ఆదేశిక సూత్రాలు (Directive Principles – DPSP)

ఆదేశిక సూత్రాలు (Directive Principles of State Policy – DPSP) అంటే ప్రభుత్వాలు చట్టాలు, విధానాలు రూపొందించేటప్పుడు పాటించాల్సిన మార్గదర్శక సూత్రాలు. ఇవి రాజ్యాంగం నాలుగో భాగం (Part IV) లో, ఆర్టికల్స్ 36 నుండి 51 వరకు ఉన్నాయి.

వీటి లక్ష్యం సంక్షేమ రాజ్యం (Welfare State) స్థాపన.

• ఆర్టికల్ 36: ‘రాజ్యం (State)’ అర్థం – ఆర్టికల్ 12 లో ఉన్నదే.
• ఆర్టికల్ 37:
  1. ఆదేశిక సూత్రాలు కోర్టుల ద్వారా అమలు చేయించలేనివి (Non-justiciable). అయినా దేశ పాలనకు ఇవి ప్రాథమికమైనవి
  2. చట్టాలు చేసేటప్పుడు వీటిని పాటించడం ప్రభుత్వ కర్తవ్యం.
• అంబేద్కర్ మాటలు:
  1. ఆదేశిక సూత్రాలు భారత రాజ్యాంగంలోని ‘నూతన లక్షణాలు (Novel Features)’.
  2. ఇవి 1935 భారత ప్రభుత్వ చట్టంలోని ‘ఆదేశాల పత్రం (Instrument of Instructions)’ లాంటివి.
• లక్ష్యం: రాజకీయ ప్రజాస్వామ్యంతో పాటు సామాజిక, ఆర్థిక ప్రజాస్వామ్యం (Social and Economic Democracy) సాధించడం.
• గ్రాన్‌విల్ ఆస్టిన్: ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాలు కలిసి ‘రాజ్యాంగ అంతరాత్మ (Conscience of the Constitution)’.
• విమర్శలు:
  1. కె.టి. షా: ‘బ్యాంకుకు వీలైనప్పుడు చెల్లించే చెక్కు (A cheque payable at the convenience of the bank)’.
  2. నసీరుద్దీన్: ‘కొత్త సంవత్సర తీర్మానాలు (New Year’s resolutions)’ లాంటివి.
  3. టి.టి. కృష్ణమాచారి: ‘భావాల చెత్తబుట్ట (A veritable dustbin of sentiments)’.
• అయినా ఉపయోగం: ప్రభుత్వ పనితీరును కొలిచే కొలమానంగా, ఎన్నికల్లో ప్రజలు ప్రభుత్వాన్ని అంచనా వేయడానికి, కోర్టులు చట్టాల రాజ్యాంగబద్ధత పరిశీలించడానికి ఉపయోగపడతాయి.

రాజ్యాంగంలో ఆదేశిక సూత్రాలను వర్గీకరించలేదు. కానీ వాటి స్వభావం ఆధారంగా మూడు రకాలుగా విభజిస్తారు – సామ్యవాద, గాంధేయ, ఉదారవాద-మేధావి సూత్రాలు. సామ్యవాద సూత్రాలు సామాజిక, ఆర్థిక న్యాయం, సంపద సమాన పంపిణీపై దృష్టి పెడతాయి.

