రాజ్యాంగంలోని ముఖ్యమైన ఆర్టికల్స్ (Important Articles)

భారత రాజ్యాంగాన్ని విషయాల వారీగా భాగాలు (Parts) గా విభజించారు. ప్రతి భాగంలో కొన్ని ఆర్టికల్స్ (Articles) ఉంటాయి. ఏ భాగంలో ఏ ఆర్టికల్స్ ఉన్నాయో తెలిస్తే, ఏ ఆర్టికల్ అడిగినా సులభంగా గుర్తుపడతాం.

• అసలు రాజ్యాంగం (1950): 22 భాగాలు, 395 ఆర్టికల్స్, 8 షెడ్యూళ్లు.
• భాగాలు & ఆర్టికల్స్:
  1. Part I – యూనియన్ & దాని భూభాగం (Art 1–4)
  2. Part II – పౌరసత్వం (Art 5–11)
  3. Part III – ప్రాథమిక హక్కులు (Art 12–35)
  4. Part IV – ఆదేశిక సూత్రాలు (Art 36–51)
  5. Part IVA – ప్రాథమిక విధులు (Art 51A)
  6. Part V – కేంద్ర ప్రభుత్వం (Art 52–151)
  7. Part VI – రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు (Art 152–237)
  8. Part VII – 7వ సవరణ (1956) ద్వారా తొలగించారు
  9. Part VIII – కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు (Art 239–242)
  10. Part IX – పంచాయతీలు (Art 243–243O)
  11. Part IXA – మున్సిపాలిటీలు (Art 243P–243ZG)
  12. Part IXB – సహకార సంఘాలు (Art 243ZH–243ZT)
  13. Part X – షెడ్యూల్డ్ & గిరిజన ప్రాంతాలు (Art 244–244A)
  14. Part XI – కేంద్ర–రాష్ట్ర సంబంధాలు (Art 245–263)
  15. Part XII – ఆర్థికం, ఆస్తి, ఒప్పందాలు (Art 264–300A)
  16. Part XIII – వ్యాపారం & వాణిజ్యం (Art 301–307)
  17. Part XIV – సర్వీసులు (Art 308–323), Part XIVA – ట్రిబ్యునళ్లు (Art 323A–323B)
  18. Part XV – ఎన్నికలు (Art 324–329A)
  19. Part XVI – కొన్ని వర్గాలకు ప్రత్యేక నిబంధనలు (Art 330–342A)
  20. Part XVII – అధికార భాష (Art 343–351)
  21. Part XVIII – అత్యవసర పరిస్థితి (Art 352–360)
  22. Part XIX – ఇతర అంశాలు (Art 361–367)
  23. Part XX – రాజ్యాంగ సవరణ (Art 368)
  24. Part XXI – తాత్కాలిక & ప్రత్యేక నిబంధనలు (Art 369–392)
  25. Part XXII – పేరు, ప్రారంభం, రద్దులు (Art 393–395)
• కొత్తగా చేర్చినవి: IVA (42వ సవరణ 1976), XIVA (42వ సవరణ 1976), IX & IXA (73, 74 సవరణలు 1992), IXB (97వ సవరణ 2011).

రాజ్యాంగం మొదలయ్యేది దేశం పేరు, దాని భూభాగం గురించి చెప్పే ఆర్టికల్స్‌తో. తర్వాత ఎవరు భారత పౌరులు అనే విషయం Part II చెబుతుంది. ఈ రెండు భాగాల నుండి పరీక్షల్లో తరచూ ప్రశ్నలు వస్తాయి.

