లింగ వివక్ష & మహిళా సాధికారత (Women Empowerment)

లింగ వివక్ష (Gender Discrimination) అంటే స్త్రీ, పురుషుల మధ్య అవకాశాలు, హక్కులు, గౌరవంలో అసమానంగా వ్యవహరించడం. దీని ప్రభావం లింగ నిష్పత్తి, అక్షరాస్యత, ఉద్యోగాలు, ఆరోగ్యంలో కనిపిస్తుంది.

• లింగ నిష్పత్తి (Sex Ratio): ప్రతి 1000 మంది పురుషులకు స్త్రీల సంఖ్య.
• 2001: 933
• 2011: 943
• బాలల లింగ నిష్పత్తి (0–6 ఏళ్లు):
  1. 2001లో 927
  2. 2011లో 919 – తగ్గింది.
• రాష్ట్రాల వారీగా (2011):
  1. అత్యధిక లింగ నిష్పత్తి: కేరళ (1084)
  2. అత్యల్పం: హర్యానా (879)
  3. బాలల లింగ నిష్పత్తి అత్యల్పం: హర్యానా (834)
• అక్షరాస్యత (2011):
  1. పురుషులు 82.14%
  2. స్త్రీలు 65.46% – సుమారు 16.7 శాతం పాయింట్ల అంతరం.
• లింగ వివక్షకు కారణాలు:
  1. కొడుకు కావాలనే సామాజిక ఆలోచన (Son Preference)
  2. వరకట్నం భారం
  3. పితృస్వామ్య వ్యవస్థ
  4. లింగ నిర్ధారణ పరీక్షలు, ఆడ భ్రూణ హత్యలు
• ప్రభావాలు: బాలికల అక్రమ రవాణా, బాల్య వివాహాలు, వివాహానికి వధువుల కొరత.

భారత రాజ్యాంగం స్త్రీ, పురుషుల సమానత్వానికి ప్రాథమిక హక్కులు, నిర్దేశిక సూత్రాలు, ప్రాథమిక విధుల్లో ఏర్పాట్లు చేసింది. ఆర్టికల్ నంబర్లు పరీక్షలకు చాలా ముఖ్యం.

• ప్రవేశిక: సమానత్వం, న్యాయం హామీ.
• ప్రాథమిక హక్కులు:
  1. ఆర్టికల్ 14: చట్టం ముందు అందరూ సమానమే.
  2. ఆర్టికల్ 15(1): లింగం ఆధారంగా వివక్ష నిషేధం.
  3. ఆర్టికల్ 15(3): మహిళలు, పిల్లల కోసం ప్రత్యేక చట్టాలు చేయడానికి రాజ్యానికి అధికారం.
  4. ఆర్టికల్ 16: ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో అవకాశాల సమానత్వం.
  5. ఆర్టికల్ 23: మనుషుల అక్రమ రవాణా, వెట్టిచాకిరీ నిషేధం.
• నిర్దేశిక సూత్రాలు (DPSP):
  1. ఆర్టికల్ 39(ఎ): స్త్రీ, పురుషులిద్దరికీ సమాన జీవనోపాధి హక్కు.
  2. ఆర్టికల్ 39(డి): సమాన పనికి సమాన వేతనం.
  3. ఆర్టికల్ 42: న్యాయమైన, మానవీయ పని పరిస్థితులు, ప్రసూతి సహాయం.
• ప్రాథమిక విధులు: ఆర్టికల్ 51ఎ(ఇ) – మహిళల గౌరవానికి భంగం కలిగించే పద్ధతులను విడనాడటం.
• స్థానిక సంస్థల్లో రిజర్వేషన్: 73వ, 74వ సవరణలు (1992) – పంచాయతీలు, మునిసిపాలిటీల్లో 1/3వ వంతు స్థానాలు మహిళలకు (ఆర్టికల్ 243డి, 243టి).
• 106వ సవరణ – నారీ శక్తి వందన్ అధినియమ్ (2023):
  1. లోక్‌సభ, రాష్ట్ర శాసనసభల్లో 33% స్థానాలు మహిళలకు రిజర్వ్
  2. డీలిమిటేషన్ తర్వాత అమలు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 15(3) = మహిళలకు ప్రత్యేక ఏర్పాటు; 39(డి) = సమాన పనికి సమాన వేతనం; 243డి = పంచాయతీల్లో మహిళలు.

