జీవ ప్రపంచంలో వైవిధ్యం (Diversity in the Living World)

AP SCERT 6వ తరగతి సైన్స్ పాఠం 2 'జీవ ప్రపంచంలో వైవిధ్యం (Diversity in the Living World)' ఒక ప్రకృతి నడక (Nature Walk) తో మొదలవుతుంది. పాత్రలు: సైన్స్ టీచర్ సునీల, దగ్గరలోని పరిశోధన ప్రయోగశాల శాస్త్రవేత్త డా.

రవి, పక్షుల కూతలను అనుకరించడంలో, మొక్కలు–జంతువులను గుర్తించడంలో నిపుణుడైన సీతారాం మామయ్య.

• నడక లక్ష్యం: ప్రకృతిలోని మొక్కలు, జంతువుల అందం, వైవిధ్యాన్ని అనుభవించడం.
• నడక నియమాలు:
  1. జీవులను గౌరవించాలి, ఇబ్బంది పెట్టకుండా గమనించాలి
  2. ఆకులు, పూలు తెంపకూడదు
  3. స్క్రాప్‌బుక్ కోసం కింద రాలిన ఆకులు/పూలు/ఈకలు మాత్రమే సేకరించాలి.
• వైవిధ్యానికి ఉదాహరణ: ప్రతి పక్షికి తనదైన ప్రత్యేక కూత (Unique chirp).
• వాతావరణ ప్రభావం (Know more): వాతావరణం జీవుల ప్రవర్తనను ప్రభావితం చేస్తుంది.
• ఎండ రోజుల్లో – సీతాకోకచిలుకలు, తేనెటీగలు చురుకుగా ఉంటాయి
• వర్షం తర్వాత – వానపాములు మట్టి నుంచి బయటకు వస్తాయి
• మొక్కల్లో వైవిధ్యం (పట్టిక 2.1):
  1. పొడవు/పొట్టి
  2. గట్టి/మెత్తని కాండం
  3. ఆకుల ఆకారం, అమరిక
  4. పూల రంగు, ఆకారం, సువాసన. ఉదా: గడ్డి (మెత్తని, సన్నని కాండం), తులసి, మందార, వేప (గట్టి కాండం), మర్రి.
• జంతువుల్లో వైవిధ్యం (పట్టిక 2.2):
  1. కాకి – చెట్టు – కీటకాలు – ఎగురుతుంది, నడుస్తుంది
  2. చీమ – మట్టిలో గూడు/బొరియ – ఆకులు, గింజలు, కీటకాలు – ఆరు కాళ్ళు
  3. ఆవు – గడ్డి, ఆకులు
• నివాస స్థలాలు: కొన్ని జంతువులు నేలపై, పక్షులు చెట్లపై, చేపలు నీటిలో, కప్పలు నేల–నీరు రెండింటిలో.
• కృత్యాలు:
  1. 2.1 – ప్రకృతి నడక, పరిశీలనల నమోదు
  2. 2.2 – 30 సెకన్లు కళ్ళు మూసుకుని నచ్చిన ఒక మొక్క, ఒక జంతువును ఊహించి బోర్డుపై గీయడం (Let us appreciate).

జీవ వైవిధ్యం (Biodiversity), వర్గీకరణ (Grouping) – ఈ పాఠంలోని రెండు ప్రాథమిక నిర్వచనాలు. ఇవి 'మనం నేర్చుకున్నవి' (What we have learnt) భాగంలో కూడా ఉన్నాయి.

