జాతీయ ఆర్థిక వ్యవస్థ జీవనాడులు (Lifelines of National Economy)

రోజువారీ జీవితంలో వాడే వస్తువులు, సేవల్లో కొన్ని పరిసరాల్లోనే దొరుకుతాయి; మిగిలినవి ఇతర ప్రాంతాల నుంచి తెప్పించుకుంటాం. వస్తువులు, సేవలు ఉత్పత్తి అయిన చోటు (సరఫరా ప్రాంతం) నుంచి అవసరమైన చోటికి (డిమాండ్ ప్రాంతం) వాటంతట అవి కదలవు.

ఆ కదలికకు రవాణా (Transport) కావాలి.

• వ్యాపారులు (Traders):
  1. వస్తువులు ఉత్పత్తిదారుల నుంచి వినియోగదారులకు చేరే ప్రక్రియను సులభం చేసేవారు
  2. రవాణా ద్వారానే వస్తువులు వినియోగదారుల దగ్గరకు వస్తాయి.
• అభివృద్ధి వేగం: ఒక దేశ అభివృద్ధి వేగం రెండింటిపై ఆధారపడుతుంది – వస్తు సేవల ఉత్పత్తి, వాటిని ఒక చోటి నుంచి మరో చోటికి తరలించడం. అందుకే సమర్థ రవాణా వేగవంతమైన అభివృద్ధికి ముందు షరతు (Prerequisite).
• రవాణా మూడు రంగాల్లో: భూమి (Land), నీరు (Water), గాలి (Air). వీటి ఆధారంగా రవాణాను భూ రవాణా, జల రవాణా, వాయు రవాణాగా వర్గీకరిస్తారు.

• పరస్పర పూరకాలు (Complementary): రవాణా, సమాచార వ్యవస్థ, వాణిజ్యం – మూడూ ఒకదానికొకటి తోడ్పడతాయి. అభివృద్ధి చెందిన సమాచార వ్యవస్థ లేకుండా రవాణా, వాణిజ్యం బాగా నడవవు.
• దట్టమైన, సమర్థ నెట్‌వర్క్: స్థానిక, జాతీయ, ప్రపంచ వాణిజ్యానికి రవాణా, సమాచారంలో దట్టమైన, సమర్థ నెట్‌వర్క్ ముందు షరతు.
• విజ్ఞాన సాంకేతికాల ప్రభావం:
  1. చాలా కాలం రవాణా, వాణిజ్యం పరిమిత ప్రదేశానికే పరిమితమయ్యాయి. సైన్స్, సాంకేతికత పెరిగాక వాటి ప్రభావ ప్రాంతం చాలా విస్తరించింది
  2. సమర్థ, వేగవంతమైన రవాణాతో ప్రపంచం ఒక పెద్ద గ్రామంగా మారిందని పుస్తకం చెబుతుంది.
• భారతదేశం ఇతర దేశాలతో బాగా అనుసంధానం: భారీ విస్తీర్ణం, వైవిధ్యం, భాషా–సామాజిక–సాంస్కృతిక బహుళత్వం ఉన్నా రైళ్లు, విమానాలు, జలమార్గాలు, వార్తాపత్రికలు, రేడియో, టెలివిజన్, సినిమా, ఇంటర్నెట్ దేశ సామాజిక–ఆర్థిక ప్రగతికి తోడ్పడుతున్నాయి.
• వాణిజ్యం:
  1. స్థానిక స్థాయి నుంచి అంతర్జాతీయ స్థాయి వరకు ఉన్న వాణిజ్యం ఆర్థిక వ్యవస్థకు చైతన్యం తెచ్చింది
  2. జీవితంలో సౌకర్యాలు, సదుపాయాలు పెంచింది.
• అధ్యాయ ఉద్దేశం: ఆధునిక రవాణా, సమాచార సాధనాలు దేశానికి, దాని ఆధునిక ఆర్థిక వ్యవస్థకు 'జీవనాడులు' (Lifelines) ఎలా అవుతున్నాయో తెలపడం.

భూ రవాణాలో ముందుగా రోడ్లను పుస్తకం చర్చిస్తుంది. భారతదేశంలో రైలు మార్గాల కంటే ముందే రోడ్లు ఉన్నాయి. రోడ్లు నిర్మించడం, నిర్వహించడం సులభం కాబట్టి ఇప్పటికీ రైల్వేల కంటే కొన్ని విషయాల్లో పైచేయి ఉంది.

