మతం & సమాజం (Religion & Society)

భారతదేశం అనేక మతాలకు పుట్టినిల్లు, ఆశ్రయ స్థానం. ఇక్కడ హిందూ, బౌద్ధ, జైన, సిక్కు మతాలు పుట్టాయి. ఇస్లాం, క్రైస్తవం, జొరాస్ట్రియన్ (పార్శీ) మతాలు బయటి నుండి వచ్చి భారత సమాజంలో కలిసిపోయాయి.

• 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం మతాల వాటా:
  1. హిందువులు: 79.8%
  2. ముస్లింలు: 14.2%
  3. క్రైస్తవులు: 2.3%
  4. సిక్కులు: 1.7%
  5. బౌద్ధులు: 0.7%
  6. జైనులు: 0.4%
• అత్యధిక ముస్లిం జనాభా శాతం: జమ్మూ కశ్మీర్ (సుమారు 68%), లక్షద్వీప్ (సుమారు 96%).
• క్రైస్తవులు ఎక్కువగా ఉన్న రాష్ట్రాలు: నాగాలాండ్, మిజోరం, మేఘాలయ (గిరిజన రాష్ట్రాల్లో క్రైస్తవులు ఎక్కువ).
• సిక్కులు: పంజాబ్‌లో అత్యధికం.
• బౌద్ధులు: మహారాష్ట్రలో అత్యధిక సంఖ్య (అంబేద్కర్ మతమార్పిడి 1956 ప్రభావం).
• జొరాస్ట్రియన్లు (పార్శీలు): ముఖ్యంగా ముంబై, గుజరాత్‌లో ఉన్నారు.
• గిరిజన మతాలు: ప్రకృతి ఆరాధన (Animism).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా హిందూ 79.8 – ముస్లిం 14.2 – క్రైస్తవ 2.3 – సిక్కు 1.7 – బౌద్ధ 0.7 – జైన 0.4: పెద్ద నుండి చిన్నకు క్రమం.

లౌకికవాదం (Secularism) అంటే ప్రభుత్వానికి అధికారిక మతం ఉండదు; అన్ని మతాలకు సమాన గౌరవం, స్వేచ్ఛ ఉంటుంది. భారత లౌకికవాదం పాశ్చాత్య లౌకికవాదం కంటే భిన్నం, ఎందుకంటే ఇక్కడ రాజ్యం మత సంస్కరణలకు జోక్యం చేసుకోగలదు.

• ప్రవేశికలో 'లౌకిక' పదం: 42వ రాజ్యాంగ సవరణ (1976) ద్వారా చేర్చారు.
• మత స్వేచ్ఛ హక్కు: ఆర్టికల్స్ 25 నుండి 28.
• ఆర్టికల్ 25:
  1. అంతరాత్మ స్వేచ్ఛ
  2. మతాన్ని ఆచరించే, ప్రచారం చేసే స్వేచ్ఛ.
• ఆర్టికల్ 26: మత సంస్థలను నిర్వహించే స్వేచ్ఛ.
• ఆర్టికల్ 27: ఏదైనా మత ప్రచారానికి పన్ను చెల్లించమని బలవంతం చేయకూడదు.
• ఆర్టికల్ 28: ప్రభుత్వ విద్యా సంస్థల్లో మత బోధన నిషేధం.
• ఆర్టికల్ 29, 30: మైనారిటీల భాష, సంస్కృతి, విద్యా సంస్థల హక్కులు.
• ఆర్టికల్ 44: ఉమ్మడి పౌర స్మృతి (Uniform Civil Code) – ప్రభుత్వం ప్రయత్నించాలని నిర్దేశిక సూత్రం.
• ఎస్.ఆర్. బొమ్మై కేసు (1994): లౌకికవాదం రాజ్యాంగ మౌలిక స్వరూపంలో భాగమని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది.
• ప్రార్థనా స్థలాల చట్టం, 1991: 1947 ఆగస్టు 15 నాటి మత స్థలాల స్వభావాన్ని మార్చడాన్ని నిషేధిస్తుంది (అయోధ్య వివాదం మినహాయింపు).

19వ శతాబ్దంలో భారతదేశంలో హిందూ, ఇస్లాం, సిక్కు మతాల్లో సంస్కరణ ఉద్యమాలు వచ్చాయి. ఈ సంస్థల స్థాపకులు, స్థాపన సంవత్సరాలు పరీక్షల్లో తప్పనిసరిగా అడుగుతారు.