• జీవ వైవిధ్యం: ఒక నిర్దిష్ట ప్రాంతంలో కనిపించే వివిధ రకాల మొక్కలు, జంతువులు ఆ ప్రాంత జీవ వైవిధ్యానికి తోడ్పడతాయి. కంటికి కనిపించని సూక్ష్మజీవుల ప్రపంచం కూడా ఉంది.
• ప్రతి జీవికి ఒక పాత్ర (పరస్పర ఆధారం):
  1. చెట్లు → పక్షులు, జంతువులకు ఆహారం, ఆశ్రయం
  2. జంతువులు → పండ్లు తిని విత్తనాలను వ్యాప్తి చేస్తాయి
  3. సీతాకోకచిలుకలు, తేనెటీగలు → పరాగ సంపర్కం (Pollination)
  4. కాబట్టి మొక్కలు, జంతువులు ఒకదానిపై ఒకటి ఆధారపడతాయి.
• వర్గీకరణ నిర్వచనం: వస్తువులను ఉమ్మడి లక్షణాల ఆధారంగా సమూహాలుగా అమర్చే పద్ధతి.
• వర్గీకరణ ప్రాముఖ్యత: పోలికలు, తేడాల ఆధారంగా మొక్కలు, జంతువులను అర్థం చేసుకోవడం, అధ్యయనం చేయడం సులభం.
• కృత్యం 2.3 (Let us group): పత్రికల నుంచి బొమ్మలు కత్తిరించి కార్డులపై అతికించి, 5–6 మంది బృందాలుగా ఉమ్మడి లక్షణాల ఆధారంగా సమూహాలుగా వర్గీకరించడం.
• వర్గీకరణ ఆధారం మారవచ్చు: వేర్వేరు బృందాలు వేర్వేరు లక్షణాలను ఎంచుకోవచ్చు.
• వర్గీకరణ ఆధారాలు (చిత్రం 2.2):
  1. మొక్కలు: ఎత్తు, పూలు ఉండటం/లేకపోవడం, గట్టి/మెత్తని కాండం
  2. జంతువులు: ఆహారపు అలవాట్లు, నివసించే చోటు, రంగు, కదిలే విధానం
• అనుసంధానం: దైనందిన జీవితంలో వర్గీకరణ ప్రాముఖ్యత 'Materials Around Us' అధ్యాయంలో వస్తుందని పాఠం చెబుతుంది.

ఎత్తు, కాండం రకం, కొమ్మలు మొదలయ్యే స్థానం (Branching pattern) – ఈ మూడు ఆధారాలతో మొక్కలను గుల్మాలు (Herbs), పొదలు (Shrubs), వృక్షాలు (Trees) గా వర్గీకరిస్తారు. బలహీన కాండం ఉన్నవి ఎగబాకే (Climbers), పాకే (Creepers) మొక్కలు.

• వృక్షాలు (Trees):
  1. చాలా ఎత్తు; కాండం గట్టి, మందం, గోధుమ రంగు, చెక్కలా (Woody).
  2. కొమ్మలు నేలకు దూరంగా, కాండంపై ఎత్తులో మొదలవుతాయి.
  3. ఉదా: మామిడి, వేప. కొమ్మలు లేని వృక్షాలు: కొబ్బరి, తాటి.
• పొదలు (Shrubs):
  1. మధ్యస్థ ఎత్తు; గోధుమ రంగులో ఉండే, చెక్కలాంటి అనేక కాండాలు.
  2. కొమ్మలు నేలకు చాలా దగ్గరగా మొదలవుతాయి.
  3. కాండం గట్టిదే కానీ వృక్షమంత మందం కాదు. ఉదా: గులాబీ.
• గుల్మాలు (Herbs):
  1. చిన్నవి
  2. కాండం మెత్తగా, ఆకుపచ్చగా ఉంటుంది. ఉదా: టమాట.
• ఎగబాకే మొక్కలు (Climbers):
  1. బలహీన కాండం
  2. ఆధారంతో పైకి ఎగబాకుతాయి. ఉదా: మనీ ప్లాంట్.
• పాకే మొక్కలు (Creepers):
  1. బలహీన కాండం
  2. నేలపై పాకుతాయి. ఉదా: పుచ్చకాయ.

పట్టిక 2.3 – పాఠ్యపుస్తక ఉదాహరణలు

• మామిడి – పొడవు, గోధుమ రంగు, గట్టి, మందం, ఎత్తులో కొమ్మలు → వృక్షం
• గులాబీ – మధ్యస్థ, గోధుమ రంగు, గట్టి, సన్నం, నేల దగ్గర కొమ్మలు → పొద
• టమాట – పొట్టి, ఆకుపచ్చ, మెత్తని, సన్నం → గుల్మం

అభ్యాస ప్రశ్న (పాఠం చివర) గులాబీ, మామిడి, గోధుమ, కొబ్బరిని కాండం, కొమ్మల తీరు ఆధారంగా వర్గీకరించండి → గులాబీ – పొద; మామిడి – వృక్షం; గోధుమ – మెత్తని కాండం గల గుల్మం; కొబ్బరి – కొమ్మలు లేని వృక్షం.

