గిరిజన ఉద్యమాలు (Tribal Movements)

భారతదేశంలో గిరిజనులను (Scheduled Tribes – ST) ఆదివాసులు అని కూడా అంటారు. అడవులు, కొండ ప్రాంతాల్లో జీవిస్తూ, ప్రత్యేక సంస్కృతి, భాష, ఆచారాలను కాపాడుకుంటారు. బ్రిటిష్ పాలనలో వారి జీవనం దెబ్బతినడంతో అనేక తిరుగుబాట్లు జరిగాయి.

• జనాభా: 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం దేశంలో ST లు సుమారు 10.4 కోట్లు (సుమారు 8.6%).
• ST గుర్తింపు: ఆర్టికల్ 342 – రాష్ట్రపతి ప్రకటన ద్వారా.
• గిరిజన తిరుగుబాట్లకు కారణాలు:
  1. అటవీ చట్టాలు: అటవీ ఉత్పత్తులు, పోడు వ్యవసాయంపై ఆంక్షలు (ఉదా: 1865, 1878 అటవీ చట్టాలు, 1882 మద్రాసు అటవీ చట్టం)
  2. భూమి అన్యాక్రాంతం: బయటివారు (దికు), వడ్డీ వ్యాపారులు, జమీందార్ల చేతుల్లోకి భూమి పోవడం
  3. వెట్టి చాకిరీ, అక్రమ పన్నులు
  4. క్రైస్తవ మిషనరీల ప్రభావంపై వ్యతిరేకత (కొన్ని సందర్భాల్లో)
  5. వారి స్వయం పాలనా సంప్రదాయాల విచ్ఛిన్నం
• గిరిజన ఉద్యమ రకాలు:
  1. భూమి, అటవీ హక్కుల ఉద్యమాలు
  2. మత-సంస్కరణ ఉద్యమాలు (బిర్సా, తానా భగత్)
  3. రాజకీయ స్వయం ప్రతిపత్తి ఉద్యమాలు (జార్ఖండ్, నాగా, మిజో)

బ్రిటిష్ పాలన ప్రారంభ కాలంలో జరిగిన ప్రధాన గిరిజన తిరుగుబాట్లు ఇవి. వీటిలో 1855–56 నాటి సంతాల్ తిరుగుబాటు (హుల్) అతి పెద్దది.

• చువార్ తిరుగుబాటు (1766–72, 1798–99):
  1. బెంగాల్, బీహార్‌లో మిడ్నాపూర్ ప్రాంతం
  2. అధిక శిస్తులు, కరువు.
• భిల్లుల తిరుగుబాట్లు:
  1. పశ్చిమ భారతం (మహారాష్ట్ర, గుజరాత్, రాజస్థాన్)
  2. 19వ శతాబ్దం.
• కోల్ తిరుగుబాటు (1831–32):
  1. చోటానాగపూర్ (ఛత్తీస్‌గఢ్, జార్ఖండ్) ప్రాంతం
  2. బయటివారికి భూమి బదిలీపై ఆగ్రహం.
• సంతాల్ తిరుగుబాటు – హుల్ (1855–56):
  1. ప్రాంతం: రాజమహల్ కొండలు (దామిన్-ఇ-కోహ్), భాగల్పూర్, సంతాల్ పరగణాలు
  2. నాయకులు: సిద్ధూ, కాన్హూ, చాంద్, భైరవ్ (నలుగురు సోదరులు)
  3. కారణాలు: వడ్డీ వ్యాపారులు, జమీందార్లు, పోలీసులు, వ్యాపారుల దోపిడీ
  4. ఫలితం: తిరుగుబాటును అణచివేశారు; అయితే తర్వాత సంతాల్ పరగణాల ప్రత్యేక జిల్లా ఏర్పడింది
• ఖోండ్ తిరుగుబాటు (1846–55):
  1. ఒడిశా
  2. నాయకుడు చక్ర బిసోయ్
  3. నరబలి నిషేధానికి వ్యతిరేకంగా కూడా.
• కోయ తిరుగుబాటు (1879–80): గోదావరి ప్రాంతం (రంపా).

ఛోటానాగపూర్ ప్రాంతంలో ముండా గిరిజనుల కోసం బిర్సా ముండా నడిపిన 'ఉల్గులాన్' (మహా తిరుగుబాటు) ఆధునిక గిరిజన ఉద్యమాల్లో ముఖ్యమైనది. దీన్ని మత-సంస్కరణ, భూమి హక్కుల ఉద్యమంగా పరిగణిస్తారు.

