ఆరు సూత్రాల పథకం & ముల్కీ తీర్పులు (Six Point Formula)

'ముల్కీ' అంటే స్థానికుడు (Local). హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు స్థానికులకే దక్కేలా నిజాం కాలంలో చేసిన నియమాలనే ముల్కీ నిబంధనలు (Mulki Rules) అంటారు. తెలంగాణ ఉద్యమంలో ఉద్యోగాల సమస్యకు ఇవే కేంద్రం.

• ప్రారంభం: 1919లో నిజాం (మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్) జారీ చేసిన ఫర్మాన్ (Firman) ద్వారా ముల్కీ నిబంధనలు అమల్లోకి వచ్చాయి.
• ముల్కీ ఎవరు?: హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో పుట్టినవారు, లేదా కనీసం 15 ఏళ్లు అక్కడే నివసించి, తమ పాత ప్రాంతానికి తిరిగి వెళ్లే ఉద్దేశం లేనివారు.
• పెద్దమనుషుల ఒప్పందం (1956): ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడ్డాక కూడా తెలంగాణ ఉద్యోగాల్లో ముల్కీ నిబంధనలు కొనసాగాలని హామీ ఇచ్చారు.
• 1957 చట్టం: పార్లమెంటు 'ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల (నివాస అర్హత) చట్టం, 1957 (Public Employment (Requirement as to Residence) Act, 1957)' చేసింది.
• దీని సెక్షన్ 3 ద్వారా తెలంగాణలో నివాస అర్హత (ముల్కీ) కొంతకాలం కొనసాగింది.
• వివాదం: స్థానికేతరులు తప్పుడు ముల్కీ ధ్రువపత్రాలతో ఉద్యోగాలు పొందారనే ఆరోపణలు 1969 ఉద్యమానికి దారితీశాయి.

1969 జనవరిలో ఉద్యమం తీవ్రమవడంతో ముఖ్యమంత్రి కాసు బ్రహ్మానందరెడ్డి అన్ని పార్టీల నాయకులతో సమావేశం పెట్టారు. తెలంగాణ రక్షణలను అమలు చేయడానికి ఒక ఒప్పందం కుదిరింది. దీన్నే అఖిలపక్ష ఒప్పందం (All-Party Accord) అంటారు.

• తేదీ: జనవరి 1969 (సాధారణంగా 19 జనవరి 1969 అని చెబుతారు).
• ముఖ్య నిర్ణయం: ముల్కీ నిబంధనలకు విరుద్ధంగా తెలంగాణలో నియమితులైన స్థానికేతర ఉద్యోగులను ఆంధ్ర ప్రాంతానికి బదిలీ చేయాలి.
• ఖాళీ అయిన పోస్టులను తెలంగాణ స్థానికులతో భర్తీ చేయాలి.
• తెలంగాణ మిగులు నిధులను తెలంగాణ అభివృద్ధికే ఖర్చు చేయాలి.
• జీవో 36 (G.O. 36): ఈ ఒప్పందాన్ని అమలు చేయడానికి జనవరి 1969లో ప్రభుత్వం జీవో 36 జారీ చేసింది.
• కోర్టు అడ్డంకి: స్థానికేతర ఉద్యోగులు కోర్టుకు వెళ్లారు. హైకోర్టు ఈ జీవో అమలును నిలిపివేసింది.
• సుప్రీంకోర్టు తీర్పు (1969): ఏవీఎస్ నరసింహారావు కేసులో (AVS Narasimha Rao vs State of AP), 1957 చట్టంలోని సెక్షన్ 3 తెలంగాణకు వర్తించే మేరకు రాజ్యాంగ విరుద్ధమని సుప్రీంకోర్టు 1969లో తీర్పు ఇచ్చింది.
• కారణం: నివాస అర్హతపై చట్టం చేసే అధికారం పార్లమెంటుకు ఉన్నా, ఒక రాష్ట్రంలోని ఒక ప్రాంతానికే పరిమితం చేయడం సరికాదని కోర్టు భావించింది.
• ఫలితం: కోర్టు తీర్పులతో ఉద్యమం మరింత తీవ్రమైంది.

1969 ఉద్యమాన్ని చల్లార్చడానికి ప్రధానమంత్రి ఇందిరా గాంధీ ఏప్రిల్ 1969లో ఒక ప్రణాళికను ప్రకటించారు. ఇందులో ఎనిమిది అంశాలు ఉండడంతో దీన్ని ఎనిమిది సూత్రాల పథకం (Eight-Point Plan) అంటారు.