ఆకులపై కనిపించే సన్నని గీతలు ఈనెలు (Veins). ఆకుపై ఈనెల అమరిక తీరు ఈనెల వ్యాపనం (Venation). వేర్లు రెండు రకాలు – తల్లివేరు (Taproot), పీచువేర్లు (Fibrous roots).

ఈనెల వ్యాపనం

• జాలాకార ఈనెల వ్యాపనం (Reticulate Venation): మధ్యలోని మందమైన ఈనె (మధ్య ఈనె – Midrib) కు రెండు వైపులా ఈనెలు వల (Net) లాగా అల్లుకుని ఉంటాయి.
• ఉదా: రావి (Peepal), మందార (Hibiscus).
• సమాంతర ఈనెల వ్యాపనం (Parallel Venation): ఈనెలు ఒకదానికొకటి సమాంతరంగా నడుస్తాయి.
• ఉదా: అరటి, గడ్డి.
• అనుకూలనం: గాలి/ఎండ ఎక్కువ ఉండే ప్రాంతాల మొక్కలకు రక్షణ కోసం బలమైన మధ్య ఈనె, దట్టమైన ఈనెలు ఉంటాయి.

వేర్లు

• కృత్యం 2.6: మట్టిని తడిపి ఖుర్పీ (Khurpi/Trowel) తో వదులు చేసి, వేర్లు దెబ్బతినకుండా గుల్మాలను తవ్వి, కడిగి గమనించి, తిరిగి నాటాలి.
• తల్లివేరు (Taproot): ఒక ప్రధాన వేరు + దాని నుంచి వచ్చే చిన్న పక్క వేర్లు (Side roots). ప్రధాన వేరునే తల్లివేరు అంటారు.
• ఉదా: ఆవాలు (Mustard), మందార.
• పీచువేర్లు (Fibrous Roots): కాండం అడుగు నుంచి దాదాపు ఒకే పరిమాణంలోని సన్నని వేర్ల గుత్తి.
• ఉదా: సాధారణ గడ్డి.
• ముల్లంగి (Radish):
  1. మనం తినే భాగం వేరు
  2. ఇది ఆహారం నిల్వ చేసుకుని లావుగా మారిన తల్లివేరు. దాని ఆకుల్లో జాలాకార ఈనెలు.

జతలు (బిట్స్ కోసం)

• రావి, మందార → జాలాకారం | అరటి, గడ్డి → సమాంతరం
• ఆవాలు, మందార → తల్లివేరు | గడ్డి → పీచువేర్లు
• 'సమాంతర', 'జాలాకార' – ఆకుల ఈనెల రకాలు, వేర్ల రకాలు కావు.

ఈనెల వ్యాపనం, వేరు రకం, విత్తనంలోని బీజదళాల (Cotyledons) సంఖ్య – ఈ మూడింటి మధ్య సంబంధం ఈ పాఠంలో అత్యధికంగా అడిగే అంశం. దీని ఆధారంగా మొక్కలను ద్విదళ బీజాలు (Dicots), ఏకదళ బీజాలు (Monocots) గా వర్గీకరిస్తారు.

• కృత్యం 2.7 – ఈనెలు & వేర్ల సంబంధం (పట్టిక 2.4):
  1. బిళ్ళగన్నేరు (Sadabahar/Periwinkle) – తల్లివేరు + జాలాకారం
  2. నిమ్మగడ్డి (Lemongrass) – పీచువేర్లు + సమాంతరం
  3. సాధారణ గడ్డి – పీచువేర్లు + సమాంతరం
  4. శనగ (Chickpea/Chana) – తల్లివేరు + జాలాకారం
  5. గోధుమ (Wheat) – పీచువేర్లు + సమాంతరం
  6. కృత్యంలో సూచించిన ఇతర మొక్క: బంతి (Marigold)
• సాధారణ నియమం:
  1. జాలాకార ఈనెలు → సాధారణంగా తల్లివేరు
  2. సమాంతర ఈనెలు → సాధారణంగా పీచువేర్లు.
• కృత్యం 2.8 – విత్తనాలు: శనగ, మొక్కజొన్న (Maize) గింజలను 2–3 రోజులు నానబెట్టి, శనగ పై పొర (Seed coat) తీసి పరిశీలించడం.
• బీజదళం (Cotyledon): శనగ గింజ విడిపోయే రెండు భాగాల్లో ఒక్కో భాగం.
• ద్విదళ బీజాలు (Dicotyledons): విత్తనంలో రెండు బీజదళాలు – ఉదా: శనగ.
• ఏకదళ బీజాలు (Monocotyledons): ఒకే సన్నని బీజదళం – ఉదా: మొక్కజొన్న.