• రోడ్డు నెట్‌వర్క్ పరిమాణం:
  1. ప్రపంచంలో భారతదేశానిది రెండవ అతిపెద్ద రోడ్డు నెట్‌వర్క్
  2. మొత్తం పొడవు సుమారు 62.16 లక్షల కి.మీ. (2020–21).
• రైలుతో పోలిస్తే రోడ్ల ప్రాధాన్యం పెరగడానికి కారణాలు (ఆరు):
  1. (a) రోడ్ల నిర్మాణ వ్యయం రైలు మార్గాల కంటే చాలా తక్కువ.
  2. (b) ఎక్కువ ఎగుడుదిగుడు, విచ్ఛిన్న భూభాగం (Dissected, undulating topography) మీదుగా కూడా రోడ్లు వేయవచ్చు.
  3. (c) ఎక్కువ వాలు ఉన్న ప్రాంతాలను దాటగలవు; అందువల్ల హిమాలయాల వంటి పర్వతాల మీదుగా వెళ్లగలవు.
  4. (d) తక్కువ మంది ప్రయాణికులను, తక్కువ పరిమాణంలో సరుకులను, తక్కువ దూరాలకు తరలించడానికి రోడ్డు రవాణా చౌక.
  5. (e) ఇంటింటికీ (Door-to-door) సేవ ఇస్తుంది; కాబట్టి సరుకు ఎక్కించడం, దించడం ఖర్చు చాలా తక్కువ.
  6. (f) రైల్వే స్టేషన్లు, విమానాశ్రయాలు, ఓడరేవులను కలిపే ఫీడర్ (Feeder) గా ఇతర రవాణా సాధనాలకు తోడ్పడుతుంది.
• నియమం: సులభంగా గుర్తుంచుకోవడానికి – తక్కువ ఖర్చు, కష్టమైన భూభాగం, ఎక్కువ వాలు, చిన్న దూరం, ఇంటింటికీ సేవ, ఫీడర్ పాత్ర.
• ఉదాహరణ చిత్రం: పుస్తకంలో అహ్మదాబాద్–వడోదర ఎక్స్‌ప్రెస్‌వే చూపారు.
• కృత్యం:
  1. పాత, కొత్త జాతీయ రహదారి సంఖ్యలను morth.nic.in వెబ్‌సైట్‌లో చూడాలని, ఢిల్లీ–అమృత్‌సర్ మధ్య చారిత్రక షేర్ షా సూరి మార్గ్ ఏ జాతీయ రహదారి అని కనుక్కోవాలని పుస్తకం కోరుతుంది. (బయటి సమాచారం: ఇది గ్రాండ్ ట్రంక్ రోడ్డు భాగం
  2. జవాబు పుస్తకంలో ఇవ్వలేదు.)

సామర్థ్యం (Capacity) ఆధారంగా భారతదేశంలో రోడ్లను ఆరు తరగతులుగా విభజిస్తారు.

• స్వర్ణ చతుర్భుజి సూపర్ హైవేలు (Golden Quadrilateral): ఢిల్లీ–కోల్‌కతా–చెన్నై–ముంబై–ఢిల్లీ నగరాలను ఆరు వరుసల సూపర్ హైవేలతో కలిపే పెద్ద రోడ్డు అభివృద్ధి ప్రాజెక్టు.
• ఉత్తర–దక్షిణ కారిడార్లు: శ్రీనగర్ (జమ్మూ–కశ్మీర్)ను కన్యాకుమారి (తమిళనాడు)తో కలుపుతాయి.
• తూర్పు–పశ్చిమ కారిడార్: సిల్చార్ (అస్సాం)ను పోర్బందర్ (గుజరాత్)తో కలుపుతుంది.
• ప్రధాన లక్ష్యం: భారతదేశ మహానగరాల మధ్య సమయాన్ని, దూరాన్ని తగ్గించడం.
• అమలు చేసే సంస్థ: జాతీయ రహదారుల ప్రాధికార సంస్థ (NHAI).

• జాతీయ రహదారులు (National Highways):
  1. దేశం చివరి భాగాలను కలుపుతాయి
  2. ఇవి ప్రాథమిక రోడ్డు వ్యవస్థ. చాలా ముఖ్య జాతీయ రహదారులు ఉత్తర–దక్షిణ, తూర్పు–పశ్చిమ దిశల్లో ఉన్నాయి.
• రాష్ట్ర రహదారులు (State Highways): రాష్ట్ర రాజధానిని వేర్వేరు జిల్లా కేంద్రాలతో కలుపుతాయి.
• జిల్లా రోడ్లు (District Roads): జిల్లా కేంద్రాలను జిల్లాలోని ఇతర ప్రాంతాలతో కలుపుతాయి.
• ఇతర రోడ్లు (Other Roads):
  1. గ్రామీణ రోడ్లు
  2. గ్రామాలను పట్టణాలతో కలుపుతాయి. వీటికి ప్రధాన మంత్రి గ్రామీణ సడక్ యోజన (PMGSY) కింద ప్రత్యేక ప్రోత్సాహం లభించింది. ఈ పథకం ప్రకారం ప్రతి గ్రామం ఒక ప్రధాన పట్టణంతో అన్ని కాలాల్లో వాడదగిన (All-season motorable) రోడ్డుతో అనుసంధానం కావాలి.
• సరిహద్దు రోడ్లు (Border Roads):
  1. ప్రభుత్వ సంస్థ అయిన సరిహద్దు రోడ్ల సంస్థ (Border Roads Organisation – BRO) సరిహద్దు ప్రాంతాల్లో రోడ్లు నిర్మిస్తుంది, నిర్వహిస్తుంది. ఇది 1960లో ఏర్పడింది
  2. ఉత్తర, ఈశాన్య సరిహద్దు ప్రాంతాల్లో వ్యూహాత్మక ప్రాధాన్యం ఉన్న రోడ్ల అభివృద్ధికి ఉద్దేశించింది. కష్టమైన భూభాగాల్లో చేరుకునే సౌలభ్యాన్ని పెంచి ఆ ప్రాంతాల ఆర్థికాభివృద్ధికి తోడ్పడింది.
• నిర్మాణ సామగ్రి ఆధారంగా:
  1. పక్కా (Metalled) రోడ్లు సిమెంట్, కాంక్రీట్ లేదా బొగ్గు తారుతో ఉంటాయి
  2. ఇవి అన్ని కాలాల్లో వాడగలవు. కచ్చా (Unmetalled) రోడ్లు వర్షాకాలంలో వాడకానికి పనికిరావు.
• అటల్ సొరంగం (Atal Tunnel):
  1. ప్రపంచంలో అతి పొడవైన హైవే సొరంగం (9.02 కి.మీ.), BRO నిర్మించింది. మనాలిని లాహౌల్–స్పితి లోయతో ఏడాది పొడవునా కలుపుతుంది
  2. ఇంతకు ముందు భారీ హిమపాతం వల్ల లోయ ఏటా సుమారు 6 నెలలు ఒంటరి అయ్యేది. హిమాలయాల పీర్ పంజాల్ శ్రేణిలో సముద్రమట్టానికి 3,000 మీటర్ల ఎత్తున ఆధునిక ప్రమాణాలతో నిర్మించారు.

