హైకోర్టులు (High Courts)

హైకోర్టు (High Court) ఒక రాష్ట్రంలో అత్యున్నత న్యాయస్థానం. సుప్రీంకోర్టు కింద, జిల్లా కోర్టుల పైన ఉంటుంది. రాజ్యాంగంలోని 6వ భాగం (Part VI) లో ఆర్టికల్స్ 214 నుండి 231 వరకు హైకోర్టుల గురించి ఉంటాయి.

• ఆర్టికల్ 214: ప్రతి రాష్ట్రానికి ఒక హైకోర్టు ఉండాలి.
• మొదటి హైకోర్టులు: భారత హైకోర్టుల చట్టం 1861 (Indian High Courts Act) ప్రకారం 1862లో మూడు హైకోర్టులు ఏర్పడ్డాయి –
• కలకత్తా (దేశంలో అత్యంత పురాతన హైకోర్టు)
• బొంబాయి
• మద్రాసు
• నాల్గవది: అలహాబాద్ హైకోర్టు (1866).
• ప్రస్తుత సంఖ్య: దేశంలో 25 హైకోర్టులు ఉన్నాయి. 2019లో ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణకు వేర్వేరు హైకోర్టులు ఏర్పడటంతో ఈ సంఖ్య 25 అయింది.
• ఆర్టికల్ 216 – నిర్మాణం: ప్రతి హైకోర్టులో ఒక ప్రధాన న్యాయమూర్తి (Chief Justice), రాష్ట్రపతి అవసరమని భావించినంత మంది ఇతర న్యాయమూర్తులు ఉంటారు.
• సుప్రీంకోర్టులా కాకుండా హైకోర్టు న్యాయమూర్తుల సంఖ్యను రాజ్యాంగం నిర్ణయించలేదు – రాష్ట్రపతి పనిభారం బట్టి నిర్ణయిస్తారు.
• అతిపెద్ద హైకోర్టు:
  1. అలహాబాద్ హైకోర్టు (ఎక్కువ న్యాయమూర్తుల సంఖ్య)
  2. లక్నోలో బెంచ్ ఉంది.
• కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు (ఆర్టికల్ 230): పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా హైకోర్టు పరిధిని UT కి విస్తరించవచ్చు.
• ఢిల్లీ – సొంత హైకోర్టు ఉన్న UT (1966 నుండి).
• బెంచ్‌లు: హైకోర్టు ప్రధాన పీఠం (Principal Seat) తో పాటు రాష్ట్రంలో ఇతర నగరాల్లో బెంచ్‌లు ఉండవచ్చు.

హైకోర్టు న్యాయమూర్తులను కూడా రాష్ట్రపతే నియమిస్తారు – గవర్నర్ కాదు. ఇది పరీక్షల్లో తరచుగా పెట్టే తప్పుడు ఆప్షన్. ప్రమాణం మాత్రం గవర్నర్ చేయిస్తారు.