పోలిక

• ద్విదళం: 2 బీజదళాలు | జాలాకార ఈనెలు | తల్లివేరు వ్యవస్థ | శనగ, బిళ్ళగన్నేరు
• ఏకదళం: 1 బీజదళం | సమాంతర ఈనెలు | పీచువేర్ల వ్యవస్థ | మొక్కజొన్న, గోధుమ, నిమ్మగడ్డి, గడ్డి

అభ్యాస ప్రశ్నలు (పాఠం చివర)

• ద్విదళానికి సరైన కలయిక: జాలాకారం – తల్లివేరు – రెండు బీజదళాలు.
• సమాంతర ఈనెలు, పీచువేర్లు ఉన్న మొక్కను ద్విదళంగా వర్గీకరించడం – తప్పు (అది ఏకదళం).
• పాఠంలోని విత్తనాల పోలిక: గోధుమ (ఏకదళం) vs రాజ్మా/కిడ్నీ బీన్స్ (ద్విదళం).

జంతువులు కదిలే విధానం, కదలడానికి వాడే శరీర భాగాలు వాటి వర్గీకరణకు ఒక ఆధారం అని పాఠం చెబుతుంది ('మనం నేర్చుకున్నవి'). ఆకారం, పరిమాణం, నిర్మాణం, రంగు కూడా ఆధారాలు కావచ్చు.

• కదలిక రకాలు: ఎగరడం, పరిగెత్తడం, పాకడం (Crawl), నడవడం, గెంతడం (Hop/Jump), ఈదడం.
• పట్టిక 2.5 – జంతువు | కదలిక | శరీర భాగం:
  1. చీమ – నడక – కాళ్ళు
  2. మేక – నడక, గెంతడం – కాళ్ళు
  3. పావురం – నడక, ఎగరడం – కాళ్ళు, రెక్కలు
  4. ఈగ (Housefly) – నడక, ఎగరడం – కాళ్ళు, రెక్కలు
  5. చేప – ఈత – వాజాలు (Fins)
• చేప (చిత్రం 2.8a):
  1. నీటిలో జీవిస్తుంది
  2. శరీరం నీటిలో దూసుకుపోయే ఆకారం (Streamlined body)
  3. వాజాలతో ఈదుతుంది.
• మేక (చిత్రం 2.8b):
  1. గడ్డి ప్రాంతాల్లో జీవిస్తుంది
  2. కాళ్ళతో నడుస్తుంది.
• కదలిక – పరిసరాలు: జంతువు జీవించే పరిసరాలను బట్టి కదలిక విధానం, దానికి వాడే శరీర భాగాలు మారుతాయి.
• బాతు vs పావురం (అభ్యాస ప్రశ్న):
  1. బాతు కాళ్ళ వేళ్ళ మధ్య చర్మపు పొర (జాలపాదాలు – Webbed feet) ఉంటుంది – నీటిలో ఈదడానికి
  2. పావురం పాదాలకు ఈ పొర ఉండదు.
• కృత్యం 2.9: రకరకాల జంతువుల పోస్టర్ తయారుచేసి, అవి కదలడానికి వాడే శరీర భాగాలను గుర్తించడం.
• అభ్యాస ప్రశ్న: ఆవు, బొద్దింక, పావురం, గబ్బిలం, తాబేలు, తిమింగలం, చేప, మిడత, బల్లి – పాఠంలో చర్చించని ఏదైనా ఒక లక్షణంతో రెండు సమూహాలుగా విభజించడం.

భిన్నమైనది గుర్తించండి (Odd one out)

• రెక్కలు వాడేవి: పావురం, ఈగ, కాకి | వాడనిది: చేప
• కాళ్ళు మాత్రమే వాడేవి: చీమ, మేక

అనుకూలనాలు (Adaptations): ఒక నిర్దిష్ట ప్రాంతంలో మొక్కలు, జంతువులు జీవించడానికి సహాయపడే ప్రత్యేక లక్షణాలు. ప్రాంతాల పరిస్థితులు వేర్వేరు కాబట్టి జీవ వైవిధ్యం ప్రాంతాన్ని బట్టి మారుతుంది.