భారతదేశంలో సరకు, ప్రయాణికుల రవాణాకు రైల్వేలు ప్రధాన సాధనం. వ్యాపారం, సందర్శనం, యాత్రలు వంటి అనేక కార్యకలాపాలకు రైలు ప్రయాణం దోహదం చేస్తుంది.

• ఏకీకరణ శక్తి:
  1. 150 ఏళ్లకు పైగా భారత రైల్వేలు దేశాన్ని ఏకం చేసే శక్తిగా ఉన్నాయి
  2. ఆర్థిక జీవితాన్ని కలిపి, పరిశ్రమల, వ్యవసాయ అభివృద్ధిని వేగవంతం చేస్తాయి.
• దేశంలోనే అతిపెద్ద ప్రభుత్వరంగ సంస్థ భారతీయ రైల్వేలు.
• మొదటి రైలు: 1853లో ముంబై నుంచి థానేకు, 34 కి.మీ. దూరం నడిచింది.
• జోన్లు:
  1. పుస్తకం ప్రకారం భారత రైల్వేలు ప్రస్తుతం 17 జోన్లుగా పునర్వ్యవస్థీకరించబడ్డాయి. (బయటి సమాచారం: 2019లో విశాఖపట్నం కేంద్రంగా దక్షిణ తీర రైల్వే జోన్ ప్రకటించారు
  2. జోన్ల జాబితాను తాజాగా చూడాలని పుస్తకమే కృత్యంలో చెబుతుంది.)
• నెట్‌వర్క్ పంపిణీని ప్రభావితం చేసిన కారకాలు: భౌతిక స్వరూపం (Physiographic), ఆర్థిక, పరిపాలనా కారకాలు.
• ఉత్తర మైదానాలు: విశాలమైన చదునైన భూమి, ఎక్కువ జనసాంద్రత, సమృద్ధి వ్యవసాయ వనరులు వల్ల రైలు మార్గాల వృద్ధికి అత్యంత అనుకూలం. ఇక్కడ అడ్డంకి – విశాలమైన నదీ గర్భాలపై వంతెనలు కట్టవలసి రావడం.
• ద్వీపకల్ప కొండ ప్రాంతాలు: పట్టాలను తక్కువ ఎత్తు కొండల మీదుగా, కనుమల (Gaps) ద్వారా లేదా సొరంగాల (Tunnels) గుండా వేస్తారు.
• హిమాలయ పర్వత ప్రాంతాలు: ఎత్తు వ్యత్యాసం (High relief), తక్కువ జనాభా, ఆర్థిక అవకాశాల కొరత వల్ల అనుకూలం కాదు.
• రైలు మార్గం వేయడం కష్టమైన ఇతర ప్రాంతాలు: పశ్చిమ రాజస్థాన్ ఇసుక మైదానం, గుజరాత్ చిత్తడి నేలలు, మధ్యప్రదేశ్, ఛత్తీస్‌గఢ్, ఒడిశా, జార్ఖండ్‌ల అటవీ ప్రాంతాలు.
• సహ్యాద్రి: అవిచ్ఛిన్నంగా ఉన్న ఈ పర్వతాలను కనుమల (ఘాట్లు) ద్వారానే దాటగలిగారు.
• కొంకణ్ రైల్వే: పశ్చిమ తీరం వెంబడి ఇటీవల అభివృద్ధి చెంది ఈ ముఖ్య ఆర్థిక ప్రాంతంలో ప్రయాణికుల, సరకుల రవాణాకు తోడ్పడింది. అయితే కొన్ని చోట్ల ట్రాక్ కుంగిపోవడం, కొండచరియలు విరిగిపడటం వంటి సమస్యలు ఎదురయ్యాయి.
• కృత్యం:
  1. కశ్మీర్ లోయలో బనిహాల్ నుంచి బారాముల్లా వరకు రైలు మార్గం పొడిగించారు
  2. ఈ రెండు పట్టణాలను భారత పటంలో గుర్తించమని పుస్తకం కోరుతుంది.

భారత రైల్వే నెట్‌వర్క్ అనేక రకాల గేజ్‌ల (పట్టాల మధ్య దూరం) మీద నడుస్తుంది. మొత్తం విస్తరణ 67,956 కి.మీ. (పట్టిక 7.1: రైల్వే ఇయర్ బుక్ 2019–20 ఆధారం).

(పట్టిక లైన్ల రూపంలో)

• బ్రాడ్ గేజ్ (Broad Gauge):
  1. వెడల్పు 1.676 మీటర్లు
  2. మార్గం పొడవు 63,950 కి.మీ.
• మీటర్ గేజ్ (Metre Gauge):
  1. వెడల్పు 1.000 మీటర్
  2. మార్గం పొడవు 2,402 కి.మీ.
• నారో గేజ్ (Narrow Gauge):
  1. వెడల్పులు 0.762, 0.610 మీటర్లు
  2. మార్గం పొడవు 1,604 కి.మీ.
• మొత్తం: 63,950 + 2,402 + 1,604 = 67,956 కి.మీ.

