రైతు ఉద్యమాలు (Peasant Movements)

బ్రిటిష్ కాలంలో, ఆ తర్వాత కూడా భూమి శిస్తులు, భూస్వాముల దోపిడీ, వడ్డీ వ్యాపారుల అప్పులు, బలవంతపు పంటల సాగుతో రైతులు కష్టాల్లో పడ్డారు. ఈ అన్యాయాలకు వ్యతిరేకంగా రైతులు చేసిన పోరాటాలే రైతు ఉద్యమాలు (Peasant Movements).

• కారణాలు:
  1. అధిక భూమి శిస్తు (జమీందారీ, రైత్వారీ, మహల్వారీ విధానాల్లో)
  2. వడ్డీ వ్యాపారుల చేతిలో అప్పుల వలయం
  3. బలవంతపు వాణిజ్య పంటల సాగు (ఉదా: నీలిమందు)
  4. భూస్వాముల వెట్టి చాకిరీ, అక్రమ పన్నులు
  5. కరువులు, వ్యవసాయ సంక్షోభం
• బ్రిటిష్ భూ శిస్తు విధానాలు:
  1. శాశ్వత భూమి శిస్తు విధానం (1793, కారన్‌వాలిస్; బెంగాల్, బీహార్)
  2. రైత్వారీ (థామస్ మన్రో; మద్రాసు, బొంబాయి)
  3. మహల్వారీ (ఉత్తర భారతం)
• ఉద్యమ దశలు:
  1. 19వ శతాబ్దం: స్థానిక, స్వయం ప్రేరిత తిరుగుబాట్లు (నీలిమందు, పబ్నా, దక్కన్)
  2. 1917–1930: గాంధీ ప్రభావం, జాతీయ ఉద్యమంతో అనుబంధం (చంపారణ్, ఖేడా, బార్డోలీ)
  3. 1936 తర్వాత: ప్రత్యేక రైతు సంఘాలు (అఖిల భారత కిసాన్ సభ)
  4. స్వాతంత్ర్యానంతరం: భూ సంస్కరణలు, వామపక్ష, రైతు సంఘాల ఉద్యమాలు

స్వాతంత్ర్య ఉద్యమానికి ముందు బ్రిటిష్ పాలనలో రైతులు చేసిన తిరుగుబాట్లు ఎక్కువగా స్థానికమైనవి, ఉద్రేకంతో జరిగినవి. వీటిలో నీలిమందు, పబ్నా, దక్కన్ తిరుగుబాట్లు ముఖ్యమైనవి.

• నీలిమందు తిరుగుబాటు (Indigo Revolt) – 1859–60, బెంగాల్:
  1. యూరోపియన్ ప్లాంటర్లు రైతులను బలవంతంగా నీలిమందు పండించమన్నారు (తీన్‌కఠియా పద్ధతి)
  2. నాయకులు: దిగంబర్ విశ్వాస్, బిష్ణుచరణ్ విశ్వాస్
  3. దీనబంధు మిత్ర రచించిన నాటకం 'నీల్ దర్పణ్' (1860) ఈ ఉద్యమాన్ని ఉదృతం చేసింది
  4. 1860లో నీలిమందు కమిషన్ ఏర్పాటు
• పబ్నా వ్యవసాయ లీగ్ (Pabna Agrarian Leagues) – 1873, తూర్పు బెంగాల్:
  1. జమీందార్ల అక్రమ శిస్తులకు వ్యతిరేకం
  2. నాయకులు ఈశాన్ చంద్రరాయ్, కేశవ్ చంద్రరాయ్.
• దక్కన్ అల్లర్లు (Deccan Riots) – 1875, మహారాష్ట్ర (పుణే, అహ్మద్‌నగర్):
  1. వడ్డీ వ్యాపారులకు వ్యతిరేకం
  2. తర్వాత 1879లో 'దక్కన్ వ్యవసాయదారుల సహాయ చట్టం (Deccan Agriculturists' Relief Act)' వచ్చింది.
• మాప్పిళ్ల తిరుగుబాటు (Moplah Rebellion) – 1921, మలబార్ (కేరళ):
  1. భూస్వాములకు, బ్రిటిష్ వారికి వ్యతిరేకం
  2. ఖిలాఫత్ ఉద్యమంతో అనుబంధం
  3. నాయకులు అలీ ముసలియార్, వరియంకున్నత్ కున్హమ్మద్ హాజీ.

1917 తర్వాత గాంధీజీ నాయకత్వంలో రైతు ఉద్యమాలు జాతీయ ఉద్యమంలో భాగమయ్యాయి. ఇవి భారతదేశంలో గాంధీజీ చేసిన తొలి సత్యాగ్రహాలు, వాటిలో రైతు ప్రయోజనాలే కేంద్రం.