• ఆర్టికల్ 38: సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ న్యాయంతో కూడిన సామాజిక వ్యవస్థ ద్వారా ప్రజా సంక్షేమం.
• 38(2): ఆదాయం, హోదా, సౌకర్యాలు, అవకాశాల్లో అసమానతలు తగ్గించాలి – 44వ సవరణ (1978) చేర్చింది.
• ఆర్టికల్ 39: ప్రభుత్వం ఈ దిశగా విధానాలు రూపొందించాలి:
• 39(a): పౌరులందరికీ తగిన జీవనోపాధి.
• 39(b): సమాజ వనరుల యాజమాన్యం, నియంత్రణ ఉమ్మడి మేలుకు ఉపయోగపడేలా పంపిణీ.
• 39(c): సంపద, ఉత్పత్తి సాధనాలు కొద్దిమంది చేతుల్లో కేంద్రీకృతం కాకుండా చూడటం.
• 39(d): స్త్రీ, పురుషులకు సమాన పనికి సమాన వేతనం.
• 39(e): కార్మికులు, పిల్లల ఆరోగ్యం కాపాడటం.
• 39(f): పిల్లలు ఆరోగ్యంగా ఎదగడానికి అవకాశాలు – 42వ సవరణ (1976).
• ఆర్టికల్ 39A: సమాన న్యాయం, పేదలకు ఉచిత న్యాయ సహాయం (Free Legal Aid) – 42వ సవరణ (1976).
• ఆర్టికల్ 41:
  1. పని హక్కు, విద్య హక్కు
  2. నిరుద్యోగం, వృద్ధాప్యం, అనారోగ్యం, అంగవైకల్యం సమయంలో ప్రభుత్వ సాయం.
• ఆర్టికల్ 42:
  1. న్యాయమైన, మానవీయ పని పరిస్థితులు
  2. ప్రసూతి సహాయం (Maternity Relief).
• ఆర్టికల్ 43: కార్మికులందరికీ జీవన వేతనం (Living Wage), మంచి జీవన ప్రమాణం.
• ఆర్టికల్ 43A: పరిశ్రమల నిర్వహణలో కార్మికుల భాగస్వామ్యం – 42వ సవరణ (1976).
• ఆర్టికల్ 47: పోషకాహార స్థాయి, జీవన ప్రమాణం పెంచడం, ప్రజారోగ్యం మెరుగుపరచడం.

జాతీయోద్యమ కాలంలో మహాత్మా గాంధీ చెప్పిన ‘గ్రామ స్వరాజ్యం’, ‘సర్వోదయం’ ఆలోచనలకు ప్రతిరూపమే గాంధేయ సూత్రాలు. గ్రామాల అభివృద్ధి, కుటీర పరిశ్రమలు, బలహీన వర్గాల సంక్షేమం వీటి ముఖ్య లక్ష్యం.

• ఆర్టికల్ 40: గ్రామ పంచాయతీలను ఏర్పాటు చేసి, అవి స్వపరిపాలన సంస్థలుగా పనిచేసేలా అధికారాలు ఇవ్వాలి.
• దీని అమలుకే 73వ రాజ్యాంగ సవరణ (1992) వచ్చింది – పంచాయతీ రాజ్ వ్యవస్థకు రాజ్యాంగ హోదా.
• ఆర్టికల్ 43: గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో వ్యక్తిగతంగా లేదా సహకార పద్ధతిలో కుటీర పరిశ్రమలను (Cottage Industries) ప్రోత్సహించాలి.
• ఖాదీ, గ్రామీణ పరిశ్రమల కమిషన్ (KVIC), హ్యాండ్‌లూమ్ బోర్డులు దీని అమలుకు ఉదాహరణలు.
• ఆర్టికల్ 43B: సహకార సంఘాల స్వచ్ఛంద ఏర్పాటు, స్వతంత్ర పనితీరు, ప్రజాస్వామ్య నియంత్రణ, వృత్తిపరమైన నిర్వహణ ప్రోత్సహించాలి – 97వ సవరణ (2011).
• ఆర్టికల్ 46:
  1. SC, ST, ఇతర బలహీన వర్గాల విద్యా, ఆర్థిక ప్రయోజనాలను ప్రోత్సహించాలి
  2. సామాజిక అన్యాయం, అన్ని రకాల దోపిడీ నుండి రక్షించాలి.
• ఆర్టికల్ 47: ఆరోగ్యానికి హానికరమైన మత్తు పానీయాలు, మాదక ద్రవ్యాల వినియోగాన్ని (వైద్య అవసరాలు తప్ప) నిషేధించాలి – మద్యపాన నిషేధం (Prohibition).
• గుజరాత్, బిహార్ వంటి రాష్ట్రాల్లో మద్యపాన నిషేధం దీని అమలు.
• ఆర్టికల్ 48: ఆవులు, దూడలు, ఇతర పాడి పశువుల వధను నిషేధించి, వాటి జాతులను మెరుగుపరచాలి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా గాంధేయ సూత్రాల ఆర్టికల్ సంఖ్యలు: 40 (పంచాయతీ), 43 (కుటీర పరిశ్రమ), 43B (సహకారం), 46 (బలహీన వర్గాలు), 47 (మద్య నిషేధం), 48 (గోవధ నిషేధం). ‘40–43–46–47–48’ గా గుర్తుపెట్టుకోండి.