• Part I – యూనియన్ (Art 1–4):
  1. Art 1: ‘ఇండియా, అంటే భారత్, రాష్ట్రాల యూనియన్ (Union of States)’.
  2. Art 2: భారత్‌లో లేని కొత్త ప్రాంతాలను చేర్చుకోవడం / కొత్త రాష్ట్రాలు స్థాపించడం (ఉదా: సిక్కిం).
  3. Art 3: ఉన్న రాష్ట్రాల నుండి కొత్త రాష్ట్రాలు ఏర్పాటు, సరిహద్దులు, పేర్లు మార్చడం (ఉదా: తెలంగాణ 2014).
  4. Art 4: Art 2, 3 కింద చేసే చట్టాలు Art 368 కింద సవరణలుగా పరిగణించరు – సాధారణ మెజారిటీ చాలు.
• Part II – పౌరసత్వం (Art 5–11):
  1. Art 5: రాజ్యాంగం ప్రారంభమయ్యే నాటికి పౌరసత్వం.
  2. Art 6: పాకిస్తాన్ నుండి భారత్‌కు వచ్చినవారి పౌరసత్వం.
  3. Art 7: భారత్ నుండి పాకిస్తాన్‌కు వెళ్ళినవారి పౌరసత్వం.
  4. Art 8: విదేశాల్లో ఉంటున్న భారత సంతతి వారి పౌరసత్వం.
  5. Art 9: ఇష్టపూర్వకంగా విదేశీ పౌరసత్వం తీసుకుంటే భారత పౌరసత్వం పోతుంది.
  6. Art 10: పౌరసత్వ హక్కుల కొనసాగింపు.
  7. Art 11: పౌరసత్వంపై చట్టాలు చేసే అధికారం పార్లమెంటుకు – దీని ఆధారంగానే పౌరసత్వ చట్టం 1955 వచ్చింది.
• ఏక పౌరసత్వం (Single Citizenship): బ్రిటన్ నుండి తీసుకున్నారు.

Part III లోని ప్రాథమిక హక్కులు (Fundamental Rights) పరీక్షల్లో అత్యధికంగా అడిగే భాగం. వీటిని అమెరికా ‘బిల్ ఆఫ్ రైట్స్’ నుండి స్ఫూర్తిగా తీసుకున్నారు. ప్రస్తుతం 6 ప్రాథమిక హక్కులు ఉన్నాయి.

• Art 12: ‘రాజ్యం (State)’ నిర్వచనం. Art 13: ప్రాథమిక హక్కులకు విరుద్ధమైన చట్టాలు చెల్లవు (న్యాయ సమీక్షకు ఆధారం).
• సమానత్వ హక్కు (Art 14–18):
  1. Art 14: చట్టం ముందు అందరూ సమానం, చట్టం ద్వారా సమాన రక్షణ.
  2. Art 15: మతం, జాతి, కులం, లింగం, జన్మస్థలం ఆధారంగా వివక్ష నిషేధం.
  3. Art 16: ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో సమాన అవకాశాలు.
  4. Art 17: అంటరానితనం నిర్మూలన. Art 18: బిరుదుల రద్దు.
• స్వేచ్ఛా హక్కు (Art 19–22):
  1. Art 19: 6 స్వేచ్ఛలు (వాక్, సభ, సంఘం, సంచారం, నివాసం, వృత్తి).
  2. Art 20: నేరాలకు శిక్ష విషయంలో రక్షణ. Art 21: జీవించే హక్కు & వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ.
  3. Art 21A: 6–14 ఏళ్ల పిల్లలకు ఉచిత, నిర్బంధ విద్య (86వ సవరణ 2002).
  4. Art 22: అరెస్టు, నిర్బంధం నుండి రక్షణ.
• పీడనాన్ని నిరోధించే హక్కు (Art 23–24):
  1. Art 23 – మనుషుల అక్రమ రవాణా, వెట్టిచాకిరి నిషేధం
  2. Art 24 – 14 ఏళ్ల లోపు పిల్లలను ప్రమాదకర పనుల్లో పెట్టకూడదు.
• మత స్వాతంత్ర్య హక్కు (Art 25–28).
• సాంస్కృతిక & విద్యా హక్కులు (Art 29–30): Art 30 – మైనారిటీలు విద్యాసంస్థలు స్థాపించుకునే హక్కు.
• Art 31: ఆస్తి హక్కు – 44వ సవరణ (1978) తొలగించింది.
• Art 32:
  1. రాజ్యాంగ పరిహారాల హక్కు – సుప్రీంకోర్టుకు నేరుగా వెళ్ళవచ్చు
  2. 5 రిట్లు. అంబేడ్కర్ దీన్ని ‘రాజ్యాంగానికి హృదయం, ఆత్మ’ అన్నారు.
• Art 33–35: సైనిక దళాలకు హక్కుల పరిమితి, మార్షల్ లా, అమలు చట్టాలు.

