్నో రూపాలు ఉన్నాయి.

• నివాసుల సంక్షేమ సంఘాలు (Residents' Welfare Associations – RWA): పట్టణాల్లో తమ సొంత నియమాలు (rules and regulations) తయారు చేసుకునే కొత్త సముదాయాలు.
• నియమాలు: చెత్త నిర్వహణ (waste management), ఉమ్మడి ప్రదేశాల శుభ్రత, పెంపుడు జంతువుల సంరక్షణ మొదలైనవి.
• అక్కడ నివసించేవారే ఈ నియమాల తయారీలో పాల్గొంటారు.
• సముదాయాల పరస్పర ఆధారం (Interdependence): సముదాయాలు చివరికి ఒకదానిపై ఒకటి ఆధారపడతాయి.
• RWAలు సరుకుల కోసం వ్యాపార సముదాయం (trading community) మీద, చెత్త తొలగింపు కోసం మున్సిపల్ కార్మికుల మీద ఆధారపడతాయి.
• సంక్లిష్ట సమాజంలో ప్రతి ఒక్కరూ ఎంతో మంది ఇతర వ్యక్తులు, సముదాయాల మీద ఆధారపడతారు.
• సముదాయానికి మరిన్ని అర్థాలు:
  1. జాతి (Jati) లేదా దాని ఉపవిభాగం
  2. ఒక మతం, ప్రాంతం, ఉమ్మడి పని లేదా ఆసక్తి గల చిన్న సమూహం
  3. పాఠంలోని ఉదాహరణలు: ముంబైలోని పార్సీ సముదాయం, చెన్నైలోని సిక్కు సముదాయం, అమెరికాలోని భారతీయ సముదాయం, కేరళ శాస్త్రవేత్తల సముదాయం, మన బడి కళా (art) సముదాయం, గ్రామ రైతు సముదాయం.
• బడిలో సముదాయాలు: తరగతి, క్రీడా సముదాయం, NSS, NCC, సైన్స్ క్లబ్, నాటక క్లబ్ మొదలైనవి.
• అధ్యాయ సారాంశం:
  1. కుటుంబం మానవ సమాజానికి పునాది; సభ్యులు పనుల్లో ఒకరికొకరు తోడుంటారు.
  2. సముదాయం కుటుంబం కంటే పెద్ద యూనిట్; అక్కడా ప్రజలు ఒకరినొకరు ఆదుకుంటారు.
  3. సముదాయాన్ని ఎన్నో విధాలుగా నిర్వచించవచ్చు; సముదాయాలు చివరికి పరస్పరం ఆధారపడతాయి.