ఉదారవాద-మేధావి (Liberal-Intellectual) సూత్రాలు ఆధునిక, ప్రగతిశీల భావాలకు ప్రతిరూపం. ఉమ్మడి పౌర స్మృతి, పర్యావరణ రక్షణ, న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రత, అంతర్జాతీయ శాంతి వంటి విషయాలు ఇందులో ఉన్నాయి.

• ఆర్టికల్ 44: దేశమంతటా పౌరులందరికీ ఉమ్మడి పౌర స్మృతి (Uniform Civil Code – UCC).
• గోవాలో పోర్చుగీసు కాలం నుండి ఉమ్మడి పౌర స్మృతి అమల్లో ఉంది.
• స్వాతంత్ర్యం తర్వాత UCC చట్టం చేసిన మొదటి రాష్ట్రం ఉత్తరాఖండ్ (2024).
• ఆర్టికల్ 45: 6 ఏళ్ల లోపు పిల్లలకు బాల్య సంరక్షణ, విద్య (Early Childhood Care and Education).
• మొదట ఈ ఆర్టికల్ 14 ఏళ్ల వరకు ఉచిత, నిర్బంధ విద్య గురించి చెప్పేది. 86వ సవరణ (2002) దీన్ని మార్చి, 6–14 ఏళ్ల విద్యను ఆర్టికల్ 21A లో ప్రాథమిక హక్కుగా చేర్చింది.
• ఆర్టికల్ 48: వ్యవసాయం, పశుపోషణను ఆధునిక, శాస్త్రీయ పద్ధతుల్లో నిర్వహించాలి.
• ఆర్టికల్ 48A:
  1. పర్యావరణాన్ని కాపాడి, మెరుగుపరచాలి
  2. అడవులు, వన్యప్రాణులను సంరక్షించాలి – 42వ సవరణ (1976).
• ఆర్టికల్ 49: జాతీయ ప్రాముఖ్యం గల స్మారక చిహ్నాలు, ప్రదేశాలు, వస్తువులను కాపాడాలి.
• ఆర్టికల్ 50: ప్రభుత్వ ప్రజా సేవల్లో న్యాయవ్యవస్థను కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ నుండి వేరు చేయాలి (Separation of Judiciary from Executive).
• క్రిమినల్ ప్రొసీజర్ కోడ్ (CrPC) 1973 ద్వారా జ్యుడీషియల్ మేజిస్ట్రేట్లను కార్యనిర్వాహక మేజిస్ట్రేట్ల నుండి వేరు చేశారు.
• ఆర్టికల్ 51:
  1. అంతర్జాతీయ శాంతి, భద్రతను ప్రోత్సహించాలి
  2. దేశాల మధ్య గౌరవప్రద సంబంధాలు
  3. అంతర్జాతీయ చట్టాలు, ఒప్పందాలను గౌరవించాలి
  4. వివాదాలను మధ్యవర్తిత్వం (Arbitration) ద్వారా పరిష్కరించాలి.

