కింది కోర్టులు & లోక్ అదాలత్‌లు (Subordinate Courts & Lok Adalats)

హైకోర్టు కింద జిల్లా, తాలూకా స్థాయిలో పనిచేసే కోర్టులను కింది కోర్టులు లేదా అధీన న్యాయస్థానాలు (Subordinate Courts) అంటారు. సాధారణ ప్రజలు ఎక్కువగా వెళ్లేది ఈ కోర్టులకే.

రాజ్యాంగంలోని 6వ భాగం, 6వ అధ్యాయం (Part VI, Chapter VI) లో ఆర్టికల్స్ 233 నుండి 237 వరకు వీటి గురించి ఉంటాయి.

• ఆర్టికల్ 233 – జిల్లా జడ్జిల నియామకం: గవర్నర్ హైకోర్టును సంప్రదించి నియమిస్తారు.
• అర్హత:
  1. కేంద్ర/రాష్ట్ర ప్రభుత్వ ఉద్యోగంలో ఉండరాదు
  2. కనీసం 7 సంవత్సరాలు న్యాయవాదిగా పనిచేసి ఉండాలి
  3. హైకోర్టు సిఫార్సు చేయాలి.
• ఆర్టికల్ 233A: కొన్ని జిల్లా జడ్జిల నియామకాలను, వారి తీర్పులను చెల్లుబాటు చేయడం – 20వ సవరణ, 1966 ద్వారా చేర్చారు.
• ఆర్టికల్ 234 – ఇతర న్యాయాధికారుల నియామకం: జిల్లా జడ్జి కాకుండా ఇతర న్యాయ సేవల్లో నియామకాలు గవర్నర్ చేస్తారు – రాష్ట్ర పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ (SPSC), హైకోర్టును సంప్రదించి.
• ఆర్టికల్ 235 – హైకోర్టు నియంత్రణ: జిల్లా కోర్టులు, కింది కోర్టులపై నియంత్రణ హైకోర్టుది – పోస్టింగ్, ప్రమోషన్, సెలవులు, క్రమశిక్షణ.
• ఆర్టికల్ 236 – నిర్వచనాలు: ‘జిల్లా జడ్జి’ అంటే సిటీ సివిల్ కోర్టు జడ్జి, అదనపు జిల్లా జడ్జి, సెషన్స్ జడ్జి, చీఫ్ ప్రెసిడెన్సీ మేజిస్ట్రేట్ మొదలైనవారు కూడా.
• ఆర్టికల్ 237: ఈ నిబంధనలను మేజిస్ట్రేట్‌లకు కూడా గవర్నర్ నోటిఫికేషన్ ద్వారా వర్తింపజేయవచ్చు.
• అఖిల భారత న్యాయ సేవ (AIJS): ఆర్టికల్ 312 ప్రకారం (42వ సవరణ, 1976) రాజ్యసభ తీర్మానంతో ఏర్పాటు చేయవచ్చు. ఇప్పటివరకు ఏర్పాటు కాలేదు. ఇందులో జిల్లా జడ్జి కంటే కింది పోస్టులు ఉండవు.
• న్యాయవ్యవస్థ-కార్యనిర్వాహక విభజన: ఆర్టికల్ 50 (ఆదేశిక సూత్రం) ప్రకారం ప్రభుత్వ సేవల్లో న్యాయవ్యవస్థను కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ నుండి వేరు చేయాలి.

ప్రతి జిల్లాలో కోర్టులు రెండు రకాలుగా పనిచేస్తాయి – సివిల్ (ఆస్తి, ఒప్పందాలు, కుటుంబ వివాదాలు) మరియు క్రిమినల్ (నేరాలు). రాష్ట్రాన్ని బట్టి పేర్లు కొంత మారవచ్చు, కానీ నిర్మాణం దాదాపు ఒకేలా ఉంటుంది.