మొక్క | ప్రాంతం | అనుకూలనం | ప్రయోజనం

• నాగజెముడు (Cactus) – రాజస్థాన్ ఎడారి – మందమైన, కండగల (Fleshy) కాండం – నీటి నిల్వ, వేడిని తట్టుకోవడం.
• వేడి ఎడారి:
  1. నీరు చాలా తక్కువ
  2. పగలు చాలా వేడి, రాత్రి చాలా చల్లదనం.
• దేవదారు (Deodar) – హిమాచల్ ప్రదేశ్ హిమాలయాలు – శంకువు (Conical) ఆకారం, వంగే గుణం గల వాలు కొమ్మలు – తరచూ కురిసే మంచు సులభంగా జారిపోతుంది.
• మడ అడవులు (Mangroves) – ఆంధ్రప్రదేశ్ తీర ప్రాంతాలు – చిత్తడి నేలల్లో (Marshy soil) పెరుగుదల – ఉప్పు నీటిని తట్టుకోవడం.
• వేప, మర్రి – పీఠభూమి (Plateau) ప్రాంతాలు – గొడుగు ఆకారం – ఎక్కువ సూర్యరశ్మి పొందడం.
• రోడోడెండ్రాన్ (Rhododendron) – ప్రకాశవంతమైన పూల మొక్క:
• నీలగిరి శోలా అడవులు (Shola forests) – పొట్టిగా, చిన్న ఆకులతో – పర్వత శిఖరాల బలమైన గాలులను తట్టుకోవడం.
• సిక్కిం పర్వతాలు – పొడవుగా.
• భావం: ఒకే మొక్క వేర్వేరు ప్రాంతాల్లో వేర్వేరు అనుకూలనాలు చూపవచ్చు.
• పాఠంలోని విద్యార్థులు – పరిశీలనలు:
  1. అలెక్స్ – రాజస్థాన్ నాగజెముడు
  2. మాయ – హిమాచల్ దేవదారు, నీలగిరి రోడోడెండ్రాన్
  3. జయ – AP మడ అడవులు
  4. పెమ (సిక్కిం) – పొడవైన రోడోడెండ్రాన్.
• పట్టిక 2.6 ఉదాహరణలు:
  1. ఎడారి – ఒంటె
  2. పర్వతాలు – దేవదారు
  3. సముద్రం – చేప
  4. అడవి – సింహం.
• పాఠ్యపుస్తక ఉదాహరణ: దేవదారు ఆకారం, రోడోడెండ్రాన్ ఎత్తు – పర్వత ప్రాంతాల అనుకూలనాలు.

రాజస్థాన్ వేడి ఎడారి (Hot desert) ఒంటె, లడఖ్ చల్లని ఎడారి (Cold desert) ఒంటె మధ్య తేడాలు జంతు అనుకూలనాలకు పాఠ్యపుస్తకం ఇచ్చిన ప్రధాన ఉదాహరణ (చిత్రాలు 2.11, 2.12). పోలిక ప్రశ్నలు ఇక్కడి నుంచే వస్తాయి.

పోలిక

• వేడి ఎడారి ఒంటె (రాజస్థాన్):
  1. పొడవైన కాళ్ళు, వెడల్పైన గిట్టలు (Hooves) → ఇసుకలో కూరుకుపోకుండా నడవగలవు.
  2. ఒకే మూపురం (One hump) → ఆహారం కొరత ఉన్నప్పుడు బతకడానికి సహాయపడుతుంది.
• చల్లని ఎడారి ఒంటె (లడఖ్):
  1. ఎత్తు తక్కువ, కాళ్ళు పొట్టి → పర్వత ప్రాంతాల్లో సులభంగా నడవగలవు.
  2. రెండు మూపురాలు (Two humps) → చలికాలం చివర ఆహారం తక్కువ కాబట్టి నిల్వ ఆహారం వాడటంతో మూపురాలు కుంచించుకుపోతాయి (Shrink).
  3. తల నుంచి మెడ వరకు పొడవాటి వెంట్రుకలు → లడఖ్ చలిని తట్టుకోవడం.
• మూపురం పని (పాఠం ప్రకారం): ఎడారిలో ఆహారం సులభంగా దొరకదు కాబట్టి ఒంటెలు మూపురాల్లో ఆహారాన్ని నిల్వ చేసుకుంటాయి.
• నీటి పొదుపు లక్షణాలు (రాజస్థాన్‌కు చెందిన కాశీ చెప్పినవి):
  1. చాలా తక్కువగా మూత్రం విసర్జిస్తాయి
  2. పేడ పొడిగా ఉంటుంది
  3. చెమట పట్టదు
  4. ఫలితం: శరీరం నుంచి నీరు ఎక్కువ పోదు → చాలా రోజులు నీళ్ళు తాగకుండా బతకగలవు.
• ఇదే తరహా అభ్యాస ప్రశ్న: పర్వత మేక vs మైదాన మేక – తేడాలు, వాటికి కారణం (ప్రాంత పరిస్థితులు).