మొదటి రాజ్యాంగంలో లేని కొన్ని ఆదేశిక సూత్రాలను తర్వాతి సవరణలు చేర్చాయి. అలాగే నాలుగో భాగం బయట కూడా కొన్ని ఆదేశాలు రాజ్యాంగంలో ఉన్నాయి. ‘ఏ సవరణ ఏ ఆర్టికల్ చేర్చింది?’ అనే ప్రశ్నలకు ఈ నోట్ ముఖ్యం.

• 42వ సవరణ, 1976 – నాలుగు కొత్త సూత్రాలు:
  1. 39(f): పిల్లలు ఆరోగ్యంగా ఎదగడానికి అవకాశాలు.
  2. 39A: సమాన న్యాయం, ఉచిత న్యాయ సహాయం.
  3. 43A: పరిశ్రమల నిర్వహణలో కార్మికుల భాగస్వామ్యం.
  4. 48A: పర్యావరణ, అటవీ, వన్యప్రాణి సంరక్షణ.
• 44వ సవరణ, 1978: 38(2) – ఆదాయం, హోదా, అవకాశాల్లో అసమానతలు తగ్గించడం.
• 86వ సవరణ, 2002: ఆర్టికల్ 45 ను మార్చి 6 ఏళ్ల లోపు పిల్లల సంరక్షణ, విద్యగా మార్చింది. (అదే సవరణ 21A, 51A(k) లను చేర్చింది.)
• 97వ సవరణ, 2011: 43B – సహకార సంఘాల ప్రోత్సాహం.
• నాలుగో భాగం బయటి ఆదేశాలు (Directives outside Part IV):
  1. ఆర్టికల్ 335 (Part XVI): ఉద్యోగ నియామకాల్లో SC, ST ల క్లెయిమ్‌లను పరిపాలనా సామర్థ్యానికి భంగం లేకుండా పరిగణించాలి.
  2. ఆర్టికల్ 350A (Part XVII): భాషా అల్పసంఖ్యాక పిల్లలకు ప్రాథమిక దశలో మాతృభాషలో బోధన సౌకర్యం.
  3. ఆర్టికల్ 351 (Part XVII): హిందీ భాష అభివృద్ధి, వ్యాప్తి.
  4. ఇవి కూడా కోర్టుల్లో అమలు చేయించలేనివే, కానీ కోర్టులు వీటికి ప్రాముఖ్యం ఇస్తాయి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 42వ సవరణ చేర్చిన నాలుగు: ‘39f – 39A – 43A – 48A’ → పిల్లలు, న్యాయం, కార్మికులు, పర్యావరణం. ‘పి-న్యా-కా-ప’ అని గుర్తుపెట్టుకోండి.

ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాలు రెండూ రాజ్యాంగ లక్ష్యాలను సాధించడానికే. కానీ వాటి స్వభావం, అమలు విధానంలో స్పష్టమైన తేడాలు ఉన్నాయి. పరీక్షల్లో ‘కింది వాటిలో సరైనది ఏది?’ రూపంలో ఈ తేడాలు అడుగుతారు.