ఆదేశిక సూత్రాలు (Directive Principles of State Policy – DPSP) ప్రభుత్వానికి ఇచ్చిన మార్గదర్శకాలు. వీటిని కోర్టుల ద్వారా అమలు చేయించలేం (non-justiciable). ఐర్లాండ్ రాజ్యాంగం నుండి తీసుకున్నారు.

ప్రాథమిక విధులు (Fundamental Duties) పౌరులు పాటించాల్సిన బాధ్యతలు.

• Art 36–37:
  1. రాజ్యం నిర్వచనం
  2. DPSP కోర్టుల్లో అమలు కావు కానీ పాలనకు ప్రాథమికం.
• Art 38: ప్రజాసంక్షేమ సామాజిక వ్యవస్థ.
• Art 39: జీవనోపాధి, సమాన పనికి సమాన వేతనం, సంపద కేంద్రీకరణ నివారణ.
• Art 39A: సమాన న్యాయం, ఉచిత న్యాయ సహాయం (42వ సవరణ).
• Art 40: గ్రామ పంచాయతీల ఏర్పాటు (గాంధేయ సూత్రం).
• Art 41–43:
  1. పని హక్కు, విద్య, ప్రజా సహాయం
  2. మానవీయ పని పరిస్థితులు, ప్రసూతి సహాయం
  3. జీవన వేతనం, కుటీర పరిశ్రమలు.
• Art 43A: పరిశ్రమల నిర్వహణలో కార్మికుల భాగస్వామ్యం (42వ సవరణ). Art 43B: సహకార సంఘాల ప్రోత్సాహం (97వ సవరణ).
• Art 44: ఉమ్మడి పౌర స్మృతి (Uniform Civil Code).
• Art 45: 6 ఏళ్ల లోపు పిల్లల సంరక్షణ, విద్య (86వ సవరణ తర్వాత).
• Art 46: SC, ST, బలహీన వర్గాల విద్యా, ఆర్థిక ప్రయోజనాలు.
• Art 47: పోషకాహారం, ప్రజారోగ్యం, మద్యపాన నిషేధం.
• Art 48: వ్యవసాయం, పశుపోషణ, గోవధ నిషేధం. Art 48A: పర్యావరణం, అడవులు, వన్యప్రాణుల రక్షణ (42వ సవరణ).
• Art 49: జాతీయ ప్రాముఖ్యం ఉన్న స్మారకాల రక్షణ.
• Art 50: కార్యనిర్వాహక శాఖ నుండి న్యాయశాఖ వేరు.
• Art 51: అంతర్జాతీయ శాంతి, భద్రత.
• Art 51A (Part IVA):
  1. ప్రాథమిక విధులు – 42వ సవరణ (1976) 10 విధులు చేర్చింది (స్వరణ్ సింగ్ కమిటీ సిఫారసు)
  2. 86వ సవరణ (2002) 11వ విధి చేర్చింది – 6–14 ఏళ్ల పిల్లలకు విద్యావకాశం కల్పించడం తల్లిదండ్రుల బాధ్యత. సోవియట్ రష్యా (USSR) నుండి స్ఫూర్తి.