• బ్రాడ్ గేజ్ వాటా:
  1. మొత్తంలో ఎక్కువ భాగం (సుమారు 94%) బ్రాడ్ గేజ్
  2. మిగిలిన రెండు కలిపి 4,006 కి.మీ. మాత్రమే.
• రైల్వేల ప్రాముఖ్యం: ఇతర రవాణా సాధనాలన్నీ కలిపినదాని కంటే జాతీయ ఆర్థిక వ్యవస్థలో రైల్వేలే ఎక్కువ ముఖ్యమైనవిగా మారాయని పుస్తకం చెబుతుంది.
• రైల్వే సమస్యలు:
  1. చాలామంది టికెట్ లేకుండా ప్రయాణిస్తారు.
  2. రైల్వే ఆస్తి దొంగతనాలు, ధ్వంసం ఇంకా పూర్తిగా ఆగలేదు.
  3. కొందరు రైలును ఆపి, అనవసరంగా చైన్ లాగడం వల్ల రైల్వేకు భారీ నష్టం.
  4. రైళ్లు నిర్ణీత సమయానికి నడవడానికి ప్రజలు ఎలా సహకరించాలో ఆలోచించాలని పుస్తకం సూచిస్తుంది.

పైపులైన్ రవాణా భారత రవాణా పటంలో కొత్తగా వచ్చిన విభాగం. గతంలో ఇవి నగరాలు, పరిశ్రమలకు నీరు చేరవేసేవి.

ఇప్పుడు చమురు క్షేత్రాలు, సహజ వాయు క్షేత్రాల నుంచి శుద్ధి కర్మాగారాలు, ఎరువుల కర్మాగారాలు, పెద్ద థర్మల్ విద్యుత్ కేంద్రాలకు ముడి చమురు, పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు, సహజ వాయువును తరలిస్తున్నాయి.

• ఘన పదార్థాలు: ఘనాలను కూడా స్లర్రీ (Slurry, బురద లాంటి ద్రవం)గా మార్చి పైపులైన్ ద్వారా పంపవచ్చు.
• లోతట్టు శుద్ధి కర్మాగారాలు: బరౌనీ, మథుర, పానిపట్ వంటి దూర లోతట్టు ప్రాంతాల్లోని చమురు శుద్ధి కర్మాగారాలు, గ్యాస్ ఆధారిత ఎరువుల కర్మాగారాలు పైపులైన్ల వల్లే సాధ్యమయ్యాయి.
• ఖర్చు:
  1. పైపులైన్లు వేయడానికి మొదటి ఖర్చు ఎక్కువ
  2. తర్వాత నిర్వహణ ఖర్చు చాలా తక్కువ. ట్రాన్స్-షిప్‌మెంట్ (ఒక సాధనం నుంచి మరొకదానికి మార్చడంలో) నష్టాలు, ఆలస్యాలు ఉండవు.
• మూడు ముఖ్య పైపులైన్ నెట్‌వర్క్‌లు:
  1. (1) ఎగువ అస్సాంలోని చమురు క్షేత్రం నుంచి కాన్పూర్ (ఉత్తరప్రదేశ్) వరకు – గువాహటి, బరౌనీ, అలహాబాద్ మీదుగా. శాఖలు: బరౌనీ నుంచి హల్దియా (రాజ్‌బంద్ మీదుగా), రాజ్‌బంద్ నుంచి మౌరిగ్రామ్, గువాహటి నుంచి సిలిగురి.
  2. (2) గుజరాత్‌లోని సలాయా నుంచి పంజాబ్‌లోని జలంధర్ వరకు – విరంగామ్, మథుర, ఢిల్లీ, సోనిపట్ మీదుగా. శాఖలు: కోయలి (వడోదర దగ్గర) వంటి చోట్లకు.
  3. (3) హజీరా–విజయ్‌పూర్–జగదీశ్‌పూర్ (HVJ) దేశవ్యాప్త గ్యాస్ పైపులైన్ – మొదటి 1,700 కి.మీ. పైపులైన్; ముంబై హై, బేసిన్ గ్యాస్ క్షేత్రాలను పశ్చిమ, ఉత్తర భారతంలోని ఎరువులు, విద్యుత్, పారిశ్రామిక సముదాయాలతో కలిపింది.
• గ్యాస్ పైపులైన్ వృద్ధి: దేశంలో గ్యాస్ పైపులైన్ మౌలిక సదుపాయం 1,700 కి.మీ. నుంచి 18,500 కి.మీ.కు విస్తరించింది (పుస్తకం ప్రకారం).

ప్రాచీన కాలం నుంచే భారతదేశం సముద్ర యానం చేసే దేశాల్లో ఒకటి. భారతీయ నావికులు దూర తీరాలకు వెళ్లి వాణిజ్యం, సంస్కృతిని వ్యాపింపజేశారు.

• జలమార్గాల లక్షణాలు:
  1. రవాణా సాధనాల్లో అతి చౌకైనవి
  2. భారీ, స్థూలమైన సరుకులను తరలించడానికి అనుకూలం
  3. ఇంధన సామర్థ్యం ఎక్కువ, పర్యావరణ హితం.
• అంతర్గత జలమార్గాల పొడవు: 14,500 కి.మీ. అందులో యాంత్రిక నౌకలు (Mechanised vessels) నడిపే అవకాశం ఉన్నది 5,685 కి.మీ. మాత్రమే.
• ప్రభుత్వం ప్రకటించిన జాతీయ జలమార్గాలు (National Waterways):
  1. NW–1: గంగా నది, అలహాబాద్ (ప్రయాగ్‌రాజ్) – హల్దియా మధ్య, 1,620 కి.మీ. (బయటి సమాచారం: అలహాబాద్ పేరు 2018లో ప్రయాగ్‌రాజ్‌గా మారింది.)
  2. NW–2: బ్రహ్మపుత్ర నది, సాదియా – ధుబ్రి మధ్య, 891 కి.మీ.
  3. NW–3: కేరళ పశ్చిమ తీర కాలువ (కొట్టపురం–కొల్లం, ఉద్యోగమండల్, చంపకర కాలువలు), 205 కి.మీ.
  4. NW–4: గోదావరి, కృష్ణా నదుల నిర్దిష్ట భాగాలు, కాకినాడ–పుదుచ్చేరి కాలువల భాగం; మొత్తం 1,078 కి.మీ.
  5. NW–5: బ్రాహ్మణి నది, మటై నది, మహానది, బ్రాహ్మణి డెల్టా కాలువలు, తూర్పు తీర కాలువ; 588 కి.మీ.

