పారిశ్రామిక విప్లవం (Industrial Revolution)

చేతి పనిముట్లతో ఇళ్లలో వస్తువులు తయారుచేసే విధానం నుండి యంత్రాలు, ఫ్యాక్టరీలతో భారీగా ఉత్పత్తి చేసే విధానానికి మారడమే పారిశ్రామిక విప్లవం (Industrial Revolution). ఇది 18వ శతాబ్దం మధ్యలో (సుమారు 1760 తరువాత) ఇంగ్లాండ్‌లో మొదలైంది.

తరువాత ఇతర ఐరోపా దేశాలకు, అమెరికాకు వ్యాపించింది.

• ఇంగ్లాండ్‌లో ముందుగా రావడానికి కారణాలు:
  1. ఇనుము, బొగ్గు నిల్వలు దేశంలోనే పుష్కలంగా ఉండటం.
  2. విదేశాల్లో విస్తారమైన కాలనీలు – ముడి సరుకులు, తయారైన వస్తువులకు మార్కెట్లు.
  3. బలమైన నౌకాదళం, సముద్ర వాణిజ్యం.
  4. పెట్టుబడి పెట్టగల వ్యాపార వర్గం, బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థ.
  5. రాజకీయ స్థిరత్వం; శాస్త్ర, సాంకేతిక ఆసక్తి.
• వ్యవసాయ విప్లవం (Agricultural Revolution): కొత్త పద్ధతుల వల్ల వ్యవసాయ ఉత్పత్తి పెరిగి, తక్కువ మంది రైతులు సరిపోయారు. మిగిలిన వారు పనుల కోసం పట్టణాలకు వెళ్లారు. భూముల చుట్టూ కంచెలు వేసే 'ఎన్‌క్లోజర్ ఉద్యమం (Enclosure Movement)' రైతులను భూమి లేనివారిగా చేసింది.
• మొదటి పరిశ్రమ: మొదట వస్త్ర పరిశ్రమ (పత్తి వస్త్రం) యంత్రీకరణ చెందింది.
• కాలం:
  1. 'మొదటి పారిశ్రామిక విప్లవం' బొగ్గు, ఆవిరి శక్తి ఆధారంగా
  2. 'రెండవ పారిశ్రామిక విప్లవం' (19వ శతాబ్దం చివరి) ఉక్కు, విద్యుత్తు, రసాయనాలు, చమురు ఆధారంగా.

వస్త్రం తయారీలో ప్రధానంగా రెండు దశలు – నూలు వడకడం (spinning), వస్త్రం నేయడం (weaving). ఈ రెండింటిలో వరుసగా వచ్చిన ఆవిష్కరణలు పారిశ్రామిక విప్లవానికి మూలం. ఆవిష్కర్తల పేర్లు, యంత్రాల జతలు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• ఎగిరే నూకు (Flying Shuttle, 1733): జాన్ కే (John Kay) – నేత వేగం పెరిగింది.
• స్పిన్నింగ్ జెన్నీ (Spinning Jenny, 1764–65): జేమ్స్ హార్‌గ్రీవ్స్ (James Hargreaves) – ఒకేసారి అనేక కండెలతో నూలు వడకే యంత్రం.
• వాటర్ ఫ్రేమ్ (Water Frame, 1769): రిచర్డ్ ఆర్క్‌రైట్ (Richard Arkwright) – నీటి శక్తితో నడిచే యంత్రం. ఆయనను ఆధునిక ఫ్యాక్టరీ వ్యవస్థ పితామహుడిగా చెబుతారు.
• మ్యూల్ (Spinning Mule, 1779):
  1. శామ్యూల్ క్రాంప్టన్ (Samuel Crompton) – జెన్నీ, వాటర్ ఫ్రేమ్ లక్షణాలు కలిసిన యంత్రం
  2. సన్నని, బలమైన నూలు తయారైంది.
• పవర్ లూమ్ (Power Loom, 1785): ఎడ్మండ్ కార్ట్‌రైట్ (Edmund Cartwright) – ఆవిరి/నీటి శక్తితో నడిచే నేత యంత్రం.
• కాటన్ జిన్ (Cotton Gin, 1793): ఎలీ విట్నీ (Eli Whitney, అమెరికన్) – పత్తి నుండి గింజలు వేరుచేసే యంత్రం. అమెరికాలో పత్తి సాగు, బానిసత్వం పెరగడానికి కారణమైంది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా యంత్రం – ఆవిష్కర్త జతలు: జెన్నీ–హార్‌గ్రీవ్స్; వాటర్ ఫ్రేమ్–ఆర్క్‌రైట్; మ్యూల్–క్రాంప్టన్; పవర్ లూమ్–కార్ట్‌రైట్; కాటన్ జిన్–విట్నీ. అక్షర క్రమం కాకుండా సంవత్సరాల క్రమంలో గుర్తుంచుకోండి.