మహిళలపై హింస, వివక్షను అరికట్టడానికి భారతదేశంలో అనేక ప్రత్యేక చట్టాలు ఉన్నాయి. చట్టం పేరు, సంవత్సరం జత పరీక్షలకు చాలా ముఖ్యమైనది.

• వరకట్న నిషేధ చట్టం, 1961.
• సమాన వేతన చట్టం, 1976 (Equal Remuneration Act): స్త్రీ, పురుషులకు సమాన పనికి సమాన వేతనం.
• ప్రసూతి ప్రయోజన చట్టం, 1961: 2017 సవరణతో ప్రసూతి సెలవు 12 వారాల నుండి 26 వారాలకు పెరిగింది.
• గర్భస్రావ వైద్య చట్టం (MTP), 1971: 2021 సవరణతో కొన్ని వర్గాలకు గర్భస్రావ పరిమితి 24 వారాలు.
• PCPNDT చట్టం, 1994: గర్భధారణకు ముందు, ప్రసవానికి ముందు లింగ నిర్ధారణ పరీక్షల నిషేధం (2003లో సవరణ).
• గృహ హింస నుండి మహిళల రక్షణ చట్టం, 2005:
  1. శారీరక, మానసిక, ఆర్థిక, లైంగిక హింస నుండి రక్షణ
  2. రక్షణ అధికారుల నియామకం.
• కార్యాలయంలో మహిళలపై లైంగిక వేధింపుల (నిరోధం, నిషేధం, పరిష్కారం) చట్టం, 2013: దీనికి నేపథ్యం విశాఖ మార్గదర్శకాలు (Vishaka Guidelines, 1997) – సుప్రీంకోర్టు విశాఖ vs రాజస్థాన్ రాష్ట్రం కేసు.
• ప్రతి కార్యాలయంలో అంతర్గత ఫిర్యాదుల కమిటీ (Internal Complaints Committee) తప్పనిసరి.
• క్రిమినల్ లా (సవరణ) చట్టం, 2013: 2012 డిసెంబర్ నిర్భయ ఘటన తర్వాత జస్టిస్ జె.ఎస్. వర్మ కమిటీ సిఫార్సుల ఆధారంగా వచ్చింది.
• హిందూ వారసత్వ (సవరణ) చట్టం, 2005: కుమార్తెలకు ఆస్తిలో సమాన హక్కు.
• అనైతిక రవాణా (నివారణ) చట్టం, 1956.

మహిళల ఆర్థిక, సామాజిక, రాజకీయ స్థాయిని పెంచడానికి ప్రభుత్వాలు అనేక పథకాలు అమలు చేస్తున్నాయి. పథకం పేరు, ప్రారంభ సంవత్సరం, లక్ష్యం పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