ప్రత్యేక రాష్ట్రం కాకుండా, రక్షణలను బలోపేతం చేయడమే దీని ఉద్దేశం.

• ప్రకటించినవారు: ప్రధానమంత్రి ఇందిరా గాంధీ.
• తేదీ: ఏప్రిల్ 1969 (పార్లమెంటులో ప్రకటన).
• ముఖ్య అంశాలు:
  1. తెలంగాణ మిగులు నిధులను నిర్ధారించడానికి ఒక ఉన్నతస్థాయి కమిటీ – తర్వాత జస్టిస్ భార్గవ కమిటీ ఏర్పడింది.
  2. ఉద్యోగాల్లో రక్షణలకు రాజ్యాంగపరమైన మార్గాలు సూచించడానికి న్యాయ నిపుణుల కమిటీ – జస్టిస్ వాంఛూ కమిటీ.
  3. తెలంగాణ అభివృద్ధి ప్రణాళికల అమలును పర్యవేక్షించడానికి ప్రత్యేక కమిటీ.
  4. తెలంగాణ ప్రాంతీయ కమిటీకి మరిన్ని అధికారాలు.
  5. తెలంగాణ అభివృద్ధికి అదనపు నిధులు.
• ఫలితం: ఉద్యమ నాయకులు దీన్ని సరిపోదని భావించారు. ప్రత్యేక రాష్ట్ర డిమాండ్ కొనసాగింది.

1972లో ముల్కీ నిబంధనలపై మళ్లీ కోర్టు వివాదం వచ్చింది. అక్టోబర్ 1972లో సుప్రీంకోర్టు ముల్కీ నిబంధనలు చెల్లుతాయని తీర్పు ఇచ్చింది. ఈ తీర్పు తెలంగాణకు అనుకూలం కాగా, దీనికి వ్యతిరేకంగా ఆంధ్ర ప్రాంతంలో 'జై ఆంధ్ర (Jai Andhra)' ఉద్యమం మొదలైంది.

• హైకోర్టు తీర్పు (1972): ఆంధ్రప్రదేశ్ హైకోర్టు ఫుల్ బెంచ్, ముల్కీ నిబంధనలు ఇక అమల్లో లేవని తీర్పు ఇచ్చింది.
• సుప్రీంకోర్టు తీర్పు (అక్టోబర్ 1972): హైకోర్టు తీర్పును సుప్రీంకోర్టు కొట్టివేసింది.
• ముల్కీ నిబంధనలు చెల్లుబాటు అవుతాయని, అవి తెలంగాణలో అమల్లో ఉన్నాయని పేర్కొంది.
• జై ఆంధ్ర ఉద్యమం (1972–73): ఈ తీర్పుతో ఆంధ్ర ప్రాంత ఉద్యోగులు, విద్యార్థులు అసంతృప్తి చెందారు.
• 'ముల్కీ నిబంధనలు అయినా రద్దు చేయాలి, లేదా ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఇవ్వాలి' అనేది వారి డిమాండ్.
• రాజకీయ పరిణామాలు:
  1. జనవరి 1973లో ముఖ్యమంత్రి పి.వి. నరసింహారావు రాజీనామా చేశారు.
  2. జనవరి 1973లో రాష్ట్రంలో రాష్ట్రపతి పాలన (President's Rule) విధించారు.
  3. డిసెంబర్ 1973లో జలగం వెంగళరావు ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు.
• పరిష్కారం: ఈ సంక్షోభమే ఆరు సూత్రాల పథకం (1973) కు దారితీసింది.

ముల్కీ తీర్పు తర్వాత ఆంధ్ర, తెలంగాణ రెండు ప్రాంతాల్లో ఉద్రిక్తత పెరిగింది. దీన్ని తగ్గించడానికి ప్రధానమంత్రి ఇందిరా గాంధీ 1972 చివర్లో ఐదు సూత్రాల పథకం (Five-Point Formula) ప్రకటించారు. దాని ఆధారంగా పార్లమెంటు ముల్కీ నిబంధనల చట్టం చేసింది.