• సాగే ఇతర అంతర్గత జలమార్గాలు: మాండవి, జువారి, కంబర్జువా, సుందర్‌బన్స్, బరాక్ నది, కేరళ వెనుక జలాలు (బ్యాక్‌వాటర్స్) – వీటిలో గణనీయంగా రవాణా జరుగుతుంది.
• ఈశాన్య రాష్ట్రాల్లో అంతర్గత జలమార్గాలు విస్తృతంగా వాడతారు (చిత్రం 7.5).

విదేశాలతో భారతదేశ వాణిజ్యం తీరం వెంబడి ఉన్న ఓడరేవుల ద్వారానే సాగుతుంది. దేశ వాణిజ్య పరిమాణంలో 95 శాతం (విలువలో 68 శాతం) సముద్ర మార్గంలో జరుగుతుంది.

• తీరరేఖ: పొడవు 7,516.6 కి.మీ. ఇక్కడ 12 ప్రధాన ఓడరేవులు, 200 నోటిఫై చేసిన చిన్న/మధ్యస్థ (Non-major) ఓడరేవులు ఉన్నాయి. ప్రధాన ఓడరేవులు దేశ విదేశీ వాణిజ్యంలో 95 శాతం నిర్వహిస్తాయి.
• కాండ్లా (Kandla):
  1. కచ్ ప్రాంతంలో స్వాతంత్ర్యం తర్వాత మొదట అభివృద్ధి చేసిన ఓడరేవు. దేశ విభజనతో కరాచీ ఓడరేవు పాకిస్తాన్‌కు పోవడంతో ముంబై ఓడరేవుపై ఒత్తిడి తగ్గించడానికి దీన్ని నిర్మించారు. దీన్ని దీన్‌దయాళ్ ఓడరేవు (Deendayal Port) అని కూడా అంటారు
  2. ఇది టైడల్ ఓడరేవు. జమ్మూ–కశ్మీర్, హిమాచల్ ప్రదేశ్, పంజాబ్, హర్యానా, రాజస్థాన్, గుజరాత్ వరకు విస్తరించిన ధాన్య, పారిశ్రామిక ప్రాంతానికి ఎగుమతి, దిగుమతులను నిర్వహిస్తుంది.
• ముంబై: విశాలమైన సహజ, రక్షిత ఓడరేవుతో అతిపెద్ద ఓడరేవు.
• జవాహర్‌లాల్ నెహ్రూ ఓడరేవు: ముంబై ఓడరేవులో రద్దీ తగ్గించడానికి, ఈ ప్రాంతానికి హబ్ పోర్టుగా ఉండేందుకు ప్రణాళిక చేశారు.
• మర్మగోవా (గోవా):
  1. దేశ ప్రధాన ఇనుప ఖనిజ ఎగుమతి ఓడరేవు
  2. దేశ ఇనుప ఖనిజ ఎగుమతిలో సుమారు 50 శాతం ఇక్కడినుంచే.
• న్యూ మంగళూరు (కర్ణాటక): కుద్రేముఖ్ గనుల ఇనుప ఖనిజ గాఢత (Concentrates) ఎగుమతి చేస్తుంది.
• కొచ్చి:
  1. దేశ దక్షిణ-పశ్చిమ చివర ఉంది
  2. లగూన్ ముఖద్వారం వద్ద సహజ ఓడరేవు.

తూర్పు తీరం వెంబడి దక్షిణం నుంచి ఉత్తరానికి వెళ్తే ప్రధాన ఓడరేవులు వరుసగా టుటికోరిన్, చెన్నై, విశాఖపట్నం, పారాదీప్, కోల్‌కతా–హల్దియా వస్తాయి.

• టుటికోరిన్ (Tuticorin, తమిళనాడు):
  1. దేశ దక్షిణ-తూర్పు చివర ఉన్న ఓడరేవు
  2. సహజ ఓడరేవు, సంపన్నమైన వెనుకభూమి (Hinterland) ఉండటం వల్ల వర్ధిల్లుతున్న వాణిజ్యం
  3. అనేక రకాల సరకులను శ్రీలంక, మాల్దీవులు వంటి పొరుగు దేశాలకు, భారత తీర ప్రాంతాలకు చేరవేస్తుంది. (బయటి సమాచారం: 2018లో దీని పేరు వి.ఓ. చిదంబరనార్ పోర్ట్‌గా మారింది.)
• చెన్నై:
  1. దేశంలోని అతి పురాతన కృత్రిమ ఓడరేవుల్లో ఒకటి
  2. సరకు, వాణిజ్య పరిమాణంలో ముంబై తర్వాత రెండవ స్థానం.
• విశాఖపట్నం (Visakhapatnam): భూపరివేష్టిత (Landlocked), రక్షిత అత్యంత లోతైన ఓడరేవు. ప్రారంభంలో ఇనుప ఖనిజ ఎగుమతి కోసం ఉద్దేశించారు.
• పారాదీప్ (ఒడిశా): ఇనుప ఖనిజ ఎగుమతిలో ప్రత్యేకత.
• కోల్‌కతా:
  1. అంతర్గత నదీ (Riverine) ఓడరేవు
  2. గంగా–బ్రహ్మపుత్ర పరీవాహక ప్రాంతమనే విశాలమైన, సంపన్నమైన వెనుకభూమికి సేవ చేస్తుంది. టైడల్ ఓడరేవు కావడంతో హుగ్లీ నదిలో తరచూ పూడిక తీత (Dredging) అవసరం.
• హల్దియా: కోల్‌కతా ఓడరేవుపై పెరుగుతున్న ఒత్తిడిని తగ్గించడానికి సహాయక ఓడరేవుగా అభివృద్ధి చేశారు.
• పోల్చి గుర్తుపెట్టుకోవడానికి: ఇనుప ఖనిజం – మర్మగోవా (పశ్చిమ), పారాదీప్ (తూర్పు), విశాఖపట్నం (తూర్పు, మొదటి ఉద్దేశం), న్యూ మంగళూరు (కుద్రేముఖ్).