• బేటీ బచావో, బేటీ పడావో (BBBP):
  1. 2015 జనవరి 22న హర్యానాలోని పానిపట్‌లో ప్రారంభం
  2. బాలికల లింగ నిష్పత్తి మెరుగుదల, బాలికా విద్య లక్ష్యం.
• సుకన్య సమృద్ధి యోజన (SSY):
  1. 2015లో
  2. 10 ఏళ్ల లోపు బాలికల పేరిట చిన్న పొదుపు ఖాతా, ఎక్కువ వడ్డీ.
• ఉజ్వల యోజన (PMUY):
  1. 2016లో
  2. పేద కుటుంబాల మహిళల పేరిట ఉచిత LPG కనెక్షన్.
• వన్ స్టాప్ సెంటర్ (సఖి):
  1. 2015లో
  2. హింసకు గురైన మహిళలకు వైద్య, న్యాయ, కౌన్సెలింగ్ సహాయం ఒకే చోట.
• మహిళా హెల్ప్‌లైన్: 181.
• మిషన్ శక్తి: 2021–22లో మహిళల భద్రత, సాధికారత కోసం సమగ్ర పథకం.
• స్టాండ్-అప్ ఇండియా (2016): SC/ST, మహిళా వ్యాపారవేత్తలకు రుణాలు.
• స్వయం సహాయక బృందాలు (SHG):
  1. మహిళల పొదుపు, రుణ సమూహాలు
  2. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో 'డ్వాక్రా' (DWCRA – గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో మహిళలు, పిల్లల అభివృద్ధి పథకం), 'వెలుగు', తెలంగాణలో 'ఇందిరా క్రాంతి పథం' ఉదాహరణలు.
• జాతీయ మహిళా కమిషన్ (NCW):
  1. 1992 జనవరిలో ఏర్పాటు
  2. జాతీయ మహిళా కమిషన్ చట్టం, 1990 ఆధారంగా
  3. మొదటి ఛైర్‌పర్సన్ జయంతి పట్నాయక్.
• మహిళా, శిశు అభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ: 2006 జనవరిలో ప్రత్యేక మంత్రిత్వ శాఖగా ఏర్పడింది.

స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో, సామాజిక సంస్కరణల్లో, రాజకీయాల్లో మహిళలు కీలక పాత్ర పోషించారు. 'భారతదేశంలో మొదటి మహిళ' అనే ప్రశ్నలు పరీక్షల్లో ప్రతిసారీ వస్తాయి.

• సావిత్రిబాయి ఫూలే:
  1. 1848లో పుణెలో బాలికల కోసం మొదటి పాఠశాల ప్రారంభం
  2. భారతదేశపు మొదటి మహిళా ఉపాధ్యాయురాలిగా పేరు.
• పండిత రమాబాయి: మహిళా విద్య, వితంతు పునరావాసం కోసం 'శారదా సదన్' (1889).
• సరోజినీ నాయుడు:
  1. భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ మొదటి భారతీయ మహిళా అధ్యక్షురాలు (1925, కాన్పూర్)
  2. స్వతంత్ర భారత మొదటి మహిళా గవర్నర్ (ఉత్తరప్రదేశ్).
• అనీ బెసెంట్: కాంగ్రెస్ మొదటి మహిళా అధ్యక్షురాలు (1917, కలకత్తా).
• ఇందిరా గాంధీ: మొదటి మహిళా ప్రధానమంత్రి (1966).
• ప్రతిభా పాటిల్: మొదటి మహిళా రాష్ట్రపతి (2007).
• సుచేతా కృపలానీ: మొదటి మహిళా ముఖ్యమంత్రి (ఉత్తరప్రదేశ్, 1963).
• దుర్గాబాయి దేశ్‌ముఖ్:
  1. ఆంధ్ర మహిళా సభ స్థాపకురాలు (1937)
  2. రాజమండ్రికి చెందినవారు
  3. రాజ్యాంగ సభ సభ్యురాలు.
• మహిళా సంస్థలు:
  1. మహిళా భారతీయ సంఘం (Women's Indian Association) – 1917
  2. అఖిల భారత మహిళా సమావేశం (AIWC) – 1927
• తెలుగు ప్రాంతం: కందుకూరి వీరేశలింగం, గురజాడ అప్పారావు మహిళా సంస్కరణలకు కృషి చేశారు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా అనీ బెసెంట్ (1917) మొదటి మహిళ; సరోజినీ నాయుడు (1925) మొదటి భారతీయ మహిళ.

మహిళా సాధికారత అంటే మహిళలు తమ జీవితానికి సంబంధించిన నిర్ణయాలు తీసుకునే శక్తి పొందడం. రాజకీయ, ఆర్థిక, విద్యా రంగాల్లో భాగస్వామ్యం పెరిగితేనే నిజమైన సాధికారత.