Part V లో కేంద్ర ప్రభుత్వం గురించి ఉంటుంది – రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి, ప్రధానమంత్రి, పార్లమెంటు, సుప్రీంకోర్టు, CAG. ఈ భాగం చాలా పెద్దది, కాబట్టి అతి ముఖ్యమైన ఆర్టికల్స్‌ను మాత్రమే గుర్తుపెట్టుకుందాం.

• కార్యనిర్వాహక శాఖ (Executive):
  1. Art 52: భారత రాష్ట్రపతి ఉండాలి. Art 53: కేంద్ర కార్యనిర్వాహక అధికారం రాష్ట్రపతిదే.
  2. Art 54: రాష్ట్రపతి ఎన్నిక (ఎలక్టోరల్ కాలేజ్). Art 56: పదవీకాలం 5 ఏళ్లు.
  3. Art 61: రాష్ట్రపతి అభిశంసన (Impeachment).
  4. Art 63: ఉపరాష్ట్రపతి ఉండాలి. Art 64: ఉపరాష్ట్రపతి రాజ్యసభ ఎక్స్-అఫీషియో ఛైర్మన్.
  5. Art 72: రాష్ట్రపతి క్షమాభిక్ష అధికారం.
  6. Art 74: రాష్ట్రపతికి సలహా ఇవ్వడానికి ప్రధానమంత్రి నేతృత్వంలో మంత్రిమండలి.
  7. Art 75: ప్రధానమంత్రి, మంత్రుల నియామకం. Art 76: అటార్నీ జనరల్.
• పార్లమెంటు (Parliament):
  1. Art 79: పార్లమెంటు = రాష్ట్రపతి + రాజ్యసభ + లోక్‌సభ.
  2. Art 80: రాజ్యసభ నిర్మాణం. Art 81: లోక్‌సభ నిర్మాణం.
  3. Art 85: సమావేశాలు (రెండు సమావేశాల మధ్య 6 నెలలకు మించి గ్యాప్ ఉండకూడదు).
  4. Art 93: లోక్‌సభ స్పీకర్, డిప్యూటీ స్పీకర్.
  5. Art 108: ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశం (Joint Sitting).
  6. Art 110: ద్రవ్య బిల్లు (Money Bill) నిర్వచనం. Art 112: వార్షిక ఆర్థిక నివేదిక (బడ్జెట్).
  7. Art 123: రాష్ట్రపతి ఆర్డినెన్స్ జారీ అధికారం.
• న్యాయ వ్యవస్థ (Judiciary):
  1. Art 124: సుప్రీంకోర్టు ఏర్పాటు. Art 131: అసలు అధికార పరిధి (Original Jurisdiction).
  2. Art 137: తీర్పుల పునఃసమీక్ష. Art 141: సుప్రీంకోర్టు తీర్పు అన్ని కోర్టులకు బంధనం.
  3. Art 143: రాష్ట్రపతికి సలహా అధికారం (Advisory Jurisdiction).
• Art 148: కాగ్ (CAG – Comptroller and Auditor General).

Part VI లో రాష్ట్రాల ప్రభుత్వ నిర్మాణం ఉంటుంది. కేంద్రంలో రాష్ట్రపతి లాగా రాష్ట్రంలో గవర్నర్ (Governor), ప్రధానమంత్రి లాగా ముఖ్యమంత్రి ఉంటారు. చాలా ఆర్టికల్స్ Part V కి సమానంగా ఉంటాయి.