నేటి రోజుల్లో విమాన ప్రయాణం అత్యంత వేగవంతమైన, సౌకర్యవంతమైన, ప్రతిష్ఠాత్మక రవాణా సాధనం. ఎత్తైన పర్వతాలు, ఎడారులు, దట్టమైన అడవులు, సుదీర్ఘ సముద్ర ప్రాంతాల వంటి అతి కష్టమైన భూభాగాలను సులభంగా దాటగలదు.

• ఈశాన్య భారతం:
  1. ఇక్కడ పెద్ద నదులు, విచ్ఛిన్న భూస్వరూపం, దట్టమైన అడవులు, తరచూ వరదలు, అంతర్జాతీయ సరిహద్దులు ఉంటాయి. వాయు రవాణా లేకపోతే చేరుకోవడం కష్టం
  2. విమాన ప్రయాణం ఈ ప్రాంతానికి చేరుకునే సౌలభ్యాన్ని పెంచింది.
• పవన్ హంస్ హెలికాప్టర్స్ లిమిటెడ్:
  1. చమురు, సహజ వాయువు సంస్థ (ONGC) సముద్ర తీర (Off-shore) కార్యకలాపాలకు హెలికాప్టర్ సేవలు ఇస్తుంది
  2. అలాగే ఈశాన్య రాష్ట్రాలు, జమ్మూ–కశ్మీర్ అంతర్భాగాలు, హిమాచల్ ప్రదేశ్, ఉత్తరాఖండ్ వంటి చేరుకోలేని, కష్టమైన ప్రాంతాలకు సేవలు అందిస్తుంది.
• ఉడాన్ (UDAN): 'ఉడే దేశ్ కా ఆమ్ నాగరిక్' (Ude Desh ka Aam Nagrik) – ప్రాంతీయ విమానయాన మార్కెట్‌కు ఊపునిచ్చేందుకు రూపొందిన, ప్రపంచంలోనే ఈ తరహాలో మొదటి పథకమని పుస్తకం చెబుతుంది.
• ప్రాంతీయ అనుసంధాన పథకం (Regional Connectivity Scheme – RCS) – ఉడాన్ అని పేరు.
• పౌర విమానయాన మంత్రిత్వ శాఖ (Ministry of Civil Aviation – MoCA) దీన్ని రూపొందించింది.
• ఉద్దేశం: సామాన్య పౌరులకు విమాన ప్రయాణాన్ని అందుబాటు ధరలో తేవడం ద్వారా ప్రాంతీయ అనుసంధానాన్ని పెంచడం.
• కేంద్ర ఆలోచన: ప్రాంతీయ, మారుమూల మార్గాల్లో విమానాలు నడిపేందుకు విధానాలు, ప్రోత్సాహకాల ద్వారా విమానయాన సంస్థలను ప్రోత్సహించడం.
• పటంలో: ప్రధాన ఓడరేవులు, కొన్ని అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయాలను భారత పటంలో చూపారు (పటం స్పష్టంగా లేదు, నగరాల పేర్లు వెలికి తీయలేకపోయాం).

మానవుడు భూమిపై పుట్టినప్పటి నుంచి వివిధ సమాచార సాధనాలు వాడాడు. ఆధునిక కాలంలో మార్పు వేగంగా సాగింది. ఇప్పుడు దూర సమాచారం ప్రసారకర్త, గ్రహీత భౌతికంగా కదలకుండానే సాధ్యమవుతోంది.

దేశంలో ప్రధాన సమాచార సాధనాలు వ్యక్తిగత సమాచారం, మాస్ కమ్యూనికేషన్ (టీవీ, రేడియో, పత్రికలు, సినిమాలు).