ఆవిరి యంత్రం పారిశ్రామిక విప్లవానికి గుండెకాయ. నీటి ప్రవాహం ఉన్న చోటే కాకుండా ఎక్కడైనా ఫ్యాక్టరీలు పెట్టడానికి ఇది వీలు కల్పించింది. దీనితో బొగ్గు, ఇనుము పరిశ్రమలు అభివృద్ధి చెందాయి.

• ఆవిరి యంత్రం:
  1. థామస్ న్యూకమెన్ (Thomas Newcomen, 1712): గనుల్లో నీటిని తోడే యంత్రం.
  2. జేమ్స్ వాట్ (James Watt, 1769): న్యూకమెన్ యంత్రాన్ని మెరుగుపరిచి సమర్థవంతమైన ఆవిరి యంత్రం తయారుచేశాడు; దీంతో ఫ్యాక్టరీలకు, రవాణాకు శక్తి లభించింది. శక్తి యూనిట్ 'వాట్' ఆయన పేరు మీదే.
• ఇనుము:
  1. అబ్రహాం డార్బీ (Abraham Darby) బొగ్గు నుండి తయారైన కోక్‌తో ఇనుము కరిగించే పద్ధతిని విజయవంతంగా ఉపయోగించాడు
  2. ఇనుము చౌకగా, ఎక్కువగా దొరికింది.
• ఉక్కు: హెన్రీ బెస్సెమర్ (Henry Bessemer, 1856) చౌకగా ఉక్కు తయారు చేసే పద్ధతి కనుగొన్నాడు.
• గనుల భద్రత:
  1. హంఫ్రీ డేవీ (Humphry Davy) 1815లో భద్రతా దీపం (Safety Lamp) కనుగొన్నాడు
  2. బొగ్గు గనుల్లో ప్రమాదాలు తగ్గాయి.
• బొగ్గు:
  1. ఫ్యాక్టరీలు, రైళ్లు, ఓడలు అన్నీ బొగ్గుపై ఆధారపడ్డాయి
  2. అందుకే బొగ్గు గనుల ప్రాంతాల్లో (ఉదా: మాంచెస్టర్, బర్మింగ్‌హామ్) పట్టణాలు పెరిగాయి.

ఫ్యాక్టరీల్లో తయారైన వస్తువులను మార్కెట్‌కు, ముడి సరుకును ఫ్యాక్టరీకి వేగంగా చేర్చడానికి రవాణా విప్లవం వచ్చింది. రైళ్లు, ఆవిరి ఓడలు ప్రపంచాన్ని దగ్గర చేశాయి.

• రోడ్లు: జాన్ మెక్‌ఆడమ్ (John McAdam) రాళ్లతో గట్టి రోడ్లు వేసే పద్ధతిని ప్రవేశపెట్టాడు.
• కాలువలు:
  1. బ్రిడ్జ్‌వాటర్ డ్యూక్ (Duke of Bridgewater) కాలువ ద్వారా బొగ్గు రవాణా చేసి ఖర్చు తగ్గించాడు
  2. ఆ తరువాత కాలువల విస్తరణ జరిగింది.
• రైల్వేలు:
  1. జార్జ్ స్టీఫెన్‌సన్ (George Stephenson) ఆవిరి లోకోమోటివ్‌ను మెరుగుపరిచాడు; ఆయన 'రాకెట్ (Rocket, 1829)' ప్రసిద్ధి చెందింది.
  2. స్టాక్టన్–డార్లింగ్టన్ రైల్వే (1825): ప్రపంచంలో మొదటి ప్రజా ఆవిరి రైల్వే.
  3. లివర్‌పూల్–మాంచెస్టర్ రైల్వే (1830): మొదటి పూర్తి స్థాయి ప్రయాణికుల రైల్వేగా ప్రసిద్ధి.
• ఆవిరి నౌకలు: రాబర్ట్ ఫుల్టన్ (Robert Fulton, అమెరికన్) 1807లో వాణిజ్యపరంగా విజయవంతమైన ఆవిరి నౌక నడిపాడు.
• సమాచార విప్లవం:
  1. శామ్యూల్ మోర్స్ (Samuel Morse) టెలిగ్రాఫ్
  2. ఆ తరువాత టెలిఫోన్ (గ్రాహం బెల్, 1876).
• భారత్‌తో సంబంధం: భారత్‌లో మొదటి రైలు 1853లో బొంబాయి–థానె మధ్య నడిచింది. బ్రిటన్ కాలనీల నుండి ముడి సరుకు తరలించడానికి రైల్వేలు ఉపయోగపడ్డాయి.