• బిర్సా ముండా:
  1. జననం – 1875 నవంబర్ 15 (ఉలిహతు, ప్రస్తుత జార్ఖండ్)
  2. మరణం – 1900 జూన్ 9 (రాంచీ జైలు).
• 'భగవాన్ బిర్సా' ప్రజల విశ్వాసం: ప్రజలు ఆయనను 'ధర్తీ ఆబా' (భూమి తండ్రి) అని పిలిచారు.
• ఉద్యమ లక్ష్యాలు:
  1. 'ఖుంట్‌కట్టి' (ముండాల సాంప్రదాయ భూమి వ్యవస్థ) పునరుద్ధరణ
  2. బయటివారు (దికు), వడ్డీ వ్యాపారులు, జమీందార్ల నుండి విముక్తి
  3. వెట్టి చాకిరీ రద్దు
  4. ఒకే దేవుడు (సింగ్‌బోంగా) ఆరాధన; మద్యం, మూఢనమ్మకాల విడనాడటం
• ఉల్గులాన్ (1899–1900):
  1. బిర్సా సైనిక పోరాటం
  2. 1899 డిసెంబర్‌లో ఉద్యమం పెరిగింది.
• ఫలితం: బిర్సా పట్టుబడి 1900లో జైలులో మరణించారు.
• తర్వాతి చట్టం: ఛోటానాగపూర్ కౌలు చట్టం 1908 (Chotanagpur Tenancy Act) – గిరిజనుల భూమి బయటి వారికి బదిలీ కాకుండా రక్షణ.
• గౌరవం: బిర్సా ముండా జయంతి (నవంబర్ 15)ని కేంద్ర ప్రభుత్వం 'జనజాతీయ గౌరవ్ దివస్'గా ప్రకటించింది (2021). 2000 నవంబర్ 15న జార్ఖండ్ రాష్ట్రం ఏర్పడింది.
• తానా భగత్ ఉద్యమం (1914):
  1. జాత్ర భగత్ నాయకత్వంలో ఒరాఁవ్ గిరిజనులు
  2. అహింసా పద్ధతులు.

తెలుగు ప్రాంతంలో రంపా తిరుగుబాటు (అల్లూరి సీతారామరాజు), గోండుల పోరాటం (కొమురం భీమ్) ప్రధానమైనవి. అటవీ చట్టాలు, నిజాం పాలనా అణచివేతను గిరిజనులు ఎదిరించారు.

• రంపా తిరుగుబాటు (1922–24) – అల్లూరి సీతారామరాజు:
• ప్రాంతం: గోదావరి ఏజెన్సీ (రంపా, విశాఖపట్నం–తూర్పు గోదావరి కొండ ప్రాంతాలు)
• కారణం:
  1. 1882 మద్రాసు అటవీ చట్టం – పోడు వ్యవసాయం, అటవీ ఉత్పత్తులపై ఆంక్షలు
  2. రోడ్ల నిర్మాణంలో వెట్టి చాకిరీ
• 1922 ఆగస్టు 22న చింతపల్లి పోలీస్ స్టేషన్‌పై దాడి
• గెరిల్లా యుద్ధ పద్ధతులు
• గిరిజనులు ఆయనను 'మన్యం వీరుడు' అన్నారు
• మరణం: 1924 మే 7న (కొయ్యూరు సమీపంలో పట్టుబడి కాల్చివేత)
• జననం: 1897 జూలై 4
• రంపా పోరాటం (1879–80): ముందు జరిగిన తిరుగుబాటు (కోయల పోరాటం).
• కొమురం భీమ్ (గోండు నాయకుడు):
  1. ప్రాంతం: ఆదిలాబాద్ జిల్లా (ఇప్పుడు కొమురం భీమ్ ఆసిఫాబాద్), జోడేఘాట్
  2. నినాదం: 'జల్, జంగల్, జమీన్' (నీరు, అడవి, భూమి మీద హక్కు గిరిజనులదే)
  3. నిజాం ప్రభుత్వ అణచివేతపై పోరాటం; 1940లో నిజాం బలగాల చేతిలో మరణం (సుమారు 1901–1940)
• శ్రీకాకుళ గిరిజన పోరాటం (1967–70): వెంపటాపు సత్యనారాయణ, పంచాది కృష్ణమూర్తి.
• సమత తీర్పు (1997): ఆంధ్రప్రదేశ్ వర్సెస్ సమత కేసు – షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాల్లో గిరిజన భూమి బదలాయింపు, గనుల లీజులపై కీలక తీర్పు.
• LTR 1/70 చట్టం: 1970 ఆంధ్రప్రదేశ్ షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాల భూ బదిలీ నియంత్రణ – గిరిజనేతరులకు భూమి బదిలీ నిషేధం.

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత గిరిజన ఉద్యమాలు స్వయంపాలన, ప్రత్యేక రాష్ట్రాలు, భూమి, అటవీ హక్కుల కోసం సాగాయి. కొన్ని చర్చలు, ఒప్పందాల ద్వారా కొత్త రాష్ట్రాల ఏర్పాటుకు దారితీశాయి.