• తపాలా (Postal):
  1. భారతీయ తపాలా నెట్‌వర్క్ ప్రపంచంలోనే అతిపెద్దది
  2. పార్సెళ్లు, వ్యక్తిగత లేఖలు రెండింటినీ చేరవేస్తుంది.
• ప్రథమ శ్రేణి (First-class) తపాలా:
  1. కార్డులు, కవర్లు
  2. భూమి, గాలి మార్గాల్లో స్టేషన్ల మధ్య విమానంలో తరలిస్తారు.
• ద్వితీయ శ్రేణి (Second-class):
  1. పుస్తక పొట్లాలు, రిజిస్టర్డ్ వార్తాపత్రికలు, పత్రికలు
  2. భూమి, జల మార్గాల్లో ఉపరితల తపాలా ద్వారా.
• పెద్ద నగరాల్లో శీఘ్ర బట్వాడా కోసం ఆరు మెయిల్ ఛానళ్లు: రాజధాని ఛానల్, మెట్రో ఛానల్, గ్రీన్ ఛానల్, బిజినెస్ ఛానల్, బల్క్ మెయిల్ ఛానల్, పీరియాడికల్ ఛానల్.
• టెలికాం (Telecom):
  1. ఆసియాలో అతి పెద్ద టెలికాం నెట్‌వర్క్‌లలో భారతదేశం ఒకటి. పట్టణాలు మినహా మూడింట రెండు వంతులకు పైగా గ్రామాలకు ఇప్పటికే సబ్‌స్క్రైబర్ ట్రంక్ డయలింగ్ (STD) సౌకర్యం వచ్చింది. క్షేత్రస్థాయి నుంచి పై స్థాయికి సమాచారం ప్రవహించేందుకు ప్రతి గ్రామానికీ 24 గంటల STD సౌకర్యం ఇవ్వాలని ప్రభుత్వం ప్రత్యేక ఏర్పాటు చేసింది. దేశమంతా STD ఛార్జీలు ఒకే విధంగా ఉంటాయి
  2. అంతరిక్ష సాంకేతికత, సమాచార సాంకేతికత అనుసంధానం వల్ల ఇది సాధ్యమైంది. (చిత్రం: NH-8పై అత్యవసర కాల్ బాక్స్.)
• మాస్ కమ్యూనికేషన్:
  1. వినోదం ఇస్తుంది, జాతీయ కార్యక్రమాలు, విధానాలపై ప్రజల్లో అవగాహన కల్పిస్తుంది
  2. రేడియో, టీవీ, పత్రికలు, మ్యాగజైన్లు, పుస్తకాలు, సినిమాలు.
• ఆల్ ఇండియా రేడియో (ఆకాశవాణి): జాతీయ, ప్రాంతీయ, స్థానిక భాషల్లో వివిధ వర్గాల కోసం విభిన్న కార్యక్రమాలు.
• దూరదర్శన్:
  1. దేశ జాతీయ టెలివిజన్ ఛానల్
  2. ప్రపంచంలోని అతిపెద్ద భూ ప్రసార నెట్‌వర్క్‌లలో ఒకటి
  3. వినోదం, విద్య, క్రీడలు వంటివి.
• వార్తాపత్రికలు:
  1. సుమారు 100 భాషలు, మాండలికాల్లో ప్రచురితం
  2. అత్యధిక పత్రికలు హిందీలో, తర్వాత ఇంగ్లీష్, ఉర్దూలో.
• సినిమా: భారతదేశం ప్రపంచంలో అత్యధిక ఫీచర్ ఫిల్మ్‌లు నిర్మించే దేశం. భారతీయ, విదేశీ సినిమాలను ధ్రువీకరించే అధికార సంస్థ కేంద్ర సినిమా ధ్రువీకరణ బోర్డు (CBFC).
• డిజిటల్ ఇండియా (Digital India):
  1. భారత్‌ను విజ్ఞాన ఆధారిత పరివర్తనకు సిద్ధం చేసే గొడుగు కార్యక్రమం. IT (ఇండియన్ టాలెంట్) + IT (ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీ) = IT (ఇండియా టుమారో) అని పుస్తకం చెబుతుంది
  2. సాంకేతికతను మార్పు కేంద్రంగా చేయడమే దీని దృష్టి.

వ్యక్తులు, రాష్ట్రాలు, దేశాల మధ్య వస్తువుల మార్పిడిని వాణిజ్యం (Trade) అంటారు. ఈ మార్పిడి జరిగే చోటు మార్కెట్.

• రకాలు:
  1. స్థానిక వాణిజ్యం నగరాలు, పట్టణాలు, గ్రామాల్లో
  2. రాష్ట్ర స్థాయి వాణిజ్యం రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాల మధ్య
  3. రెండు దేశాల మధ్య వాణిజ్యం అంతర్జాతీయ వాణిజ్యం (International trade) – ఇది సముద్ర, వాయు లేదా భూ మార్గాల్లో జరుగుతుంది.
• ఆర్థిక బారోమీటర్:
  1. ఒక దేశ అంతర్జాతీయ వాణిజ్యం పురోగతి దాని ఆర్థిక సంపదకు సూచిక
  2. అందుకే దీన్ని ఆర్థిక బారోమీటర్ (Economic barometer) అంటారు.
• అవసరం: వనరులు ప్రదేశాలకు పరిమితం కాబట్టి అంతర్జాతీయ వాణిజ్యం లేకుండా ఏ దేశమూ మనుగడ సాగించలేదు.
• ఎగుమతి, దిగుమతి: వాణిజ్యానికి ఈ రెండే భాగాలు.
• వాణిజ్య శేషం (Balance of trade): ఎగుమతులు, దిగుమతుల మధ్య తేడా.
• ఎగుమతుల విలువ దిగుమతుల విలువ కంటే ఎక్కువైతే అనుకూల వాణిజ్య శేషం (Favourable).
• దిగుమతుల విలువ ఎగుమతుల కంటే ఎక్కువైతే ప్రతికూల వాణిజ్య శేషం (Unfavourable).
• భారత వాణిజ్య సంబంధాలు: ప్రపంచంలోని అన్ని ప్రధాన వాణిజ్య కూటములు, అన్ని భౌగోళిక ప్రాంతాలతో వాణిజ్యం ఉంది.
• ఎగుమతులు:
  1. రత్నాలు, ఆభరణాలు
  2. రసాయనాలు, సంబంధిత ఉత్పత్తులు
  3. వ్యవసాయ, అనుబంధ ఉత్పత్తులు వంటివి.
• దిగుమతులు:
  1. ముడి పెట్రోలియం, ఉత్పత్తులు
  2. రత్నాలు, ఆభరణాలు
  3. రసాయనాలు
  4. మూల లోహాలు (Base metals)
  5. ఎలక్ట్రానిక్ వస్తువులు
  6. యంత్రాలు
  7. వ్యవసాయ, అనుబంధ ఉత్పత్తులు.
• సాఫ్ట్‌వేర్:
  1. అంతర్జాతీయ స్థాయిలో భారతదేశం సాఫ్ట్‌వేర్ దిగ్గజంగా ఎదిగింది
  2. సమాచార సాంకేతికత ఎగుమతి ద్వారా పెద్ద మొత్తంలో విదేశీ మారక ద్రవ్యం సంపాదిస్తోంది.
• గమనిక: పుస్తకం చివర 'గత పదిహేనేళ్లలో అంతర్జాతీయ వాణిజ్యం మారిన తీరు' గురించి అడుగుతుంది, కానీ అందులో వివరాలు లేవు, కాబట్టి ఇక్కడ చేర్చలేదు.