• ఆర్టికల్ 217 – నియామకం: రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు.
• ప్రధాన న్యాయమూర్తి నియామకం: భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి (CJI), ఆ రాష్ట్ర గవర్నర్‌ను సంప్రదించి.
• ఇతర న్యాయమూర్తులు: పై ఇద్దరితో పాటు ఆ హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తిని కూడా సంప్రదించి.
• కొలీజియం: CJI + ఇద్దరు సీనియర్ సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తులు (మూడవ జడ్జెస్ కేసు, 1998).
• అర్హతలు:
  1. భారత పౌరుడై ఉండాలి.
  2. భారతదేశంలో 10 సంవత్సరాలు న్యాయ పదవిలో (Judicial Office) పనిచేసి ఉండాలి, లేదా
  3. 10 సంవత్సరాలు హైకోర్టు న్యాయవాదిగా పనిచేసి ఉండాలి.
  4. ‘ప్రముఖ న్యాయ నిపుణుడు’ అనే అర్హత హైకోర్టుకు లేదు (సుప్రీంకోర్టుకు మాత్రమే ఉంది).
• పదవీ విరమణ: 62 సంవత్సరాలు.
• ప్రమాణం (ఆర్టికల్ 219): గవర్నర్ లేదా ఆయన నియమించిన వ్యక్తి సమక్షంలో.
• రాజీనామా: రాష్ట్రపతికి సమర్పిస్తారు.
• తొలగింపు (ఆర్టికల్ 218): సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల తొలగింపు విధానమే – పార్లమెంటు ప్రత్యేక మెజారిటీ తీర్మానం తర్వాత రాష్ట్రపతి తొలగిస్తారు.
• ఆర్టికల్ 220 – విరమణ తర్వాత ప్రాక్టీస్:
  1. శాశ్వత న్యాయమూర్తిగా పనిచేసిన వ్యక్తి అదే హైకోర్టులో ప్రాక్టీస్ చేయరాదు
  2. సుప్రీంకోర్టు, ఇతర హైకోర్టుల్లో చేయవచ్చు.
• ఆర్టికల్ 221 – జీతాలు:
  1. పార్లమెంటు నిర్ణయిస్తుంది
  2. జీతాలు రాష్ట్ర సంఘటిత నిధి నుండి, పెన్షన్ భారత సంఘటిత నిధి నుండి.
• ఆర్టికల్ 222 – బదిలీ: CJI ని సంప్రదించి రాష్ట్రపతి ఒక హైకోర్టు నుండి మరో హైకోర్టుకు బదిలీ చేయవచ్చు.
• ఆర్టికల్ 223: తాత్కాలిక ప్రధాన న్యాయమూర్తి (Acting CJ) – రాష్ట్రపతి నియామకం.
• ఆర్టికల్ 224: అదనపు (Additional) న్యాయమూర్తులు – 2 సంవత్సరాలకు మించకుండా.
• ఆర్టికల్ 224A: రిటైర్డ్ న్యాయమూర్తులను మళ్లీ కూర్చోమని కోరడం.

ప్రతి రాష్ట్రానికి ఒక హైకోర్టు ఉండాలని ఆర్టికల్ 214 చెబుతుంది. కానీ చిన్న రాష్ట్రాలకు వేర్వేరు హైకోర్టులు అవసరం లేనప్పుడు రెండు లేదా ఎక్కువ రాష్ట్రాలకు ఒకే హైకోర్టు పెట్టవచ్చు. దీన్నే ఉమ్మడి హైకోర్టు (Common High Court) అంటారు.

• ఆర్టికల్ 231: పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా రెండు లేదా ఎక్కువ రాష్ట్రాలకు, లేదా రాష్ట్రాలు + కేంద్రపాలిత ప్రాంతానికి ఒకే హైకోర్టు ఏర్పాటు చేయవచ్చు.
• ఎప్పుడు చేర్చారు: 7వ రాజ్యాంగ సవరణ, 1956 (రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ సమయంలో).
• ముఖ్యమైన ఉమ్మడి హైకోర్టులు:
  1. గువాహటి హైకోర్టు: అస్సాం, నాగాలాండ్, మిజోరం, అరుణాచల్ ప్రదేశ్ – ఎక్కువ రాష్ట్రాలకు పరిధి ఉన్న హైకోర్టు.
  2. పంజాబ్ & హర్యానా హైకోర్టు: పంజాబ్, హర్యానా, చండీగఢ్ (UT) – చండీగఢ్‌లో ఉంది.
  3. బొంబాయి హైకోర్టు: మహారాష్ట్ర, గోవా, దాద్రా & నగర్ హవేలీ మరియు డామన్ & డయ్యూ.
  4. కలకత్తా హైకోర్టు: పశ్చిమ బెంగాల్, అండమాన్ & నికోబార్ దీవులు.
  5. మద్రాసు హైకోర్టు: తమిళనాడు, పుదుచ్చేరి.
  6. కేరళ హైకోర్టు: కేరళ, లక్షద్వీప్.
  7. జమ్మూ కాశ్మీర్ & లడఖ్ హైకోర్టు: రెండు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు.
• తెలుగు రాష్ట్రాల ఉమ్మడి హైకోర్టు: 2 జూన్ 2014 నుండి 31 డిసెంబర్ 2018 వరకు హైదరాబాద్‌లోని హైకోర్టు రెండు రాష్ట్రాలకూ ఉమ్మడి హైకోర్టుగా పనిచేసింది.
• పేరు: ‘తెలంగాణ రాష్ట్రం మరియు ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం కోసం హైదరాబాద్‌లోని హైకోర్టు (High Court of Judicature at Hyderabad)’.
• ఉమ్మడి హైకోర్టు న్యాయమూర్తుల నియామకం: రాష్ట్రపతి సంబంధిత అన్ని రాష్ట్రాల గవర్నర్లను సంప్రదిస్తారు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా చండీగఢ్‌లో కూర్చున్న పంజాబ్ & హర్యానా హైకోర్టు – మూడు ప్రాంతాలకు; గువాహటి – నాలుగు ఈశాన్య రాష్ట్రాలకు.