గుర్తుంచుకునే సూత్రం 'వేడి – ఒకటి, చలి – రెండు' (మూపురాలు); 'ఇసుక – పొడవు కాళ్ళు, పర్వతం – పొట్టి కాళ్ళు'.

తప్పు ఎంపికలు గుర్తించండి

• 'వెడల్పైన గిట్టలు నీటి పొదుపుకు' → తప్పు (ఇసుకలో నడకకు).
• 'లడఖ్ ఒంటె కాళ్ళు రాజస్థాన్ ఒంటె కంటే పొడవు' → తప్పు.

ఆవాసం (Habitat): మొక్కలు, జంతువులు నివసించే ప్రదేశం. ఇది వాటికి ఆహారం, నీరు, గాలి, ఆశ్రయం, ఇతర అవసరాలు అందిస్తుంది. ఒకే ఆవాసాన్ని చాలా రకాల జీవులు పంచుకోవచ్చు; ప్రాంత జీవ వైవిధ్యాన్ని రూపొందించడంలో ఆవాసం ముఖ్య పాత్ర పోషిస్తుంది.

• ఉదాహరణలు:
  1. సముద్ర తాబేలు – సముద్రం
  2. ఒంటె – వేడి/చల్లని ఎడారి
  3. రోడోడెండ్రాన్ – పర్వతాలు.
• భౌమ ఆవాసాలు (Terrestrial): అడవులు, ఎడారులు, గడ్డి మైదానాలు, పర్వతాలు.
• జల ఆవాసాలు (Aquatic): చెరువులు, సరస్సులు, నదులు, సముద్రాలు.
• ఉభయచరాలు (Amphibians): నీరు, నేల రెండింటిలో జీవించేవి – ఉదా: కప్ప.
• వాయు ఆవాసం (Aerial): ఎక్కువ సమయం ఎగురుతూ గడిపే పక్షులు.
• వృక్షావాసం (Arboreal): ఎక్కువగా చెట్లపై జీవించే, విశ్రమించే, కదిలే జంతువులు – ఉదా: కోతులు.
• అభ్యాస ప్రశ్న: గుర్రం, డాల్ఫిన్, కప్ప, గొర్రె, మొసలి, ఉడుత, తిమింగలం, వానపాము, పావురం, తాబేలును జల/భౌమ/రెండింటిగా విభజించడం.

సలీం అలీ (Salim Ali, 1896–1987) – Know a scientist

• భారతదేశమంతా తిరిగి పక్షుల వైవిధ్యం గమనించారు
• పక్షుల జాబితా, ప్రయాణ మార్గాలు, ఆవాసాలు నమోదు చేశారు.
• ఆయన సంరక్షించిన ప్రాంతాలు:
  1. కేవ్లాదేవ్ జాతీయ ఉద్యానవనం – భరత్‌పూర్, రాజస్థాన్
  2. రంగనతిట్టు పక్షి సంరక్షణ కేంద్రం – మాండ్య, కర్ణాటక
• భారత ఉపఖండ పక్షులపై 10 పుస్తకాల ప్రఖ్యాత సిరీస్ రాశారు.
• బిరుదు:
  1. 'భారతదేశ పక్షి మనిషి (Birdman of India)'
  2. పద్మవిభూషణ్ – 1976.

రోళ్ళపాడు వన్యప్రాణి అభయారణ్యం (Do you know?)