• Art 152: ఈ భాగంలో ‘రాష్ట్రం’ నిర్వచనం.
• గవర్నర్ (Governor):
  1. Art 153: ప్రతి రాష్ట్రానికి ఒక గవర్నర్ (7వ సవరణ 1956 ద్వారా ఒకే వ్యక్తి రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాలకు గవర్నర్‌గా ఉండవచ్చు).
  2. Art 155: గవర్నర్‌ను రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు. Art 156: పదవీకాలం 5 ఏళ్లు (రాష్ట్రపతి ఇష్టం ఉన్నంతవరకు).
  3. Art 161: గవర్నర్ క్షమాభిక్ష అధికారం.
  4. Art 163: గవర్నర్‌కు సలహా ఇవ్వడానికి ముఖ్యమంత్రి నేతృత్వంలో మంత్రిమండలి.
  5. Art 164: ముఖ్యమంత్రి, మంత్రుల నియామకం. Art 165: అడ్వకేట్ జనరల్.
• రాష్ట్ర శాసనసభ (State Legislature):
  1. Art 168: రాష్ట్ర శాసన వ్యవస్థ.
  2. Art 169: శాసన మండలి (Legislative Council) రద్దు లేదా ఏర్పాటు – శాసనసభ ప్రత్యేక మెజారిటీతో తీర్మానం, తర్వాత పార్లమెంటు చట్టం.
  3. Art 170: శాసనసభ నిర్మాణం. Art 171: శాసన మండలి నిర్మాణం.
  4. Art 200: బిల్లులకు గవర్నర్ ఆమోదం (రాష్ట్రపతి పరిశీలనకు పంపే అధికారం కూడా).
  5. Art 202: రాష్ట్ర వార్షిక ఆర్థిక నివేదిక.
  6. Art 213: గవర్నర్ ఆర్డినెన్స్ అధికారం.
• హైకోర్టులు (High Courts):
  1. Art 214: ప్రతి రాష్ట్రానికి హైకోర్టు. Art 217: హైకోర్టు న్యాయమూర్తుల నియామకం.
  2. Art 226: హైకోర్టు రిట్ల జారీ అధికారం (Art 32 కంటే విస్తృతం).
  3. Art 231: రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాలకు ఉమ్మడి హైకోర్టు.
• Art 233–237: జిల్లా జడ్జీలు, సబార్డినేట్ కోర్టులు.

Part VIII నుండి Part XIVA వరకు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు, పంచాయతీలు, మున్సిపాలిటీలు, కేంద్ర–రాష్ట్ర అధికార పంపిణీ, ఆర్థిక వ్యవహారాలు, ప్రభుత్వ సర్వీసులు ఉంటాయి. ఇక్కడ ‘సంఖ్య – సంస్థ’ జతలు గుర్తుపెట్టుకోవడం ముఖ్యం.

• కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు (Part VIII):
  1. Art 239 – UT ల పాలన రాష్ట్రపతి ద్వారా
  2. Art 239AA – ఢిల్లీకి ప్రత్యేక నిబంధనలు (69వ సవరణ 1991).
• పంచాయతీలు (Part IX):
  1. Art 243A – గ్రామ సభ
  2. Art 243G – పంచాయతీల అధికారాలు
  3. Art 243I – రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం
  4. Art 243K – రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం.
• మున్సిపాలిటీలు (Part IXA):
  1. Art 243W – మున్సిపాలిటీల అధికారాలు
  2. Art 243ZD – జిల్లా ప్రణాళికా సంఘం
  3. Art 243ZE – మెట్రోపాలిటన్ ప్రణాళికా సంఘం.
• షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలు (Part X): Art 244 – 5వ, 6వ షెడ్యూల్ ప్రాంతాల పాలన.
• కేంద్ర–రాష్ట్ర సంబంధాలు (Part XI):
  1. Art 245–246: శాసన అధికార పంపిణీ (7వ షెడ్యూల్ జాబితాలు).
  2. Art 248: అవశిష్ట అధికారాలు (Residuary Powers) – పార్లమెంటుకు.
  3. Art 249: జాతీయ ప్రయోజనం కోసం రాష్ట్ర జాబితాపై పార్లమెంటు చట్టం (రాజ్యసభ తీర్మానంతో).
  4. Art 262: అంతర్రాష్ట్ర నదీజల వివాదాలు. Art 263: అంతర్రాష్ట్ర మండలి (Inter-State Council).
• ఆర్థికం (Part XII):
  1. Art 246A, 279A: GST, GST కౌన్సిల్ (101వ సవరణ 2016).
  2. Art 265: చట్టం లేకుండా పన్ను విధించకూడదు.
  3. Art 266: సంఘటిత నిధి (Consolidated Fund). Art 267: ఆకస్మిక నిధి (Contingency Fund).
  4. Art 280: ఆర్థిక సంఘం (Finance Commission) – ప్రతి 5 ఏళ్లకు.
  5. Art 300A: ఆస్తి హక్కు – చట్టబద్ధ హక్కు (44వ సవరణ).
• వ్యాపారం (Part XIII): Art 301 – దేశమంతటా వ్యాపార స్వేచ్ఛ.
• సర్వీసులు (Part XIV):
  1. Art 312 – అఖిల భారత సర్వీసులు
  2. Art 315 – UPSC, రాష్ట్ర PSC లు.
• ట్రిబ్యునళ్లు (Part XIVA):
  1. Art 323A – పరిపాలనా ట్రిబ్యునళ్లు
  2. Art 323B – ఇతర ట్రిబ్యునళ్లు (42వ సవరణ).