• స్వభావం:
  1. ప్రాథమిక హక్కులు ప్రతికూల (Negative) స్వభావం – ప్రభుత్వం కొన్ని పనులు చేయకుండా నిషేధిస్తాయి.
  2. ఆదేశిక సూత్రాలు సానుకూల (Positive) స్వభావం – ప్రభుత్వం కొన్ని పనులు చేయాలని సూచిస్తాయి.
• అమలు:
  1. ప్రాథమిక హక్కులు న్యాయబద్ధం (Justiciable) – ఉల్లంఘనపై కోర్టుకు వెళ్లవచ్చు.
  2. ఆదేశిక సూత్రాలు న్యాయబద్ధం కావు (Non-justiciable) – ఆర్టికల్ 37.
• ప్రజాస్వామ్య రకం:
  1. ప్రాథమిక హక్కులు – రాజకీయ ప్రజాస్వామ్యం (Political Democracy).
  2. ఆదేశిక సూత్రాలు – సామాజిక, ఆర్థిక ప్రజాస్వామ్యం (Social and Economic Democracy).
• సంక్షేమం:
  1. ప్రాథమిక హక్కులు – వ్యక్తి సంక్షేమం (Individual Welfare).
  2. ఆదేశిక సూత్రాలు – సమాజ సంక్షేమం (Community Welfare).
• చట్టం అవసరమా:
  1. ప్రాథమిక హక్కులు ఆటోమేటిక్‌గా అమలవుతాయి.
  2. ఆదేశిక సూత్రాల అమలుకు ప్రభుత్వం చట్టాలు చేయాలి.
• కోర్టుల అధికారం: ప్రాథమిక హక్కులకు విరుద్ధమైన చట్టాన్ని కోర్టు రద్దు చేయగలదు. ఆదేశిక సూత్రాలకు విరుద్ధం అనే కారణంతో రద్దు చేయలేదు.

• ఆంక్షల రకం:
  1. ప్రాథమిక హక్కులకు చట్టపరమైన ఆంక్షలు (Legal Sanctions)
  2. ఆదేశిక సూత్రాలకు నైతిక, రాజకీయ ఆంక్షలు (Moral and Political Sanctions).
• పోలిక: రెండూ ఒకదానికొకటి పరిపూరకాలు (Complementary). వీటిని తరచూ ‘రాజ్యాంగ రథానికి రెండు చక్రాలు’ అని పోలుస్తారు – ఒకటి లేకుండా మరొకటి నడవదు. మినర్వా మిల్స్ కేసు (1980) కూడా వీటి మధ్య సమతుల్యం అవసరమని చెప్పింది.

స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన వెంటనే ప్రభుత్వాలు భూసంస్కరణలు, రిజర్వేషన్లు వంటి ఆదేశిక సూత్రాల అమలుకు చట్టాలు చేశాయి. అవి ఆస్తి హక్కు, సమానత్వ హక్కు వంటి ప్రాథమిక హక్కులకు విరుద్ధమని కోర్టుల్లో సవాళ్లు వచ్చాయి.

ఇలా మొదలైన ఘర్షణ దాదాపు 30 ఏళ్లు కొనసాగింది.

• చంపకం దొరైరాజన్ కేసు (1951): మద్రాసు రాష్ట్రంలో కులం ఆధారంగా విద్యా సంస్థల్లో సీట్లు కేటాయించే ఉత్తర్వు (Communal G.O.) ను సుప్రీంకోర్టు కొట్టివేసింది.
• తీర్పు: ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాల మధ్య ఘర్షణ వస్తే ప్రాథమిక హక్కులే నిలుస్తాయి. ఆదేశిక సూత్రాలు ప్రాథమిక హక్కులకు లోబడి (Subsidiary) పనిచేయాలి.
• అయితే ప్రాథమిక హక్కులను పార్లమెంటు సవరించవచ్చు అని కూడా చెప్పింది.
• పార్లమెంటు స్పందన:
  1. 1వ సవరణ (1951): 15(4), 31A, 31B, 9వ షెడ్యూల్ చేర్చింది.
  2. 4వ సవరణ (1955), 17వ సవరణ (1964): ఆస్తి సేకరణ, భూసంస్కరణలకు మరింత రక్షణ.
• శంకరీ ప్రసాద్ (1951), సజ్జన్ సింగ్ (1965) కేసులు: పార్లమెంటు ఆర్టికల్ 368 కింద ప్రాథమిక హక్కులను కూడా సవరించవచ్చు అని తీర్పు.
• గోలక్‌నాథ్ కేసు (1967):
  1. 11 మంది జడ్జిల ధర్మాసనం
  2. ప్రధాన న్యాయమూర్తి కె. సుబ్బారావు.
• తీర్పు: ప్రాథమిక హక్కులు అతీతమైనవి, మార్చలేనివి (Transcendental and Immutable). ఆదేశిక సూత్రాల అమలు కోసం పార్లమెంటు ప్రాథమిక హక్కులను తగ్గించరాదు.
• రాజ్యాంగ సవరణ కూడా ఆర్టికల్ 13 ప్రకారం ‘చట్టమే (Law)’ అని చెప్పింది.
• భవిష్యత్తుకు మాత్రమే వర్తించే ‘Prospective Overruling’ సూత్రాన్ని ఈ కేసులో వాడారు.
• ఫలితం: గోలక్‌నాథ్ తీర్పును తటస్థం చేయడానికి పార్లమెంటు 24వ సవరణ (1971), 25వ సవరణ (1971) తెచ్చింది.
• 25వ సవరణ ఆర్టికల్ 31C ను చేర్చింది:
  1. 39(b), 39(c) అమలుకు చేసిన చట్టాలు ఆర్టికల్స్ 14, 19, 31 కి విరుద్ధమనే కారణంతో రద్దు కావు
  2. అలాంటి చట్టాలను కోర్టులో ప్రశ్నించలేరు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా మొదటి దశ: 1951 చంపకం – ‘హక్కులే పైచేయి’ → పార్లమెంటు సవరణలు → 1967 గోలక్‌నాథ్ – ‘హక్కులను తాకరాదు’ → 1971 24వ, 25వ సవరణలతో పార్లమెంటు ఎదురుదాడి.