గత మూడు దశాబ్దాల్లో భారతదేశంలో పర్యాటక రంగం గణనీయంగా పెరిగింది.

• ఉపాధి: పర్యాటక పరిశ్రమలో ప్రత్యక్షంగా 1.5 కోట్ల (15 మిలియన్లు) కంటే ఎక్కువ మంది పనిచేస్తున్నారు (మూలం: వాణిజ్య, పరిశ్రమల మంత్రిత్వ శాఖ వార్షిక నివేదిక 2016–17).
• ప్రయోజనాలు:
  1. జాతీయ సమైక్యతను (National integration) ప్రోత్సహిస్తుంది.
  2. స్థానిక హస్తకళలకు, సాంస్కృతిక కార్యకలాపాలకు ఊతమిస్తుంది.
  3. మన సంస్కృతి, వారసత్వంపై అంతర్జాతీయ అవగాహన పెంచుతుంది.
• విదేశీ పర్యాటకులు భారతదేశానికి రావడానికి కారణాలు – వారసత్వ పర్యాటకం (Heritage), పర్యావరణ (Eco) పర్యాటకం, సాహస (Adventure) పర్యాటకం, సాంస్కృతిక పర్యాటకం, వైద్య (Medical) పర్యాటకం, వ్యాపార (Business) పర్యాటకం.
• సామర్థ్యం:
  1. దేశంలోని అన్ని ప్రాంతాల్లో పర్యాటక అభివృద్ధికి విస్తృత అవకాశం ఉంది
  2. ఈ ఉదయిస్తున్న పరిశ్రమ కోసం వివిధ రకాల పర్యాటక ప్రోత్సాహానికి ప్రయత్నాలు జరుగుతున్నాయి.
• పుస్తకం చర్చాంశాలు: సుస్థిర అభివృద్ధి (Sustainable development) పద్ధతిలో పర్యాటకం ప్రాంత ఆర్థికాభివృద్ధికి ఎలా తోడ్పడుతుందో చర్చించమని, భారత వారసత్వ పర్యాటకంపై ప్రాజెక్టు తయారుచేయమని కోరింది.

అధ్యాయం చివరి అభ్యాసాలు, క్విజ్ డ్రైవ్, కృత్యాల నుంచి పరీక్షలకు ఉపయోగపడే అంశాలు ఇవి.

• తూర్పు–పశ్చిమ కారిడార్: సిల్చార్ (అస్సాం), పోర్బందర్ (గుజరాత్) అనే రెండు చివరలను కలుపుతుంది.
• ట్రాన్స్-షిప్‌మెంట్ నష్టాలు, ఆలస్యాలు తగ్గించే రవాణా: పైపులైన్.
• ఓడరేవు ప్రశ్న: తూర్పు తీరంలో అత్యంత లోతైన, భూపరివేష్టిత, రక్షిత ఓడరేవు విశాఖపట్నం.
• రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ దేశాల మధ్య వాణిజ్యం: అంతర్జాతీయ వాణిజ్యం (International trade).
• క్విజ్ డ్రైవ్ జవాబులు (పుస్తకం ప్రశ్నలు
• జవాబులు పుస్తకంలో లేవు, బయటి సమాచారంతో):
• ఉత్తర–దక్షిణ కారిడార్ ఉత్తర చివర: శ్రీనగర్.
• 1.676 మీ. వెడల్పు ఉన్న రైలు పట్టా: బ్రాడ్ గేజ్.
• నదీ ఓడరేవు: కోల్‌కతా (పుస్తకం నుంచి).
• దక్షిణ రైల్వే జోన్ ప్రధాన కార్యాలయం చెన్నై (బయటి సమాచారం).
• అభ్యాస ప్రశ్నల సారాంశం (పుస్తకం ఇచ్చినవి): రోడ్ల మూడు ప్రయోజనాలు
• రైలు రవాణా ఎక్కడ, ఎందుకు అత్యంత అనుకూలం
• సరిహద్దు రోడ్ల ప్రాముఖ్యం
• వాణిజ్యం అంటే ఏమిటి, అంతర్జాతీయ–స్థానిక వాణిజ్యాల తేడా
• రవాణా, సమాచార సాధనాలను దేశానికి, ఆర్థిక వ్యవస్థకు 'జీవనాడులు' అని ఎందుకు పిలుస్తారు.
• రవాణా, సమాచారం, వాణిజ్యం ఒకదానికొకటి తోడ్పడి దేశంలో వస్తువులు, సేవలు, సమాచారం కదలికకు, స్థానిక–జాతీయ–ప్రపంచ వాణిజ్యానికి ఆధారమవుతాయి కాబట్టి వాటిని జీవనాడులు అంటారు.
• కృత్య పటం చిత్రాలు:
  1. జాతీయ రహదారులు, ప్రధాన ఓడరేవులు, కొన్ని అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయాలు, రైల్వే నెట్‌వర్క్ పటాలు పుస్తకంలో ఉన్నాయి
  2. పటాలు స్పష్టంగా లేవు, వాటి వివరాలు వెలికి తీయలేకపోయాం.
• పదాల వెతుకులాట (Word search):
  1. షేర్ షా సూరి మార్గ్ వంటి పేర్లు దాగి ఉన్న కృత్యం
  2. ప్రత్యేక వాస్తవాలు లేవు.