ముఖ్యమంత్రి & రాష్ట్ర మంత్రిమండలి (Chief Minister)

రాష్ట్రంలో నిజమైన కార్యనిర్వాహక అధికారి ముఖ్యమంత్రి (Chief Minister). గవర్నర్ నామమాత్రపు అధిపతి అయితే, ముఖ్యమంత్రి వాస్తవ అధిపతి (Real Executive). కేంద్రంలో ప్రధానమంత్రి పాత్రే రాష్ట్రంలో ముఖ్యమంత్రిది.

• ఆర్టికల్ 164(1): ముఖ్యమంత్రిని గవర్నర్ నియమిస్తారు. ఇతర మంత్రులను ముఖ్యమంత్రి సలహాపై గవర్నర్ నియమిస్తారు.
• ఎవరిని నియమిస్తారు: రాజ్యాంగంలో ప్రత్యేక విధానం చెప్పలేదు. పార్లమెంటరీ సంప్రదాయం ప్రకారం శాసనసభలో మెజారిటీ పార్టీ/కూటమి నాయకుడిని నియమిస్తారు.
• ఏ పార్టీకీ స్పష్టమైన మెజారిటీ లేకపోతే గవర్నర్ విచక్షణతో ఎంపిక చేసి, నిర్ణీత గడువులో విశ్వాస పరీక్ష (Floor Test) ఎదుర్కోమని అడుగుతారు.
• సభ్యత్వం: ముఖ్యమంత్రి శాసనసభ లేదా శాసనమండలి – ఏ సభ సభ్యుడైనా కావచ్చు.
• శాసనసభ్యుడు కాని వ్యక్తి కూడా ముఖ్యమంత్రి కావచ్చు, కానీ 6 నెలల్లో ఏదో ఒక సభకు ఎన్నిక కావాలి (ఆర్టికల్ 164(4)). లేకపోతే పదవి కోల్పోతారు.
• ప్రమాణం: గవర్నర్ చేయిస్తారు – పదవీ ప్రమాణం, గోప్యతా ప్రమాణం (మూడవ షెడ్యూల్).
• పదవీకాలం: స్థిర పదవీకాలం లేదు. గవర్నర్ ఇష్టం ఉన్నంత వరకు పదవిలో ఉంటారు. కానీ శాసనసభలో మెజారిటీ ఉన్నంత కాలం గవర్నర్ తొలగించలేరు.
• శాసనసభ విశ్వాసం కోల్పోతే రాజీనామా చేయాలి
• చేయకపోతే గవర్నర్ తొలగించవచ్చు.
• జీతభత్యాలు: రాష్ట్ర శాసనసభ నిర్ణయిస్తుంది (ఆర్టికల్ 164(5)).
• కనీస వయస్సు: శాసనసభ సభ్యుడికి ఉండే 25 ఏళ్లు (మండలి సభ్యుడైతే 30 ఏళ్లు).
• ముఖ్య తీర్పు: ఎస్.ఆర్. బొమ్మై కేసు (1994) – ముఖ్యమంత్రికి మెజారిటీ ఉందో లేదో శాసనసభలోనే తేల్చాలి.
• భారతదేశ మొదటి మహిళా ముఖ్యమంత్రి: సుచేతా కృపలానీ (ఉత్తర ప్రదేశ్, 1963).

ముఖ్యమంత్రి మంత్రిమండలికి అధిపతి, శాసనసభకు నాయకుడు, గవర్నర్‌కు-మంత్రిమండలికి మధ్య వారధి. ఆయన అధికారాలను మూడు భాగాలుగా చూడవచ్చు.