24వ, 25వ సవరణల రాజ్యాంగబద్ధతను కేశవానంద భారతి కేసులో సవాలు చేశారు. ఈ కేసుతో మొదలై మినర్వా మిల్స్ కేసుతో ప్రాథమిక హక్కులు – ఆదేశిక సూత్రాల సంబంధంపై ఇప్పటి స్థితి స్పష్టమైంది.

• కేశవానంద భారతి కేసు (1973): 13 మంది జడ్జిల ధర్మాసనం.
• గోలక్‌నాథ్ తీర్పును తిరస్కరించింది
• 24వ సవరణను సమర్థించింది.
• పార్లమెంటు ప్రాథమిక హక్కులతో సహా రాజ్యాంగంలోని ఏ భాగాన్నైనా సవరించవచ్చు – కానీ మౌలిక స్వరూపాన్ని (Basic Structure) మార్చరాదు.
• ఆర్టికల్ 31C లోని మొదటి భాగం (39(b), (c) చట్టాలకు రక్షణ) చెల్లుతుంది అని చెప్పింది.
• రెండో భాగం (అలాంటి చట్టాలను కోర్టులో ప్రశ్నించరాదు) చెల్లదు – ఎందుకంటే న్యాయ సమీక్ష మౌలిక స్వరూపం.
• 42వ సవరణ, 1976: ఆర్టికల్ 31C రక్షణను 39(b), (c) నుండి అన్ని ఆదేశిక సూత్రాలకు విస్తరించింది. అంటే ఏ ఆదేశిక సూత్రం అమలు చట్టమైనా ఆర్టికల్స్ 14, 19 ఆధారంగా సవాలు చేయలేరు అని చేసింది.
• మినర్వా మిల్స్ కేసు (1980): 42వ సవరణ చేసిన ఈ విస్తరణను సుప్రీంకోర్టు కొట్టివేసింది.
• తీర్పు: భారత రాజ్యాంగం ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాల మధ్య సమతుల్యం (Balance and Harmony) అనే పునాదిపై నిర్మితమైంది. ఈ సమతుల్యం మౌలిక స్వరూపంలో భాగం.
• ఒకదానికి మరొకదానిపై సంపూర్ణ ఆధిపత్యం ఇవ్వడం సమతుల్యాన్ని దెబ్బతీస్తుంది.
• ప్రాథమిక హక్కులు లక్ష్యం కాదు, సాధనం
• ఆదేశిక సూత్రాలు లక్ష్యం – రెండూ కలిసి సామాజిక విప్లవం సాధించాలి అనే భావన.
• ఇప్పటి స్థితి (Present Position):
  1. సాధారణంగా ప్రాథమిక హక్కులకే ప్రాధాన్యం.
  2. కానీ 39(b), 39(c) అమలు కోసం చేసిన చట్టాలు ఆర్టికల్స్ 14, 19 ఆధారంగా రద్దు కావు (31C మొదటి భాగం).
  3. ప్రాథమిక హక్కులను సవరించవచ్చు, కానీ మౌలిక స్వరూపాన్ని కాదు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా నాలుగు కేసుల క్రమం: చంపకం (1951) → గోలక్‌నాథ్ (1967) → కేశవానంద (1973) → మినర్వా మిల్స్ (1980). ‘చ-గో-కే-మి’ అని గుర్తుపెట్టుకోండి.