ఆంధ్రప్రదేశ్ హైకోర్టు చరిత్ర APPSC పరీక్షల్లో తరచుగా అడుగుతారు. ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడినప్పటి నుండి 2019లో అమరావతిలో కొత్త హైకోర్టు ప్రారంభమయ్యే వరకు నాలుగు దశలు ఉన్నాయి.

• దశ 1 – మద్రాసు హైకోర్టు కింద: 1953 కి ముందు ఆంధ్ర ప్రాంతం మద్రాసు రాష్ట్రంలో ఉండేది, మద్రాసు హైకోర్టు పరిధిలో ఉండేది.
• దశ 2 – ఆంధ్ర హైకోర్టు, గుంటూరు (1954): 1 అక్టోబర్ 1953న ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడింది (రాజధాని కర్నూలు). ఆంధ్ర హైకోర్టు 1954లో గుంటూరులో ఏర్పాటైంది.
• మొదటి ప్రధాన న్యాయమూర్తి: కోకా సుబ్బారావు (తర్వాత భారత 9వ ప్రధాన న్యాయమూర్తి అయ్యారు).
• దశ 3 – ఆంధ్రప్రదేశ్ హైకోర్టు, హైదరాబాద్ (1956): 1 నవంబర్ 1956న ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడిన తర్వాత హైకోర్టు హైదరాబాద్‌కు మారింది. హైదరాబాద్ రాష్ట్ర హైకోర్టు, ఆంధ్ర హైకోర్టు కలిసిపోయాయి.
• దశ 4 – ఉమ్మడి హైకోర్టు (2014-2018): ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 2014 ప్రకారం 2 జూన్ 2014 నుండి హైదరాబాద్ హైకోర్టు రెండు రాష్ట్రాలకు ఉమ్మడి హైకోర్టు అయింది.
• కొత్త AP హైకోర్టు (2019): 1 జనవరి 2019 నుండి ఆంధ్రప్రదేశ్ హైకోర్టు అమరావతిలో విడిగా పనిచేయడం ప్రారంభించింది.
• రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు (డిసెంబర్ 2018) ద్వారా విభజన జరిగింది.
• ప్రదేశం: నేలపాడు, అమరావతి (గుంటూరు జిల్లా ప్రాంతం).
• దేశంలో 25వ హైకోర్టు.
• మొదటి (తాత్కాలిక) ప్రధాన న్యాయమూర్తి: జస్టిస్ సి. ప్రవీణ్ కుమార్.
• మొత్తం ప్రయాణం: మద్రాసు → గుంటూరు (1954) → హైదరాబాద్ (1956) → అమరావతి (2019).

తెలంగాణ హైకోర్టు హైదరాబాద్‌లో మూసీ నది ఒడ్డున ఉన్న చారిత్రక భవనంలో పనిచేస్తుంది. నిజాం కాలం నుండి నేటి వరకు ఈ కోర్టు ప్రయాణం TGPSC పరీక్షల్లో ముఖ్యమైన అంశం.

• భవనం: హైదరాబాద్‌లోని అఫ్జల్‌గంజ్ వద్ద, మూసీ నది ఒడ్డున ఉంది.
• నిర్మించింది: ఏడవ నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ కాలంలో.
• ఇండో-సార్సెనిక్ (Indo-Saracenic) శైలిలో ఎర్ర, తెల్ల రాళ్లతో కట్టిన భవనం.
• హైదరాబాద్ రాష్ట్ర హైకోర్టు: నిజాం పాలనలో, తర్వాత హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో (1950-56) ఇదే భవనంలో హైకోర్టు పనిచేసింది.
• 1956-2014: ఆంధ్రప్రదేశ్ హైకోర్టుగా పనిచేసింది.
• 2014-2018: తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్ రెండింటికీ ఉమ్మడి హైకోర్టు (High Court of Judicature at Hyderabad).
• తెలంగాణ హైకోర్టు (2019): 1 జనవరి 2019 నుండి ‘తెలంగాణ రాష్ట్ర హైకోర్టు’గా విడిగా పనిచేస్తోంది.
• మొదటి ప్రధాన న్యాయమూర్తి: జస్టిస్ టి.బి. రాధాకృష్ణన్.
• రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు: ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 2014 లోని నిబంధనల ప్రకారం డిసెంబర్ 2018లో రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు జారీ చేశారు.
• ఇతర హైకోర్టు వివరాలు:
  1. హైకోర్టు న్యాయమూర్తులకు ప్రమాణం చేయించేది తెలంగాణ గవర్నర్.
  2. తెలంగాణ హైకోర్టు పరిధి – తెలంగాణ రాష్ట్రం మొత్తం.
• తెలుగు రాష్ట్రాల హైకోర్టుల సంఖ్య: 2019 నుండి రెండు తెలుగు రాష్ట్రాలకు రెండు వేర్వేరు హైకోర్టులు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ‘ఒకే భవనం – మూడు పేర్లు’: హైదరాబాద్ హైకోర్టు → ఆంధ్రప్రదేశ్ హైకోర్టు → తెలంగాణ హైకోర్టు.