• కర్నూలు జిల్లా, ఆంధ్రప్రదేశ్
• పొడి గడ్డి మైదాన పర్యావరణ వ్యవస్థ.
• ఏర్పాటు లక్ష్యం: అంతరించే ప్రమాదంలో ఉన్న బట్టమేక పక్షి (Great Indian Bustard) రక్షణ.
• ఇతర జీవులు: కృష్ణజింకలు (Black Bucks), నక్కలు, వలస పక్షులు.

ఆవాసాలు దెబ్బతింటే మొక్కలు, జంతువులు తమ ఇళ్ళు, ఆహారం, ఇతర వనరులు కోల్పోతాయి; దీనివల్ల జీవ వైవిధ్య నష్టం (Loss of biodiversity) జరుగుతుంది. సంరక్షణ ప్రాజెక్టులు, సంవత్సరాలు, ప్రదేశాలు పోటీ పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• తగ్గిన జనాభా: మానవ కార్యకలాపాల వల్ల సహజ ఆవాసాలు నశించి బెంగాల్ పులి, చీతా (Cheetah), బట్టమేక పక్షి (Great Indian Bustard) సంఖ్య తగ్గింది.
• ప్రభుత్వ ప్రాజెక్టులు:
  1. ప్రాజెక్ట్ టైగర్ (Project Tiger) – 1973 – బెంగాల్ పులుల రక్షణ.
  2. చీతా పునఃప్రవేశ ప్రాజెక్ట్ (Cheetah Reintroduction Project) – 2022 – చీతాల జనాభా పునరుద్ధరణ.
  3. బట్టమేక పక్షి ఆవాసాలు రక్షిత ప్రాంతాలుగా (Protected areas) – గుజరాత్, రాజస్థాన్, మహారాష్ట్ర, ఆంధ్రప్రదేశ్.
• పవిత్ర వనాలు (Sacred Groves): సంప్రదాయంగా రక్షించబడే అడవులు.
• మనుషుల జోక్యం లేని అడవి ప్రాంతాలు
• పరిమాణం చిన్నది నుంచి చాలా పెద్దది వరకు
• భారతదేశమంతటా ఉన్నాయి.
• స్థానిక సమాజం కాపాడుతుంది
• చెట్లు నరకడం, జంతువులకు హాని నిషిద్ధం.
• ఎన్నో ఔషధ మొక్కలకు నిలయం – 'సమాజం రక్షించే జీవ వైవిధ్య నిధి'.
• తిమ్మమ్మ మర్రిమాను:
  1. ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద మర్రిచెట్టు
  2. AP పవిత్ర వనం
  3. శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా, కదిరి దగ్గర గూటిబయలు.
• జానకి అమ్మాళ్ (Janaki Ammal, 1897–1984):
  1. భారతీయ వృక్షశాస్త్రవేత్త
  2. భారత వృక్ష సర్వే సంస్థ (Botanical Survey of India – BSI) అధిపతిగా దేశ మొక్కల వైవిధ్యాన్ని నమోదు చేసే కార్యక్రమాలు ప్రారంభించారు
  3. 'సేవ్ సైలెంట్ వ్యాలీ' ఉద్యమంలో కీలక పాత్ర.
• సైలెంట్ వ్యాలీ ఉద్యమం (Success Story):
  1. పాలక్కాడ్ జిల్లా, కేరళ – తేమతో కూడిన సతతహరిత అడవి (Moist evergreen forest).
  2. కుంతిపుళ (Kunthipuzha) నదిపై జలవిద్యుత్ ఆనకట్ట ప్రతిపాదనకు వ్యతిరేకంగా 10 సంవత్సరాల పోరాటం.
  3. సాధనాలు: అవగాహన కార్యక్రమాలు, పత్రికలకు లేఖలు, వ్యాసాలు, సెమినార్లు, కోర్టు పిటిషన్లు.
  4. అడవి సమీపంలో నివసించని సాధారణ ప్రజలు నడిపిన ఉద్యమం; విజయం సాధించింది.
• ప్రాజెక్టు పనులు:
  1. దివ్య ముదప్ప, ఉషా లచుంగ్పా, ఘజాలా షహాబుద్దీన్, నందిని వెల్హో, విద్యా ఆత్రేయ, ఉమా రామకృష్ణన్, దివ్య కర్నాడ్ కృషిపై నివేదిక
  2. తరగతి జీవ వైవిధ్య రిజిస్టర్.