• మంత్రిమండలికి సంబంధించి:
  1. మంత్రులుగా ఎవరిని నియమించాలో గవర్నర్‌కు సిఫార్సు చేస్తారు.
  2. మంత్రులకు శాఖలు కేటాయిస్తారు, మారుస్తారు.
  3. ఏ మంత్రినైనా రాజీనామా చేయమని అడగవచ్చు, లేదా తొలగించమని గవర్నర్‌కు సలహా ఇవ్వవచ్చు.
  4. మంత్రిమండలి సమావేశాలకు అధ్యక్షత వహిస్తారు.
  5. ముఖ్యమంత్రి రాజీనామా చేసినా, మరణించినా మంత్రిమండలి మొత్తం రద్దవుతుంది.
• గవర్నర్‌కు సంబంధించి – ఆర్టికల్ 167 (ముఖ్యమంత్రి విధులు):
  1. రాష్ట్ర పరిపాలన, శాసనాల ప్రతిపాదనలపై మంత్రిమండలి తీసుకున్న నిర్ణయాలన్నీ గవర్నర్‌కు తెలియజేయాలి.
  2. గవర్నర్ కోరిన సమాచారం అందించాలి.
  3. ఒక మంత్రి సొంతంగా తీసుకుని, మంత్రిమండలి పరిశీలించని నిర్ణయాన్ని గవర్నర్ కోరితే మంత్రిమండలి పరిశీలనకు పెట్టాలి.
  4. అడ్వకేట్ జనరల్, రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషనర్, SPSC చైర్మన్, సభ్యులు వంటి నియామకాలపై గవర్నర్‌కు సలహా ఇస్తారు.
• శాసనసభకు సంబంధించి:
  1. సభా నాయకుడు (Leader of the House) – శాసనసభ్యుడైతే.
  2. శాసనసభ సమావేశాలు పిలవడం, వాయిదా వేయడంపై గవర్నర్‌కు సలహా.
  3. ఎప్పుడైనా శాసనసభను రద్దు చేయమని గవర్నర్‌కు సిఫార్సు చేయవచ్చు.
  4. ప్రభుత్వ విధానాలను సభలో ప్రకటిస్తారు.
• ఇతర పాత్రలు:
  1. రాష్ట్ర ప్రణాళికా సంఘం/బోర్డుకు చైర్మన్.
  2. నీతి ఆయోగ్ పాలక మండలి (Governing Council) సభ్యుడు.
  3. అంతర్రాష్ట్ర మండలి (Inter-State Council) సభ్యుడు.
  4. జోనల్ కౌన్సిల్ సభ్యుడు; రొటేషన్ పద్ధతిలో వైస్-చైర్మన్ (చైర్మన్ – కేంద్ర హోంమంత్రి). AP, తెలంగాణ దక్షిణ జోనల్ కౌన్సిల్‌లో ఉంటాయి.
  5. విపత్తుల సమయంలో రాష్ట్ర విపత్తు నిర్వహణ ప్రాధికార సంస్థ (SDMA) కు చైర్‌పర్సన్.

ముఖ్యమంత్రి నేతృత్వంలో రాష్ట్ర పాలనను నడిపేది మంత్రిమండలి (Council of Ministers). మంత్రిమండలి పరిమాణంపై పరిమితి 91వ సవరణ ద్వారా వచ్చింది – ఇది పరీక్షల్లో ఎక్కువగా అడిగే అంశం.