పారిశ్రామిక విప్లవం ఉత్పత్తిని, సంపదను పెంచింది. కానీ కార్మికులకు కష్టాలు, పట్టణాల్లో మురికివాడలు, కొత్త సామాజిక వర్గాలు కూడా తెచ్చింది.

• కొత్త సామాజిక వర్గాలు: పెట్టుబడిదారులు (Capitalists / Bourgeoisie), కార్మికులు (Working class / Proletariat).
• పట్టణీకరణ (Urbanisation):
  1. పనుల కోసం గ్రామాల నుండి పట్టణాలకు వలసలు
  2. మాంచెస్టర్, బర్మింగ్‌హామ్, లీడ్స్ వంటి పారిశ్రామిక నగరాలు పెరిగాయి.
• కార్మికుల దుస్థితి:
  1. రోజుకు 12–16 గంటల పని.
  2. తక్కువ వేతనాలు; పిల్లలు, మహిళలతో పని చేయించడం.
  3. మురికి, రద్దీ గృహాలు, ప్రమాదకర ఫ్యాక్టరీ వాతావరణం.
• లడ్డైట్ ఉద్యమం (Luddite Movement, 1811–12): యంత్రాలు తమ ఉద్యోగాలు తీసేస్తున్నాయని భావించి కార్మికులు యంత్రాలను ధ్వంసం చేశారు.
• సంస్కరణలు:
  1. ఫ్యాక్టరీ చట్టం 1833 వంటివి చిన్న పిల్లల పని గంటలను పరిమితం చేశాయి
  2. కార్మిక సంఘాలు (Trade Unions) ఏర్పడ్డాయి.
• సామాజిక ఆలోచనాపరులు:
  1. రాబర్ట్ ఓవెన్ (Robert Owen): కార్మికుల సంక్షేమం కోసం పనిచేసిన సామ్యవాది.
  2. కార్ల్ మార్క్స్ (Karl Marx) & ఫ్రెడరిక్ ఎంగెల్స్: కమ్యూనిస్ట్ మేనిఫెస్టో (1848) – కార్మికుల హక్కులు, వర్గపోరాట భావన.
• ఆర్థిక సిద్ధాంతం: ఆడమ్ స్మిత్ (Adam Smith) 'వెల్త్ ఆఫ్ నేషన్స్ (1776)' – స్వేచ్ఛా మార్కెట్ (లైసెజ్ ఫెయిర్) ఆలోచన.

పారిశ్రామిక విప్లవం ఐరోపా దేశాలను తమ కర్మాగారాలకు ముడి సరుకులు, తయారైన వస్తువులకు మార్కెట్లు వెతికే దిశగా నడిపింది. ఇదే కొత్త సామ్రాజ్యవాదానికి (New Imperialism) ప్రధాన కారణం.

• ముడి సరుకు – మార్కెట్:
  1. ఫ్యాక్టరీలకు పత్తి, రబ్బరు, నూనెలు, ఖనిజాలు కావాలి
  2. తయారైన వస్తువులు అమ్మడానికి విదేశీ మార్కెట్లు కావాలి. అందుకే ఆసియా, ఆఫ్రికా దేశాలను కాలనీలుగా మార్చారు.
• భారత్‌పై ప్రభావం:
  1. భారత్ నుండి ముడి పత్తి ఇంగ్లాండ్‌కు వెళ్లింది; మాంచెస్టర్‌లో తయారైన వస్త్రాలు భారత్‌లో అమ్మారు.
  2. ఇంగ్లీష్ యంత్ర వస్త్రాలు, సుంకాల విధానం వల్ల భారతీయ చేనేత పరిశ్రమ క్షీణించింది (విధ్వంసం).
  3. దీని వల్ల చాలా మంది నేత కార్మికులు వ్యవసాయంపై ఆధారపడాల్సి వచ్చింది.
• భారత్‌లో ఆధునిక పరిశ్రమలు: మొదటి ఆధునిక పత్తి మిల్లు 1854లో బొంబాయిలో (కావస్జీ నానాభాయ్ దావర్), మొదటి జనపనార మిల్లు 1855లో రిష్రాలో (బెంగాల్).
• భారతదేశ సంపద తరలింపు (Drain of Wealth): దాదాభాయ్ నౌరోజీ ఈ సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదించాడు.
• అమెరికా, జపాన్, జర్మనీ:
  1. ఈ దేశాలు కూడా పారిశ్రామికీకరణ చెంది శక్తివంతమైన పోటీదారులయ్యాయి
  2. ఇది తరువాత ప్రపంచ యుద్ధాలకు ఒక కారణం.