• బ్రహ్మసమాజం (1828):
  1. కలకత్తాలో రాజా రామమోహన్ రాయ్ స్థాపన
  2. ఏకేశ్వరోపాసన, విగ్రహారాధన, సతీ వ్యతిరేకత.
• ప్రార్థనా సమాజం (1867):
  1. బొంబాయిలో ఆత్మారాం పాండురంగ్ స్థాపన
  2. ఎం.జి. రానడే ప్రముఖుడు.
• ఆర్యసమాజం (1875):
  1. బొంబాయిలో స్వామి దయానంద సరస్వతి స్థాపన
  2. 'వేదాలకు తిరిగి వెళ్లండి' నినాదం
  3. 'సత్యార్థ ప్రకాశ్' గ్రంథం.
• థియోసాఫికల్ సొసైటీ (1875):
  1. న్యూయార్క్‌లో మేడమ్ బ్లావట్స్కీ, కల్నల్ ఆల్కాట్ స్థాపన
  2. భారతదేశంలో అడయార్ (మద్రాసు) కేంద్రం (1882)
  3. అనీ బెసెంట్ నాయకత్వం.
• రామకృష్ణ మిషన్ (1897):
  1. స్వామి వివేకానంద స్థాపన (రామకృష్ణ పరమహంస శిష్యుడు)
  2. 1893 చికాగో సర్వమత సభలో పాల్గొన్నారు.
• దేవ్‌బంద్ ఉద్యమం (1866): ఇస్లామిక్ సంప్రదాయ విద్య కోసం.
• అలీగఢ్ ఉద్యమం:
  1. సయ్యద్ అహ్మద్ ఖాన్ – ఆధునిక విద్య
  2. మొహమ్మదన్ ఆంగ్లో ఓరియంటల్ కాలేజీ (1875).
• సింగ్ సభ ఉద్యమం (1873): సిక్కు మత సంస్కరణ.
• సత్యశోధక్ సమాజ్ (1873): జ్యోతిరావు ఫూలే.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 1828 బ్రహ్మ – 1867 ప్రార్థన – 1875 ఆర్య – 1897 రామకృష్ణ మిషన్.

మధ్యయుగంలో భక్తి, సూఫీ ఉద్యమాలు హిందూ, ముస్లిం సంస్కృతులను దగ్గర చేశాయి. కుల వివక్షను విమర్శించి, దేవుని పట్ల ప్రేమ, మానవతను ప్రచారం చేశాయి.

• భక్తి ఉద్యమ ముఖ్యులు:
  1. రామానుజాచార్యుడు: విశిష్టాద్వైతం.
  2. కబీర్: హిందూ–ముస్లిం ఐక్యతను బోధించారు; విగ్రహారాధన, కుల భేదాలను వ్యతిరేకించారు.
  3. గురునానక్: సిక్కు మత స్థాపకుడు; 'ఇక్ ఓంకార్' – దేవుడు ఒక్కడే.
  4. చైతన్య మహాప్రభు: బెంగాల్‌లో కృష్ణ భక్తి.
  5. మీరాబాయి: కృష్ణ భక్తురాలు, రాజస్థాన్.
  6. తులసీదాస్: 'రామచరితమానస్'.
• సూఫీ ఉద్యమం: ఇస్లాంలో ప్రేమ, భక్తి మార్గం.
• చిస్తీ సిల్సిలా: ఖ్వాజా మొయినుద్దీన్ చిస్తీ (అజ్మీర్), నిజాముద్దీన్ ఔలియా (ఢిల్లీ).
• హైదరాబాదులో కూడా అనేక సూఫీ దర్గాలు ప్రసిద్ధి.
• తెలుగు ప్రాంత భక్తి కవులు: అన్నమయ్య (తాళ్లపాక అన్నమాచార్య), రామదాసు (కంచర్ల గోపన్న), త్యాగరాజు, వేమన, పోతన.
• అక్బర్ 'దీన్-ఇ-ఇలాహి' (1582): అన్ని మతాల సారాన్ని కలిపే ప్రయత్నం.
• ఫలితం: ఉమ్మడి సంస్కృతి (గంగా–జమునా తెహజీబ్) – సంగీతం, వాస్తుశిల్పం, భాషలు (ఉర్దూ), ఆహారంలో కలయిక.