• రాజకీయ భాగస్వామ్యం:
  1. పంచాయతీల్లో 1/3 రిజర్వేషన్ (73వ సవరణ, 1992); అనేక రాష్ట్రాలు దీన్ని 50%కి పెంచాయి (ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణతో సహా).
  2. లోక్‌సభ, శాసనసభల్లో 33% రిజర్వేషన్ – 106వ సవరణ (2023).
• ఆర్థిక భాగస్వామ్యం:
  1. మహిళా కార్మిక శక్తి భాగస్వామ్యం చాలావరకు వ్యవసాయ, అసంఘటిత రంగాల్లో
  2. వేతనాల్లో లింగ అంతరం (Gender Pay Gap) ఉంది.
• సూక్ష్మ రుణాలు, SHGలు: మహిళలకు పొదుపు అలవాటు, ఆదాయ అవకాశాలు.
• సవాళ్లు:
  1. భద్రత, హింస భయం
  2. వరకట్నం, బాల్య వివాహాలు
  3. ఇంటి పని భారం (వేతనం లేని శ్రమ)
  4. ఆస్తి హక్కుల అవగాహన లేమి
  5. విద్య, నైపుణ్యాల అంతరం
• అంతర్జాతీయ సూచికలు:
  1. UNDP లింగ అసమానత సూచిక (GII)
  2. ప్రపంచ ఆర్థిక వేదిక (WEF) ప్రపంచ లింగ అంతరం సూచిక (Global Gender Gap Index).
• అంతర్జాతీయ ఒప్పందం: CEDAW (1979 ఐక్యరాజ్యసమితి) – భారత్ 1993లో ఆమోదించింది.
• అంతర్జాతీయ మహిళా దినోత్సవం: మార్చి 8.

మహిళలపై జరిగే హింస, నేరాలు లింగ అసమానతకు ప్రత్యక్ష రూపం. వీటి రకాలు, వాటిని పర్యవేక్షించే సంస్థలు పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి.

• నేరాల రకాలు:
  1. గృహ హింస, వరకట్న వేధింపులు, వరకట్న మరణాలు
  2. లైంగిక వేధింపులు, అత్యాచారం
  3. మనుషుల అక్రమ రవాణా
  4. ఆడ భ్రూణ హత్యలు, శిశు హత్యలు
  5. సైబర్ వేధింపులు
  6. యాసిడ్ దాడులు
• నేరాల గణాంకాలు సేకరించే సంస్థ:
  1. జాతీయ నేర గణాంకాల బ్యూరో (NCRB), కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ కింద
  2. 1986లో ఏర్పడింది.
• జాతీయ మహిళా కమిషన్ (NCW):
  1. మహిళల చట్టపరమైన రక్షణలను సమీక్షిస్తుంది.
  2. ఫిర్యాదులపై విచారణ జరుపుతుంది, చట్ట సవరణలను సూచిస్తుంది.
  3. ఇది చట్టబద్ధ సంస్థ (రాజ్యాంగ సంస్థ కాదు).
• రాష్ట్ర మహిళా కమిషన్లు: తెలంగాణ మహిళా కమిషన్, ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర మహిళా కమిషన్ రాష్ట్ర స్థాయిలో పని చేస్తాయి.
• షీ టీమ్స్ (SHE Teams): తెలంగాణ పోలీసులు 2014లో హైదరాబాద్‌లో ప్రారంభించిన మహిళా భద్రతా బృందాలు.
• నిర్భయ నిధి: 2013 బడ్జెట్‌లో ప్రకటించిన మహిళల భద్రత నిధి.
• సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు:
  1. విశాఖ కేసు (1997): కార్యాలయ వేధింపులపై మార్గదర్శకాలు.
  2. షాయరా బానో కేసు (2017): ఒకేసారి ట్రిపుల్ తలాక్ చెల్లదు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా NCRB = నేరాల లెక్కలు; NCW = మహిళల హక్కుల పర్యవేక్షణ.