ఆదేశిక సూత్రాలు కోర్టుల్లో అమలు చేయించలేనివే అయినా, స్వాతంత్ర్యం తర్వాత కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు వీటి అమలుకు ఎన్నో చట్టాలు, పథకాలు తెచ్చాయి. ఏ చట్టం ఏ ఆర్టికల్‌కు సంబంధించిందో పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

• భూసంస్కరణలు (ఆర్టికల్ 39(b), (c)): జమీందారీ రద్దు, భూ పరిమితి (Land Ceiling) చట్టాలు, కౌలుదారుల రక్షణ.
• కార్మిక చట్టాలు (ఆర్టికల్స్ 39, 42, 43):
  1. కనీస వేతనాల చట్టం (Minimum Wages Act), 1948.
  2. ప్రసూతి ప్రయోజనాల చట్టం (Maternity Benefit Act), 1961 – ఆర్టికల్ 42.
  3. సమాన వేతన చట్టం (Equal Remuneration Act), 1976 – ఆర్టికల్ 39(d).
  4. బాల కార్మిక (నిషేధం, నియంత్రణ) చట్టం, 1986 – ఆర్టికల్ 39(e), (f).
• పని హక్కు (ఆర్టికల్ 41): మహాత్మా గాంధీ జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ చట్టం (MGNREGA), 2005 – ఏడాదికి 100 రోజుల పని హామీ.
• ఉచిత న్యాయ సహాయం (ఆర్టికల్ 39A):
  1. న్యాయ సేవల ప్రాధికార సంస్థల చట్టం (Legal Services Authorities Act), 1987
  2. లోక్ అదాలత్‌లు.
• పంచాయతీ రాజ్ (ఆర్టికల్ 40): 73వ రాజ్యాంగ సవరణ, 1992.
• కుటీర పరిశ్రమలు (ఆర్టికల్ 43): ఖాదీ, గ్రామీణ పరిశ్రమల కమిషన్ (KVIC), చేనేత, కొబ్బరి పీచు, పట్టు బోర్డులు.
• బలహీన వర్గాలు (ఆర్టికల్ 46):
  1. SC, ST (అత్యాచారాల నిరోధక) చట్టం, 1989
  2. రిజర్వేషన్లు
  3. జాతీయ SC, ST కమిషన్లు.
• పర్యావరణం (ఆర్టికల్ 48A):
  1. వన్యప్రాణి సంరక్షణ చట్టం, 1972
  2. అటవీ సంరక్షణ చట్టం, 1980
  3. పర్యావరణ పరిరక్షణ చట్టం, 1986.
• స్మారక చిహ్నాలు (ఆర్టికల్ 49): ప్రాచీన స్మారకాలు, పురావస్తు ప్రదేశాల చట్టం, 1958.
• న్యాయ, కార్యనిర్వాహక విభజన (ఆర్టికల్ 50): క్రిమినల్ ప్రొసీజర్ కోడ్, 1973.