• ఆర్టికల్ 163: గవర్నర్‌కు సహాయం, సలహా ఇవ్వడానికి ముఖ్యమంత్రి నేతృత్వంలో మంత్రిమండలి ఉంటుంది.
• మంత్రులు గవర్నర్‌కు ఏ సలహా ఇచ్చారో కోర్టులు విచారించరాదు (ఆర్టికల్ 163(3)).
• 91వ రాజ్యాంగ సవరణ, 2003:
  1. ఆర్టికల్ 164(1A): ముఖ్యమంత్రితో సహా మొత్తం మంత్రుల సంఖ్య శాసనసభ మొత్తం సభ్యుల సంఖ్యలో 15% మించరాదు.
  2. కానీ రాష్ట్రంలో ముఖ్యమంత్రితో సహా మంత్రుల సంఖ్య 12 కంటే తక్కువ ఉండరాదు.
  3. ఆర్టికల్ 164(1B): ఫిరాయింపుల (10వ షెడ్యూల్) కారణంగా అనర్హుడైన శాసనసభ్యుడు ఆ పదవీకాలం ముగిసే వరకు లేదా మళ్లీ ఎన్నికయ్యే వరకు మంత్రి పదవి చేపట్టరాదు.
  4. కేంద్రంలో కూడా ఇదే సవరణ ప్రకారం లోక్‌సభ సభ్యుల్లో 15% పరిమితి (ఆర్టికల్ 75(1A)).
  5. ఉదా: శాసనసభ సభ్యులు 175 ఉన్న ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో 15% దాదాపు 26.
• మూడు రకాల మంత్రులు:
  1. క్యాబినెట్ మంత్రులు (Cabinet Ministers) – ముఖ్యమైన శాఖలు.
  2. రాష్ట్ర మంత్రులు (Ministers of State).
  3. ఉప మంత్రులు (Deputy Ministers).
  4. ఈ వర్గీకరణ రాజ్యాంగంలో లేదు; సంప్రదాయం ద్వారా వచ్చింది.
• ఉప ముఖ్యమంత్రి (Deputy CM):
  1. ఈ పదవి రాజ్యాంగంలో లేదు. రాజకీయ అవసరాల కోసం ఏర్పాటు చేస్తారు
  2. రాజ్యాంగపరంగా ఆయన కూడా ఒక మంత్రి మాత్రమే.
• గిరిజన సంక్షేమ మంత్రి – ఆర్టికల్ 164(1): ఛత్తీస్‌గఢ్, జార్ఖండ్, మధ్యప్రదేశ్, ఒడిశాలలో తప్పనిసరి. 94వ సవరణ (2006) ద్వారా బీహార్‌ను తొలగించి ఛత్తీస్‌గఢ్, జార్ఖండ్‌లను చేర్చారు.
• క్యాబినెట్ (Cabinet):
  1. మంత్రిమండలిలో చిన్న సమూహం
  2. ‘క్యాబినెట్’ అనే పదం ఆర్టికల్ 352 లో మాత్రమే (44వ సవరణ, 1978 ద్వారా) ఉంది – అది కేంద్ర క్యాబినెట్ గురించి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ‘91 → 15 → 12’: 91వ సవరణ, గరిష్ఠం 15%, కనిష్ఠం 12 మంది.

పార్లమెంటరీ ప్రభుత్వానికి గుండెకాయ సమష్టి బాధ్యత (Collective Responsibility). అంటే మంత్రులందరూ ఒకే జట్టుగా శాసనసభకు జవాబుదారీ. ఈ సూత్రం బ్రిటన్ నుండి తీసుకున్నాం.

• ఆర్టికల్ 164(2): మంత్రిమండలి రాష్ట్ర శాసనసభకు (Legislative Assembly) సమష్టిగా బాధ్యత వహిస్తుంది.
• గమనిక: శాసనమండలికి (Legislative Council) కాదు.
• సమష్టి బాధ్యత అర్థం:
  1. మంత్రిమండలి నిర్ణయాలకు మంత్రులందరూ కట్టుబడి ఉండాలి – క్యాబినెట్‌లో వ్యతిరేకించిన మంత్రి కూడా బయట సమర్థించాలి.
  2. ఏకీభవించకపోతే రాజీనామా చేయాలి.
  3. శాసనసభ అవిశ్వాస తీర్మానం (No-Confidence Motion) ఆమోదిస్తే మంత్రిమండలి మొత్తం రాజీనామా చేయాలి – అందులో శాసనమండలి సభ్యులైన మంత్రులు కూడా.
  4. ‘అందరూ కలిసి ఈదుతారు, కలిసి మునుగుతారు (Swim together, sink together)’.
• అవిశ్వాస తీర్మానం:
  1. శాసనసభలో మాత్రమే ప్రవేశపెట్టవచ్చు
  2. శాసనమండలిలో వీలుకాదు.
• అవిశ్వాస తీర్మానం గురించి రాజ్యాంగంలో నేరుగా లేదు – శాసనసభ నియమాల్లో ఉంటుంది.
• వ్యక్తిగత బాధ్యత (Individual Responsibility): మంత్రులు గవర్నర్ ఇష్టం ఉన్నంత వరకు పదవిలో ఉంటారు (ఆర్టికల్ 164(1)). ముఖ్యమంత్రి సలహాపై గవర్నర్ ఏ మంత్రినైనా తొలగించవచ్చు.
• న్యాయ బాధ్యత (Legal Responsibility): బ్రిటన్‌లోలా భారత్‌లో మంత్రులకు న్యాయ బాధ్యత లేదు – గవర్నర్ ఉత్తర్వుపై మంత్రి సంతకం (Counter-signature) తప్పనిసరి కాదు.
• మంత్రులు శాసనసభలో:
  1. శాసనమండలి సభ్యుడైన మంత్రి కూడా శాసనసభలో మాట్లాడవచ్చు, చర్చల్లో పాల్గొనవచ్చు
  2. కానీ ఓటు వేయలేరు (ఆర్టికల్ 177).
• ఇతర తీర్మానాలు: వాయిదా తీర్మానం (Adjournment Motion), కోత తీర్మానం (Cut Motion), సావధాన తీర్మానం (Calling Attention) – ఇవి ప్రభుత్వ జవాబుదారీతనాన్ని పెంచే సాధనాలు.