• జిల్లా జడ్జి (District Judge): జిల్లాలో అత్యున్నత న్యాయాధికారి.
• సివిల్ కేసులు విచారించినప్పుడు – జిల్లా జడ్జి.
• క్రిమినల్ కేసులు విచారించినప్పుడు – సెషన్స్ జడ్జి (Sessions Judge).
• అందుకే ‘జిల్లా & సెషన్స్ జడ్జి’ అంటారు.
• సివిల్ కోర్టుల క్రమం (పై నుండి కిందకు):
  1. జిల్లా జడ్జి కోర్టు
  2. సీనియర్ సివిల్ జడ్జి / సబ్ జడ్జి కోర్టు
  3. జూనియర్ సివిల్ జడ్జి / మున్సిఫ్ కోర్టు
• క్రిమినల్ కోర్టుల క్రమం:
  1. సెషన్స్ కోర్టు
  2. చీఫ్ జ్యుడీషియల్ మేజిస్ట్రేట్ (CJM)
  3. జ్యుడీషియల్ మేజిస్ట్రేట్ ఫస్ట్ క్లాస్ (JMFC)
  4. నగరాల్లో మెట్రోపాలిటన్ మేజిస్ట్రేట్‌లు ఉండేవారు.
• సెషన్స్ జడ్జి అధికారం: మరణశిక్షతో సహా ఏ శిక్షైనా విధించవచ్చు. కానీ మరణశిక్షను హైకోర్టు ధృవీకరించిన తర్వాతే అమలు చేస్తారు.
• కొత్త నేర చట్టాలు: 1 జూలై 2024 నుండి CrPC స్థానంలో భారతీయ నాగరిక్ సురక్ష సంహిత (BNSS) 2023, IPC స్థానంలో భారతీయ న్యాయ సంహిత (BNS) 2023, సాక్ష్య చట్టం స్థానంలో భారతీయ సాక్ష్య అధినియం (BSA) 2023 అమలులోకి వచ్చాయి.
• రెవెన్యూ కోర్టులు: భూమి రెవెన్యూ వివాదాలను తహసీల్దార్, ఆర్డీవో, కలెక్టర్ వంటి రెవెన్యూ అధికారులు విచారిస్తారు – ఇవి న్యాయవ్యవస్థలో భాగం కాదు.
• నియామకం: జూనియర్ సివిల్ జడ్జి పోస్టులకు హైకోర్టు లేదా రాష్ట్ర పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ పరీక్షలు నిర్వహిస్తాయి (రాష్ట్రాన్ని బట్టి).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ‘ఒకే జడ్జి – రెండు టోపీలు’: సివిల్ కేసులో జిల్లా జడ్జి, క్రిమినల్ కేసులో సెషన్స్ జడ్జి.

డబ్బు లేదని ఎవరికీ న్యాయం అందకుండా పోకూడదు. ఈ లక్ష్యంతో పేదలు, బలహీన వర్గాలకు ఉచిత న్యాయ సహాయం అందించేందుకు న్యాయ సేవల ప్రాధికార చట్టం (Legal Services Authorities Act) 1987లో వచ్చింది.

• రాజ్యాంగ ఆధారం – ఆర్టికల్ 39A:
  1. సమాన న్యాయం, ఉచిత న్యాయ సహాయం. ఇది ఆదేశిక సూత్రం (DPSP)
  2. 42వ సవరణ, 1976 ద్వారా చేర్చారు.
• చట్టం:
  1. 1987లో ఆమోదం
  2. 9 నవంబర్ 1995 నుండి అమలులోకి వచ్చింది.
• అందుకే ప్రతి సంవత్సరం 9 నవంబర్ = జాతీయ న్యాయ సేవల దినోత్సవం (National Legal Services Day).
• నాలుగు స్థాయిలు:
  1. జాతీయ స్థాయి: NALSA (National Legal Services Authority) – ప్యాట్రన్-ఇన్-చీఫ్: భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి (CJI); ఎగ్జిక్యూటివ్ చైర్మన్: సుప్రీంకోర్టులో రెండవ సీనియర్ న్యాయమూర్తి.
  2. రాష్ట్ర స్థాయి: SLSA – ప్యాట్రన్-ఇన్-చీఫ్: హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి; ఎగ్జిక్యూటివ్ చైర్మన్: హైకోర్టు సీనియర్ న్యాయమూర్తి.
  3. జిల్లా స్థాయి: DLSA – చైర్మన్: జిల్లా జడ్జి.
  4. తాలూకా స్థాయి: తాలూకా న్యాయ సేవల కమిటీ – సీనియర్ సివిల్ జడ్జి నేతృత్వం.
  5. సుప్రీంకోర్టు న్యాయ సేవల కమిటీ, హైకోర్టు న్యాయ సేవల కమిటీలు కూడా ఉంటాయి.
• ఉచిత న్యాయ సహాయానికి అర్హులు (సెక్షన్ 12):
  1. SC, ST సభ్యులు
  2. మహిళలు, పిల్లలు
  3. మానవ అక్రమ రవాణా బాధితులు, వెట్టిచాకిరీ బాధితులు
  4. దివ్యాంగులు
  5. విపత్తులు, కుల హింస బాధితులు
  6. పారిశ్రామిక కార్మికులు
  7. కస్టడీలో ఉన్నవారు
  8. నిర్దేశిత ఆదాయ పరిమితి కంటే తక్కువ ఆదాయం ఉన్నవారు
• సహాయం రూపాలు: ఉచితంగా న్యాయవాది, కోర్టు ఫీజు చెల్లింపు, న్యాయ సలహా, న్యాయ అవగాహన శిబిరాలు, లోక్ అదాలత్‌ల నిర్వహణ.