• చంపారణ్ సత్యాగ్రహం (1917, బీహార్):
  1. తీన్‌కఠియా పద్ధతి: ప్రతి 20 కఠాల్లో 3 కఠాల భూమిలో నీలిమందు పండించాలి
  2. గాంధీజీ భారతదేశంలో చేసిన తొలి సత్యాగ్రహం
  3. రాజ్‌కుమార్ శుక్లా ఆహ్వానం మేరకు గాంధీ వెళ్లారు
  4. ఫలితంగా తీన్‌కఠియా పద్ధతి రద్దయింది
• ఖేడా సత్యాగ్రహం (1918, గుజరాత్):
  1. పంట నష్టం జరిగినా శిస్తు వసూలు చేయడాన్ని వ్యతిరేకించారు
  2. గాంధీతో పాటు సర్దార్ వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్, ఇందులాల్ యాజ్ఞిక్ నాయకత్వం.
• బార్డోలీ సత్యాగ్రహం (1928, గుజరాత్):
  1. 22% శిస్తు పెంపుకు వ్యతిరేకంగా
  2. నాయకుడు వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్ – ఈ ఉద్యమం తర్వాత 'సర్దార్' బిరుదు పొందారు.
• ఏకా ఉద్యమం (1921–22, అవధ్, ఉత్తరప్రదేశ్):
  1. నాయకుడు మదారీ పాసీ
  2. అధిక శిస్తులు, వెట్టి చాకిరీకి వ్యతిరేకం.
• ఉత్తరప్రదేశ్ కిసాన్ సభ (1918):
  1. గౌరీశంకర్ మిశ్రా, ఇంద్రనారాయణ్ ద్వివేది
  2. మదన్ మోహన్ మాలవీయ సహకారం.
• అవధ్ కిసాన్ సభ (1920):
  1. బాబా రామచంద్ర
  2. జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ ప్రమేయం.
• బిజోలియా (రాజస్థాన్): విజయ్ సింగ్ పథిక్ నాయకత్వం.

1930లలో రైతులకు ప్రత్యేక సంఘాలు ఏర్పడి, వారి డిమాండ్లు రాజకీయ రూపం దాల్చాయి. 1940ల్లో కమ్యూనిస్టుల ప్రభావంతో రైతు ఉద్యమాలు మరింత ఉధృతమయ్యాయి.

• బీహార్ ప్రావిన్షియల్ కిసాన్ సభ (1929): స్వామి సహజానంద్ సరస్వతి స్థాపన.
• అఖిల భారత కిసాన్ సభ (AIKS) – 1936 ఏప్రిల్, లక్నో:
  1. తొలి అధ్యక్షుడు: స్వామి సహజానంద్ సరస్వతి
  2. తొలి ప్రధాన కార్యదర్శి: ఎన్.జి. రంగా (ఆంధ్ర)
  3. డిమాండ్లు: జమీందారీ రద్దు, రుణ మాఫీ, శిస్తు తగ్గింపు
  4. 1937లో ఎర్ర జెండాను ఉద్యమ చిహ్నంగా స్వీకరించారు
• ఎన్.జి. రంగా:
  1. గుంటూరుకు చెందిన నాయకుడు
  2. ఆంధ్ర ప్రొవిన్షియల్ రైతు సంఘం స్థాపన.
• తెభాగా ఉద్యమం (Tebhaga) – 1946–47, బెంగాల్:
  1. కౌలు రైతులు (బర్గాదార్లు) పంటలో సగం బదులు మూడింట రెండు వంతులు తమకు కావాలని కోరారు
  2. బెంగాల్ ప్రావిన్షియల్ కిసాన్ సభ నేతృత్వం.
• వార్లీ తిరుగుబాటు (1945, మహారాష్ట్ర):
  1. నాయకురాలు గోదావరి పారులేకర్
  2. వెట్టి చాకిరీకి, భూస్వాముల దోపిడీకి వ్యతిరేకం.
• పున్నప్ర–వయలార్ (1946, కేరళ): కార్మిక, రైతుల తిరుగుబాటు.
• కయ్యూర్ (1941, కేరళ): భూస్వాములపై రైతు తిరుగుబాటు.

భారత రైతు ఉద్యమాల్లో అత్యంత పెద్దది తెలంగాణ రైతాంగ సాయుధ పోరాటం (1946–51). నిజాం పాలనలోని హైదరాబాద్ సంస్థానంలో భూస్వాములు, జాగీర్దార్లు, దేశ్‌ముఖ్‌ల అక్రమాలకు వ్యతిరేకంగా కమ్యూనిస్టుల నాయకత్వంలో సాగింది.