తెలుగు రాష్ట్రాల రాజకీయ చరిత్రలో నాలుగు ముఖ్యమైన తేదీలు ఉన్నాయి – 1953, 1956, 2 జూన్ 2014, 8 జూన్ 2014. ఈ సందర్భాల్లో ముఖ్యమంత్రులు ఎవరనేది APPSC, TGPSC పరీక్షల్లో తప్పక వచ్చే ప్రశ్న.

• హైదరాబాద్ రాష్ట్రం (1952): మొదటి ఎన్నికైన ముఖ్యమంత్రి – బూర్గుల రామకృష్ణారావు (1952 ఎన్నికల తర్వాత).
• ఆంధ్ర రాష్ట్రం (1 అక్టోబర్ 1953): మొదటి ముఖ్యమంత్రి – టంగుటూరి ప్రకాశం పంతులు (‘ఆంధ్ర కేసరి’).
• రాజధాని: కర్నూలు.
• పొట్టి శ్రీరాములు ఆమరణ నిరాహార దీక్ష, మరణం (డిసెంబర్ 1952) తర్వాత ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడింది – భాషా ప్రాతిపదికన ఏర్పడిన మొదటి రాష్ట్రం.
• ప్రకాశం ప్రభుత్వం 1954లో అవిశ్వాస తీర్మానంలో ఓడిపోయింది
• తర్వాత రాష్ట్రపతి పాలన వచ్చింది.
• 1955 ఎన్నికల తర్వాత బెజవాడ గోపాలరెడ్డి ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు.
• ఆంధ్రప్రదేశ్ (1 నవంబర్ 1956): మొదటి ముఖ్యమంత్రి – నీలం సంజీవరెడ్డి.
• ఆంధ్ర రాష్ట్రం + హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని తెలంగాణ ప్రాంతం కలిసి ఏర్పడింది (పెద్దమనుషుల ఒప్పందం, 1956).
• నీలం సంజీవరెడ్డి తర్వాత భారత రాష్ట్రపతి (1977) అయ్యారు – ఏకగ్రీవంగా ఎన్నికైన ఏకైక రాష్ట్రపతి. లోక్‌సభ స్పీకర్‌గా కూడా పనిచేశారు.
• ఉపముఖ్యమంత్రి: కె.వి. రంగారెడ్డి (తెలంగాణ ప్రాంతం నుండి).
• తెలంగాణ (2 జూన్ 2014): మొదటి ముఖ్యమంత్రి – కె. చంద్రశేఖర్ రావు (KCR), తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి (TRS, ఇప్పుడు BRS).
• దేశంలో 29వ రాష్ట్రంగా తెలంగాణ ఏర్పడింది.
• ఆధారం: ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014.
• విభజిత ఆంధ్రప్రదేశ్ (8 జూన్ 2014): మొదటి ముఖ్యమంత్రి – నారా చంద్రబాబు నాయుడు (TDP).
• ప్రమాణం గుంటూరు జిల్లాలో (నాగార్జున విశ్వవిద్యాలయం సమీపంలో) జరిగింది.
• ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ చివరి ముఖ్యమంత్రి:
  1. ఎన్. కిరణ్ కుమార్ రెడ్డి (రాజీనామా ఫిబ్రవరి 2014
  2. తర్వాత రాష్ట్రపతి పాలన).
• ప్రస్తుత ముఖ్యమంత్రులు (2025 నాటికి):
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్ – ఎన్. చంద్రబాబు నాయుడు (జూన్ 2024 నుండి)
  2. తెలంగాణ – ఎ. రేవంత్ రెడ్డి (డిసెంబర్ 2023 నుండి).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (1956-2014) ముఖ్యమంత్రుల్లో చాలామంది జాతీయ స్థాయిలో ప్రత్యేక గుర్తింపు పొందారు. ‘మొదటి దళిత ముఖ్యమంత్రి’, ‘మొదటి కాంగ్రెసేతర ముఖ్యమంత్రి’ వంటి ప్రశ్నలు తరచుగా వస్తాయి.