మతతత్వం (Communalism) అంటే ఒక మత సమూహం ప్రయోజనాలనే ప్రధానంగా చూడటం, ఇతర మతాలను శత్రువులుగా భావించే ఆలోచనా ధోరణి. ఇది లౌకికవాదానికి విరుద్ధం.

• చారిత్రక నేపథ్యం:
  1. బ్రిటిష్ 'విభజించు–పాలించు' విధానం.
  2. 1909 మింటో–మార్లే సంస్కరణల్లో ముస్లింలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు.
  3. 1932 కమ్యూనల్ అవార్డు.
  4. 1947 దేశ విభజన.
• మైనారిటీ కమిషన్: జాతీయ మైనారిటీల కమిషన్ చట్టం, 1992 ప్రకారం ఏర్పాటు.
• 1993లో నోటిఫై చేసిన మైనారిటీలు: ముస్లింలు, క్రైస్తవులు, సిక్కులు, బౌద్ధులు, పార్శీలు (జొరాస్ట్రియన్లు).
• 2014లో జైనులను కూడా చేర్చారు.
• సచార్ కమిటీ (2005–06):
  1. జస్టిస్ రాజిందర్ సచార్ నేతృత్వంలో ముస్లింల సామాజిక, ఆర్థిక, విద్యా పరిస్థితిపై అధ్యయనం
  2. ముస్లింలు అనేక రంగాల్లో వెనుకబడి ఉన్నారని నివేదిక పేర్కొంది.
• రంగనాథ్ మిశ్రా కమిషన్ (2007): జాతీయ మత, భాషా మైనారిటీల కమిషన్ నివేదిక.
• మతసామరస్య చర్యలు: జాతీయ సమైక్యతా మండలి (National Integration Council – 1961), మతపరమైన హింస నిరోధక ప్రయత్నాలు.
• రాజ్యాంగ రక్షణ:
  1. ఆర్టికల్ 29, 30
  2. ఆర్టికల్ 15, 16 – మతం ఆధారంగా వివక్ష నిషేధం.

మతం సమాజంలో ఏ పాత్ర పోషిస్తుందో వివరించడానికి సమాజ శాస్త్రవేత్తలు వేర్వేరు సిద్ధాంతాలు ఇచ్చారు. వాటి ప్రధాన భావనలు, రచయితలు పరీక్షల్లో జత చేసి అడుగుతారు.

• ఎమిలే డర్ఖైం (Durkheim): మతం అంటే పవిత్ర (Sacred), అపవిత్ర (Profane) వస్తువులకు సంబంధించిన నమ్మకాలు, ఆచారాలు.
• 'ది ఎలిమెంటరీ ఫామ్స్ ఆఫ్ ది రెలిజియస్ లైఫ్' (1912).
• మతం సమాజాన్ని ఏకం చేస్తుంది (సామాజిక సంఘీభావం).
• మాక్స్ వెబర్ (Max Weber): 'ది ప్రొటెస్టెంట్ ఎథిక్ అండ్ ది స్పిరిట్ ఆఫ్ క్యాపిటలిజం' (1905) – మత విలువలు పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థ అభివృద్ధికి తోడ్పడ్డాయి.
• కార్ల్ మార్క్స్: 'మతం అణగారినవారి నిట్టూర్పు, ప్రజల నల్లమందు (Opium of the People)' – మతం దోపిడీని కప్పిపుచ్చుతుందని భావించారు.
• మలినోవ్స్కీ: మతం భావోద్వేగ ఒత్తిడి నుండి ఉపశమనం ఇస్తుంది.
• భారతీయ దృక్పథం:
  1. శ్రీనివాస్: 'సంస్కృతీకరణ', 'లౌకికీకరణ'.
  2. మతం కులం, కుటుంబం, ఆచారాలతో విడదీయరానంతగా ముడిపడి ఉంది.
• లౌకికీకరణ (Secularisation): ఆధునికీకరణతో సమాజంలో మత ప్రభావం తగ్గడం.
• ధర్మం:
  1. భారతీయ సందర్భంలో 'ధర్మం' అంటే కేవలం మతం కాదు
  2. కర్తవ్యం, నైతికత కూడా.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా డర్ఖైం = పవిత్ర–అపవిత్ర; వెబర్ = ప్రొటెస్టెంట్ నైతికత; మార్క్స్ = నల్లమందు.