• ప్రకటించినవారు: ఇందిరా గాంధీ, 1972.
• ముఖ్య ఉద్దేశం: ముల్కీ నిబంధనలను ఒకేసారి కాకుండా, దశలవారీగా (Phased manner) ముగించడం.
• కొంతకాలం తెలంగాణ ఉద్యోగాల్లో ముల్కీ నిబంధనలు కొనసాగుతాయి.
• హైదరాబాద్ జంట నగరాల విషయంలో కొంచెం ఎక్కువ కాలం గడువు.
• తర్వాత ముల్కీ నిబంధనలు పూర్తిగా రద్దు.
• ముల్కీ నిబంధనల చట్టం, 1972 (Mulki Rules Act, 1972): ఐదు సూత్రాల పథకాన్ని అమలు చేయడానికి డిసెంబర్ 1972లో పార్లమెంటు ఈ చట్టాన్ని ఆమోదించింది.
• ఫలితం: రెండు ప్రాంతాల్లోనూ ఎవరూ పూర్తిగా సంతృప్తి చెందలేదు.
• ఆంధ్రలో జై ఆంధ్ర ఉద్యమం కొనసాగింది.
• చివరికి 1973లో ఆరు సూత్రాల పథకంతో శాశ్వత పరిష్కారం వెతికారు.

జై ఆంధ్ర, తెలంగాణ ఉద్యమాల తర్వాత రెండు ప్రాంతాల నాయకులు కలిసి 21 సెప్టెంబర్ 1973న ఒక శాశ్వత పరిష్కారానికి అంగీకరించారు. దాన్నే ఆరు సూత్రాల పథకం (Six-Point Formula) అంటారు.

రాష్ట్రాన్ని విభజించకుండా, అన్ని ప్రాంతాల వారికీ స్థానిక రక్షణలు ఇవ్వడమే దీని ముఖ్య ఆలోచన.

• తేదీ: 21 సెప్టెంబర్ 1973.
• కేంద్ర ప్రభుత్వ పాత్ర: ప్రధానమంత్రి ఇందిరా గాంధీ సమక్షంలో రెండు ప్రాంతాల నాయకులు అంగీకరించారు.
• ఆరు సూత్రాలు (సులభంగా):
  1. 1. వెనుకబడిన ప్రాంతాల వేగవంతమైన అభివృద్ధి; రాష్ట్ర ప్రణాళికా సంఘం, ప్రాంతాల వారీ ఉపసంఘాలు.
  2. 2. విద్యాసంస్థల ప్రవేశాల్లో స్థానిక విద్యార్థులకు ప్రాధాన్యత (ఏకరీతి విధానం).
  3. 3. ప్రత్యక్ష నియామకాల్లో స్థానిక అభ్యర్థులకు ప్రాధాన్యత (స్థానిక కేడర్లు).
  4. 4. ఉద్యోగుల ఫిర్యాదుల పరిష్కారానికి పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్ (Administrative Tribunal).
  5. 5. ఈ ఏర్పాట్లకు రాజ్యాంగ హోదా ఇవ్వడానికి రాజ్యాంగ సవరణ.
  6. 6. ఇవి అమలైతే ముల్కీ నిబంధనలు, తెలంగాణ ప్రాంతీయ కమిటీ అవసరం ఉండదు – వాటిని రద్దు చేయడం.
• అదనంగా: హైదరాబాద్‌లో కేంద్ర విశ్వవిద్యాలయం ఏర్పాటు – తర్వాత హైదరాబాద్ విశ్వవిద్యాలయం (University of Hyderabad) 1974లో ఏర్పడింది.
• అమలు: 32వ రాజ్యాంగ సవరణ (1973) – ఆర్టికల్ 371D, 371E.

ఆరు సూత్రాల పథకానికి చట్టబద్ధత ఇవ్వడానికి పార్లమెంటు 32వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1973 ఆమోదించింది. దీని ద్వారా రాజ్యాంగంలో ఆర్టికల్ 371D, ఆర్టికల్ 371E చేర్చారు. ఇవి ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు ప్రత్యేకంగా వర్తించే నిబంధనలు.

• సవరణ: 32వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1973.
• అమల్లోకి వచ్చిన తేదీ: 1 జూలై 1974.
• ఆర్టికల్ 371D: ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు సంబంధించిన ప్రత్యేక నిబంధనలు.
• ఉద్యోగాలు, విద్యలో వివిధ ప్రాంతాల ప్రజలకు సమాన అవకాశాలు కల్పించే అధికారం రాష్ట్రపతికి ఇచ్చింది.
• రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వుల (Presidential Order) ద్వారా స్థానిక కేడర్లు, స్థానిక రిజర్వేషన్లు ఏర్పాటు చేయవచ్చు.
• 371D(3): ఉద్యోగుల సమస్యల పరిష్కారానికి పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్ (Administrative Tribunal) ఏర్పాటు.
• ఆర్టికల్ 371E: ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో కేంద్ర విశ్వవిద్యాలయం ఏర్పాటుకు పార్లమెంటుకు అధికారం.
• ముల్కీ నిబంధనల రద్దు: 32వ సవరణ తర్వాత ముల్కీ నిబంధనలు, తెలంగాణ ప్రాంతీయ కమిటీ రద్దయ్యాయి.
• 2014 తర్వాత: రాష్ట్ర విభజన తర్వాత ఆర్టికల్ 371D తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్ రెండు రాష్ట్రాలకూ వర్తిస్తుంది.