• దామోదరం సంజీవయ్య (1960-62): భారతదేశంలో మొదటి దళిత ముఖ్యమంత్రి. తర్వాత అఖిల భారత కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడు కూడా అయ్యారు.
• కాసు బ్రహ్మానంద రెడ్డి (1964-71): ఎక్కువ కాలం (దాదాపు 7 ఏళ్లు) కొనసాగిన ఉమ్మడి AP కాంగ్రెస్ ముఖ్యమంత్రుల్లో ఒకరు. 1969 తెలంగాణ ఉద్యమం ఆయన హయాంలో జరిగింది.
• పి.వి. నరసింహారావు (1971-73): భూ సంస్కరణలు ప్రవేశపెట్టారు. తర్వాత భారత ప్రధానమంత్రి (1991-96) – దక్షిణ భారతదేశం నుండి మొదటి ప్రధాని.
• ఆయన రాజీనామా తర్వాత 1973లో AP లో మొదటిసారి రాష్ట్రపతి పాలన వచ్చింది (జై ఆంధ్ర ఉద్యమం నేపథ్యం).
• ఎన్.టి. రామారావు (1983): మొదటి కాంగ్రెసేతర ముఖ్యమంత్రి. తెలుగుదేశం పార్టీ (TDP) ని 29 మార్చి 1982న స్థాపించి, 9 నెలల్లోనే అధికారంలోకి వచ్చారు.
• ఆయన ప్రభుత్వం 1985లో శాసనమండలిని రద్దు చేసింది.
• 1984లో నాదెండ్ల భాస్కరరావు కొద్ది రోజులు ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు
• ప్రజా ఉద్యమం తర్వాత NTR మళ్లీ అధికారంలోకి వచ్చారు.
• వై.ఎస్. రాజశేఖర రెడ్డి (2004-09): 2007లో శాసనమండలిని పునరుద్ధరించారు. సెప్టెంబర్ 2009లో హెలికాప్టర్ ప్రమాదంలో మరణించారు.
• ఎన్. చంద్రబాబు నాయుడు: ఉమ్మడి AP (1995-2004), విభజిత AP (2014-19, 2024 నుండి) రెండింటికీ ముఖ్యమంత్రిగా పనిచేశారు.
• వై.ఎస్. జగన్మోహన్ రెడ్డి (2019-24):
  1. విభజిత AP రెండవ ముఖ్యమంత్రి
  2. మూడు రాజధానుల ప్రతిపాదన ఆయన హయాంలో వచ్చింది.
• రాష్ట్రపతి పాలన సందర్భాలు:
  1. ఆంధ్ర రాష్ట్రం: 1954-55 (ప్రకాశం ప్రభుత్వం పతనం తర్వాత).
  2. ఆంధ్రప్రదేశ్: 1973 (జనవరి-డిసెంబర్).
  3. ఆంధ్రప్రదేశ్: 2014 (మార్చి – జూన్), రాష్ట్ర విభజన సమయంలో.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా సంజీవయ్య – ‘దళిత మొదటి’; NTR – ‘కాంగ్రెసేతర మొదటి’; పి.వి. – ‘CM నుండి PM’; సంజీవరెడ్డి – ‘CM నుండి రాష్ట్రపతి’.