• జార్ఖండ్ ఉద్యమం:
  1. 1938: జైపాల్ సింగ్ ముండా 'ఆదివాసీ మహాసభ' స్థాపన
  2. 1950లో జార్ఖండ్ పార్టీ
  3. 2000 నవంబర్ 15: జార్ఖండ్ రాష్ట్రం ఏర్పడింది
• ఛత్తీస్‌గఢ్: 2000 నవంబర్ 1న ఏర్పడింది (గిరిజన జనాభా ఎక్కువ).
• నాగా ఉద్యమం:
  1. అంగామి జాపు ఫిజో నాయకత్వంలో నాగా నేషనల్ కౌన్సిల్ (NNC, 1946)
  2. నాగాలాండ్ రాష్ట్రం 1963లో ఏర్పడింది.
• మిజో ఉద్యమం:
  1. లాల్‌డెంగా నాయకత్వంలో మిజో నేషనల్ ఫ్రంట్ (1966లో సాయుధ పోరాటం)
  2. 1986 ఒప్పందం, 1987లో మిజోరం రాష్ట్ర హోదా.
• గోవింద్ గురు (భీల్ ఉద్యమం): రాజస్థాన్‌లోని మాన్‌గఢ్ కొండ వద్ద 1913 నవంబర్ 17న భీల్ గిరిజనులపై కాల్పులు (మాన్‌గఢ్ మారణకాండ).
• నియమగిరి (ఒడిశా):
  1. డోంగ్రియా ఖోండ్ గిరిజనులు వేదాంత మైనింగ్‌ను వ్యతిరేకించారు
  2. 2013లో సుప్రీంకోర్టు గ్రామసభల అభిప్రాయం ఆధారంగా నిర్ణయించాలని సూచించింది.
• ఇతర ఉద్యమాలు: నర్మదా బచావో, పోస్కో వ్యతిరేక ఉద్యమం.
• ప్రభుత్వ చర్యలు: కేంద్ర గిరిజన వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ (1999 అక్టోబర్‌లో ఏర్పాటు), 2006 అటవీ హక్కుల చట్టం, PESA 1996.

గిరిజనుల భూమి, సంస్కృతి, పాలనా హక్కులను రక్షించడానికి రాజ్యాంగం ప్రత్యేక ఏర్పాట్లు చేసింది. ఐదో, ఆరో షెడ్యూల్ ఇందులో కీలకం.

• ఆర్టికల్ 244(1) – ఐదో షెడ్యూల్: అస్సాం, మేఘాలయ, త్రిపుర, మిజోరం కాకుండా ఇతర రాష్ట్రాల షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలు, గిరిజనుల పరిపాలన.
• గవర్నర్‌కు ప్రత్యేక అధికారాలు (చట్టాల వర్తింపు మార్పు, భూ బదిలీ నిబంధనలు)
• గిరిజన సలహా మండలి (Tribes Advisory Council)
• తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లలో షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలు ఉన్నాయి
• ఆర్టికల్ 244(2) – ఆరో షెడ్యూల్: అస్సాం, మేఘాలయ, త్రిపుర, మిజోరం గిరిజన ప్రాంతాల్లో స్వయంప్రతిపత్తి జిల్లా మండళ్లు (Autonomous District Councils).
• ఇతర రాజ్యాంగ నిబంధనలు:
  1. ఆర్టికల్ 275(1): గిరిజన సంక్షేమానికి కేంద్ర గ్రాంట్లు
  2. ఆర్టికల్ 330, 332: లోక్‌సభ, అసెంబ్లీల్లో ST రిజర్వేషన్లు
  3. ఆర్టికల్ 338A: జాతీయ ST కమిషన్ (89వ సవరణ 2003)
  4. ఆర్టికల్ 164(1): ఛత్తీస్‌గఢ్, జార్ఖండ్, మధ్యప్రదేశ్, ఒడిశాల్లో గిరిజన సంక్షేమ మంత్రి
  5. ఆర్టికల్ 243M: పంచాయతీరాజ్ షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలకు నేరుగా వర్తించదు
• PESA చట్టం 1996:
  1. పంచాయతీల (షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలకు విస్తరణ) చట్టం – గ్రామసభలకు అధికారాలు
  2. భూరియా కమిటీ (1995) సిఫార్సుల ఆధారంగా.
• అటవీ హక్కుల చట్టం 2006:
  1. 2008 జనవరి 1 నుండి అమలు
  2. వ్యక్తిగత, సామూహిక అటవీ హక్కుల గుర్తింపు.
• కమిటీలు: ధేబర్ కమిషన్ (1960–61), లోకూర్ కమిటీ (1965).