ఆర్టికల్ 371D కింద రాష్ట్రపతి 1975లో ప్రత్యేక ఉత్తర్వులు జారీ చేశారు. వీటినే రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులు (Presidential Order) అంటారు. రాష్ట్రాన్ని జోన్లుగా విభజించి, ప్రతి జోన్ ఉద్యోగాల్లో స్థానికులకు రిజర్వేషన్ ఇచ్చారు.

• పూర్తి పేరు: ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు (స్థానిక కేడర్ల ఏర్పాటు, ప్రత్యక్ష నియామకాల క్రమబద్ధీకరణ) ఉత్తర్వులు, 1975.
• జారీ: అక్టోబర్ 1975.
• ఆరు జోన్లు (Six Zones):
  1. జోన్ 1 నుండి 4 – కోస్తాంధ్ర, రాయలసీమ జిల్లాలు.
  2. జోన్ 5 – ఆదిలాబాద్, కరీంనగర్, వరంగల్, ఖమ్మం.
  3. జోన్ 6 – హైదరాబాద్, రంగారెడ్డి, నిజామాబాద్, మహబూబ్‌నగర్, మెదక్, నల్గొండ.
• స్థానిక కేడర్ (Local Cadre): జిల్లా స్థాయి, జోనల్ స్థాయి, రాష్ట్ర స్థాయి పోస్టులు.
• స్థానిక రిజర్వేషన్ శాతాలు (1975):
  1. జిల్లా కేడర్ పోస్టులు – 80% స్థానికులకు.
  2. జోనల్ నాన్-గెజిటెడ్ పోస్టులు – 70%.
  3. జోనల్ గెజిటెడ్ పోస్టులు – 60%.
• స్థానికుడు (Local Candidate): పరీక్ష రాసిన సంవత్సరంతో ముగిసే వరుసగా కనీసం 4 విద్యా సంవత్సరాలు ఆ ప్రాంతంలో చదివినవారు.
• తెలంగాణ కొత్త ఉత్తర్వులు (2018): తెలంగాణ ఏర్పడ్డాక 2018లో కొత్త రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులు వచ్చాయి – 7 జోన్లు, 2 మల్టీ జోన్లు, స్థానికులకు 95% రిజర్వేషన్.

ఆరు సూత్రాల పథకంలోని నాలుగో సూత్రం ప్రకారం, ప్రభుత్వ ఉద్యోగుల నియామకాలు, పదోన్నతులు, సీనియారిటీ సమస్యల పరిష్కారానికి ఒక ప్రత్యేక న్యాయ సంస్థ ఏర్పాటు చేశారు. దాన్నే ఆంధ్రప్రదేశ్ పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్ (Andhra Pradesh Administrative Tribunal – APAT) అంటారు.

• రాజ్యాంగ ఆధారం: ఆర్టికల్ 371D(3).
• ఏర్పాటు: 1975లో రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వుల ద్వారా.
• పని: ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో నియామకం, సీనియారిటీ, పదోన్నతి సంబంధిత వివాదాలను విచారించడం.
• స్థానిక కేడర్ నిబంధనల ఉల్లంఘనలపై ఉద్యోగులు ఇక్కడ ఫిర్యాదు చేయవచ్చు.
• ప్రత్యేకత: ఆర్టికల్ 323A కింద వచ్చిన సాధారణ ట్రిబ్యునళ్లకు ముందే, 371D కింద ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు ప్రత్యేకంగా ఏర్పడిన ట్రిబ్యునల్ ఇది.
• హైకోర్టు అధికారం: 371D ప్రకారం ట్రిబ్యునల్ ఉత్తర్వులపై మొదట్లో హైకోర్టు అధికారాన్ని పరిమితం చేశారు. తర్వాత సుప్రీంకోర్టు తీర్పుల తర్వాత హైకోర్టు న్యాయ సమీక్ష (Judicial Review) అధికారం స్పష్టమైంది.
• తెలంగాణ ఉద్యమంతో సంబంధం: జీవో 610 ఉల్లంఘనలు, స్థానికేతర నియామకాలపై ఎన్నో కేసులు ఈ ట్రిబ్యునల్‌కు వచ్చాయి.