లోక్ అదాలత్ (Lok Adalat) అంటే ‘ప్రజల కోర్టు’. ఇక్కడ వివాదాలను రాజీ (Compromise) ద్వారా, ఇరుపక్షాల అంగీకారంతో పరిష్కరిస్తారు. ఇది ప్రత్యామ్నాయ వివాద పరిష్కార (Alternative Dispute Resolution – ADR) విధానం.

• మొదటి లోక్ అదాలత్: 1982లో గుజరాత్‌లో జరిగింది.
• చట్టబద్ధ హోదా: న్యాయ సేవల ప్రాధికార చట్టం 1987 ద్వారా లోక్ అదాలత్‌లకు చట్టబద్ధమైన హోదా వచ్చింది.
• సభ్యులు: సాధారణంగా ఒక పనిచేస్తున్న లేదా రిటైర్డ్ న్యాయాధికారి, ఒక న్యాయవాది, ఒక సామాజిక కార్యకర్త.
• ఏ కేసులు:
  1. కోర్టుల్లో పెండింగ్‌లో ఉన్న కేసులు
  2. ఇంకా కోర్టుకు రాని వివాదాలు (Pre-litigation)
  3. రాజీ కుదిరే నేరాలు (Compoundable Offences) మాత్రమే. రాజీ కుదరని నేరాలు (హత్య వంటివి) ఇక్కడ పరిష్కరించరు.
  4. ఉదా: మోటారు ప్రమాద పరిహారం, బ్యాంకు రుణాలు, విద్యుత్ బిల్లులు, కుటుంబ వివాదాలు, భూ వివాదాలు.
• అవార్డు (తీర్పు) ప్రత్యేకతలు:
  1. సివిల్ కోర్టు డిక్రీతో సమానం.
  2. అంతిమమైనది – దానిపై ఏ కోర్టులోనూ అప్పీలు లేదు.
  3. కోర్టు ఫీజు లేదు; కోర్టులో పెండింగ్ కేసు ఇక్కడ పరిష్కారమైతే చెల్లించిన కోర్టు ఫీజు తిరిగి ఇస్తారు.
• రాజీ కుదరకపోతే: కేసు మళ్లీ సంబంధిత కోర్టుకు వెళ్తుంది.
• శాశ్వత లోక్ అదాలత్‌లు (Permanent Lok Adalats): 2002 సవరణ ద్వారా ప్రజా ఉపయోగ సేవల (Public Utility Services) కోసం – రవాణా, తపాలా, టెలిఫోన్, విద్యుత్, నీటి సరఫరా, ఆసుపత్రులు, బీమా వంటివి.
• ఇక్కడ రాజీ కుదరకపోతే, శాశ్వత లోక్ అదాలత్ స్వయంగా మెరిట్స్ ఆధారంగా నిర్ణయం ఇవ్వగలదు.
• జాతీయ లోక్ అదాలత్ (National Lok Adalat):
  1. NALSA ఆధ్వర్యంలో దేశవ్యాప్తంగా ఒకే రోజు నిర్వహిస్తారు
  2. లక్షలాది కేసులు ఒకే రోజు పరిష్కారమవుతాయి.

గ్రామీణ ప్రజలు చిన్న వివాదాల కోసం దూరంగా ఉన్న జిల్లా కోర్టులకు వెళ్లడం కష్టం. న్యాయాన్ని ప్రజల ఇంటి ముంగిటికే తీసుకెళ్లాలనే లక్ష్యంతో గ్రామ న్యాయాలయాల చట్టం (Gram Nyayalayas Act) 2008లో వచ్చింది.