• కారణాలు: వెట్టి చాకిరీ (వెట్టి), అక్రమ వసూళ్లు, భూమి బలవంతపు స్వాధీనం, దేశ్‌ముఖ్‌ల దాష్టీకం.
• ప్రారంభం:
  1. 1946లో – జనగామ ప్రాంతంలో
  2. విసునూరు దేశ్‌ముఖ్ రామచంద్రారెడ్డి దౌర్జన్యాలపై.
• దొడ్డి కొమరయ్య: 1946 జూలై 4న దేశ్‌ముఖ్ గూండాల కాల్పుల్లో మరణం – పోరాటానికి తొలి అమరుడు.
• చాకలి ఐలమ్మ (చిట్యాల ఐలమ్మ): దేశ్‌ముఖ్‌కు ఎదురొడ్డి తన భూమిని కాపాడుకున్న ధీర వనిత.
• సంస్థ: ఆంధ్ర మహాసభ, కమ్యూనిస్టు పార్టీ.
• నాయకులు: పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య, రావి నారాయణరెడ్డి, బద్దం ఎల్లారెడ్డి, మగ్దూం మొహియుద్దీన్ మొదలైనవారు.
• ఫలితాలు:
  1. సుమారు 3,000 గ్రామాల్లో రైతు కమిటీల పాలన (గ్రామ రాజ్యాలు) అన్నది ప్రజల భావన
  2. భూమి లక్షల ఎకరాలు పేదలకు పంచారు అని చెబుతారు.
• ఆపరేషన్ పోలో (1948 సెప్టెంబర్ 13–17):
  1. భారత సైన్యం హైదరాబాద్‌ను భారత యూనియన్‌లో విలీనం చేసింది
  2. నిజాం లొంగిపోయాడు.
• ఉపసంహరణ: పోరాటాన్ని 1951 అక్టోబర్‌లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఉపసంహరించింది.
• గిరిజన పోరాటం: కొమురం భీమ్ (గోండు) 'జల్, జంగల్, జమీన్' నినాదంతో పోరాడి 1940లో నిజాం బలగాల చేతిలో మరణించారు.

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత భూ సంస్కరణలు అమలు చేసినా, భూమి సమస్య పూర్తిగా తీరలేదు. ఈ నేపథ్యంలో శాంతియుత ఉద్యమాలు, సాయుధ ఉద్యమాలు, రైతు సంఘాల ఆందోళనలు సాగాయి.

• భూదాన్ ఉద్యమం (Bhoodan Movement): ఆచార్య వినోబా భావే. 1951 ఏప్రిల్ 18న తెలంగాణలోని పోచంపల్లిలో వెదిరె రామచంద్రారెడ్డి 100 ఎకరాల భూమి దానమివ్వడంతో ప్రారంభం. తర్వాత గ్రామదాన్ ఉద్యమం.
• నక్సల్బరీ ఉద్యమం (1967):
  1. పశ్చిమ బెంగాల్ డార్జిలింగ్ జిల్లా నక్సల్బరీలో
  2. నాయకులు చారు మజుందార్, కాను సాన్యాల్, జంగల్ సంతాల్
  3. 1969లో CPI (ML) ఏర్పాటు.
• శ్రీకాకుళ గిరిజన రైతు పోరాటం (1967–70):
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో వెంపటాపు సత్యనారాయణ, పంచాది కృష్ణమూర్తి నాయకత్వం
  2. నక్సల్బరీ ప్రభావం.
• రైతు సంఘాలు:
  1. భారతీయ కిసాన్ యూనియన్ (BKU) – 1987, మహేంద్ర సింగ్ టికైత్ (పశ్చిమ ఉత్తరప్రదేశ్)
  2. శేత్కారీ సంఘటన (1979) – శరద్ జోషి (మహారాష్ట్ర)
  3. కర్ణాటక రాజ్య రైతు సంఘం – ఎం.డి. నంజుండస్వామి
• ఇతర భూ సంస్కరణ చర్యలు: జమీందారీ రద్దు, కౌలు సంస్కరణలు, భూ పరిమితి (Land Ceiling) చట్టాలు.
• 2020–21 రైతుల నిరసన:
  1. మూడు వ్యవసాయ చట్టాలకు వ్యతిరేకంగా ఢిల్లీ సరిహద్దుల్లో
  2. 2021 నవంబర్‌లో చట్టాల రద్దు ప్రకటన.