హైకోర్టుకు అనేక రకాల అధికారాలు ఉన్నాయి. రాజ్యాంగం హైకోర్టు అధికార పరిధిని వివరంగా చెప్పలేదు – రాజ్యాంగం ముందు ఉన్న అధికారాలు కొనసాగుతాయని మాత్రమే ఆర్టికల్ 225 చెబుతుంది.

• ప్రారంభ అధికార పరిధి (Original Jurisdiction): కొన్ని కేసులు నేరుగా హైకోర్టులోనే మొదలవుతాయి – ఉదా: ఎన్నికల పిటిషన్లు (పార్లమెంటు, రాష్ట్ర శాసనసభ ఎన్నికల వివాదాలు), వివాహం, అడ్మిరల్టీ, కోర్టు ధిక్కార కేసులు, ప్రాథమిక హక్కుల అమలు.
• రిట్ అధికార పరిధి – ఆర్టికల్ 226:
  1. ఐదు రిట్లు జారీ చేయవచ్చు – హెబియస్ కార్పస్, మాండమస్, ప్రొహిబిషన్, సెర్షియోరరి, కో-వారంటో.
  2. ప్రాథమిక హక్కులతో పాటు ‘ఇతర ఏ ప్రయోజనం కోసమైనా’ (చట్టపరమైన హక్కులు) రిట్లు ఇవ్వవచ్చు.
  3. అందుకే హైకోర్టు రిట్ పరిధి సుప్రీంకోర్టు (ఆర్టికల్ 32) కంటే విస్తృతం.
  4. ఆర్టికల్ 226 ఒక ప్రాథమిక హక్కు కాదు – హైకోర్టు విచక్షణ మేరకు ఉంటుంది. ఆర్టికల్ 32 మాత్రం ప్రాథమిక హక్కు.
• అప్పీలు అధికార పరిధి (Appellate): జిల్లా కోర్టులు, ఇతర కింది కోర్టుల తీర్పులపై సివిల్, క్రిమినల్ అప్పీళ్లు.
• సెషన్స్ కోర్టు విధించిన మరణశిక్షను హైకోర్టు ధృవీకరించాలి.
• పర్యవేక్షణ అధికారం – ఆర్టికల్ 227 (Superintendence): రాష్ట్రంలోని అన్ని కోర్టులు, ట్రిబ్యునళ్లపై (సైనిక కోర్టులు తప్ప) పర్యవేక్షణ.
• కింది కోర్టులపై నియంత్రణ – ఆర్టికల్ 235: జిల్లా జడ్జిల కింద ఉన్న న్యాయాధికారుల పోస్టింగ్, ప్రమోషన్, సెలవులు హైకోర్టు చేతుల్లో.
• ఆర్టికల్ 228: రాజ్యాంగ వ్యాఖ్యానం అవసరమైన కేసులను కింది కోర్టు నుండి హైకోర్టు తీసుకోవచ్చు.
• రికార్డుల న్యాయస్థానం – ఆర్టికల్ 215: ధిక్కారానికి శిక్షించే అధికారం.
• న్యాయ సమీక్ష (Judicial Review): కేంద్ర, రాష్ట్ర చట్టాలు రాజ్యాంగ విరుద్ధమైతే రద్దు చేయవచ్చు. 42వ సవరణ (1976) దీన్ని తగ్గించగా, 43వ సవరణ (1977) తిరిగి ఇచ్చింది.
• ఆర్టికల్ 229: హైకోర్టు సిబ్బంది నియామకం ప్రధాన న్యాయమూర్తి చేతుల్లో.