• చట్టం: గ్రామ న్యాయాలయాల చట్టం, 2008.
• అమలు: 2 అక్టోబర్ 2009 (గాంధీ జయంతి) నుండి.
• సిఫార్సు: లా కమిషన్ (114వ నివేదిక) గ్రామ స్థాయి కోర్టులను సిఫార్సు చేసింది.
• ఎక్కడ ఏర్పాటు: ప్రతి మధ్యంతర స్థాయి పంచాయతీ (Intermediate Panchayat – మండల/బ్లాక్ స్థాయి) కి ఒకటి లేదా అనేక పంచాయతీల సమూహానికి ఒకటి.
• ఎవరు ఏర్పాటు చేస్తారు: రాష్ట్ర ప్రభుత్వం, హైకోర్టును సంప్రదించి.
• ప్రిసైడింగ్ అధికారి – న్యాయాధికారి (Nyayadhikari):
  1. జ్యుడీషియల్ మేజిస్ట్రేట్ ఫస్ట్ క్లాస్‌కు ఉండే అర్హతలు ఉండాలి.
  2. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం హైకోర్టును సంప్రదించి నియమిస్తుంది.
  3. SC, ST, మహిళలు, OBC లకు ప్రాతినిధ్యం ఇవ్వాలి.
• ప్రత్యేకతలు:
  1. సంచార కోర్టు (Mobile Court) – గ్రామాలకే వెళ్లి విచారణ జరపవచ్చు.
  2. సివిల్, క్రిమినల్ రెండు రకాల కేసులూ విచారిస్తుంది.
  3. సాక్ష్య చట్టం నియమాలకు కఠినంగా కట్టుబడాల్సిన అవసరం లేదు; సహజ న్యాయ సూత్రాల (Principles of Natural Justice) ప్రకారం నడుస్తుంది.
  4. మొదట రాజీ ద్వారా పరిష్కారానికి ప్రయత్నిస్తుంది (Conciliation).
  5. సాధ్యమైనంత వరకు కేసును 6 నెలల్లో పరిష్కరించాలి.
• అప్పీళ్లు: క్రిమినల్ కేసుల్లో సెషన్స్ కోర్టుకు, సివిల్ కేసుల్లో జిల్లా కోర్టుకు.
• స్థానిక భాష: విచారణ రాష్ట్ర అధికార భాషలో జరుగుతుంది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ‘2008లో చట్టం – 2009 గాంధీ జయంతికి అమలు’. గాంధీజీ గ్రామ స్వరాజ్య ఆలోచనకు గుర్తుగా ఆ రోజు ఎంచుకున్నారు.

కోర్టుల్లో కేసులు ఏళ్ల తరబడి పెండింగ్‌లో ఉండటం పెద్ద సమస్య. కొన్ని ప్రత్యేక రకాల కేసులను త్వరగా, సున్నితంగా పరిష్కరించడానికి ప్రత్యేక కోర్టులు ఏర్పాటు చేశారు.

• ఫ్యామిలీ కోర్టులు (Family Courts):
  1. చట్టం: ఫ్యామిలీ కోర్టుల చట్టం, 1984.
  2. 10 లక్షలకు పైగా జనాభా ఉన్న ప్రతి నగరంలో రాష్ట్ర ప్రభుత్వం హైకోర్టుతో సంప్రదించి ఏర్పాటు చేయాలి.
  3. విడాకులు, భరణం (Maintenance), పిల్లల సంరక్షణ (Custody), వివాహ సంబంధ ఆస్తి వివాదాలు విచారిస్తాయి.
  4. రాజీ (Conciliation) కి ప్రాధాన్యం; న్యాయవాది తప్పనిసరి కాదు.
  5. మహిళా న్యాయమూర్తుల నియామకానికి ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలి.
• ఫాస్ట్ ట్రాక్ కోర్టులు (Fast Track Courts):
  1. 11వ ఆర్థిక సంఘం సిఫార్సు మేరకు 2000-01 నుండి ప్రారంభమయ్యాయి.
  2. సెషన్స్ కోర్టుల్లో పెండింగ్ కేసులు, ముఖ్యంగా జైల్లో ఉన్న అండర్ ట్రయల్ ఖైదీల కేసులు త్వరగా పరిష్కరించడం లక్ష్యం.
• ఫాస్ట్ ట్రాక్ ప్రత్యేక కోర్టులు (FTSC): అత్యాచారం, POCSO చట్టం (2012) కింద కేసుల త్వరిత విచారణ కోసం 2019 నుండి కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకం.
• ఇతర ప్రత్యేక కోర్టులు/ట్రిబ్యునళ్లు:
  1. వాణిజ్య కోర్టులు (Commercial Courts) – వాణిజ్య కోర్టుల చట్టం, 2015.
  2. వినియోగదారుల కమిషన్‌లు – వినియోగదారుల రక్షణ చట్టం, 2019 (జిల్లా, రాష్ట్ర, జాతీయ స్థాయిలు).
  3. SC/ST (అత్యాచారాల నిరోధక) చట్టం, 1989 కింద ప్రత్యేక కోర్టులు.
  4. ఎంపీలు, ఎమ్మెల్యేల కేసుల కోసం ప్రత్యేక కోర్టులు.
• ఈ-కోర్టులు (e-Courts Project): కోర్టుల కంప్యూటరీకరణ, ఆన్‌లైన్ కేసు స్థితి, వీడియో కాన్ఫరెన్స్ విచారణ. జాతీయ న్యాయ డేటా గ్రిడ్ (NJDG) ద్వారా పెండింగ్ కేసుల సమాచారం అందుబాటులో ఉంది.