రాజ్యాంగం చివరి భాగాల్లో ఎన్నికల సంఘం, SC/ST లకు ప్రత్యేక నిబంధనలు, అధికార భాష, అత్యవసర పరిస్థితులు, సవరణ విధానం ఉంటాయి. అత్యవసర ఆర్టికల్స్ (352, 356, 360) అయితే ప్రతి పరీక్షలో వస్తాయి.

• ఎన్నికలు (Part XV):
  1. Art 324: ఎన్నికల సంఘం (Election Commission).
  2. Art 326: వయోజన ఓటు హక్కు (Adult Suffrage) – 61వ సవరణ ద్వారా ఓటు వయస్సు 21 నుండి 18.
• ప్రత్యేక నిబంధనలు (Part XVI):
  1. Art 330: లోక్‌సభలో SC/ST లకు రిజర్వేషన్. Art 332: శాసనసభల్లో రిజర్వేషన్.
  2. Art 338: జాతీయ SC కమిషన్; Art 338A: జాతీయ ST కమిషన్; Art 338B: జాతీయ BC కమిషన్.
  3. Art 340: వెనుకబడిన తరగతుల కమిషన్ నియామకం.
• అధికార భాష (Part XVII):
  1. Art 343 – కేంద్ర అధికార భాష హిందీ (దేవనాగరి లిపి)
  2. Art 350A – ప్రాథమిక స్థాయిలో మాతృభాషలో బోధన.
• అత్యవసర పరిస్థితి (Part XVIII):
  1. Art 352: జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి (యుద్ధం, బయటి దాడి, సాయుధ తిరుగుబాటు).
  2. Art 356: రాష్ట్రాల్లో రాజ్యాంగ యంత్రాంగం విఫలం – రాష్ట్రపతి పాలన.
  3. Art 360: ఆర్థిక అత్యవసర పరిస్థితి (ఇప్పటివరకు ఎప్పుడూ విధించలేదు).
• Part XIX: Art 361 – రాష్ట్రపతి, గవర్నర్లకు కోర్టు చర్యల నుండి రక్షణ.
• Part XX: Art 368 – రాజ్యాంగ సవరణ అధికారం, విధానం.
• Part XXI:
  1. Art 370 – జమ్మూ కాశ్మీర్ (2019లో నిర్వీర్యం)
  2. Art 371 నుండి 371J – కొన్ని రాష్ట్రాలకు ప్రత్యేక నిబంధనలు
  3. Art 371D – ఆంధ్రప్రదేశ్ (ఇప్పుడు తెలంగాణకూ వర్తిస్తుంది).
• Part XXII:
  1. Art 393 – పేరు ‘భారత రాజ్యాంగం’
  2. Art 394 – ప్రారంభం
  3. Art 394A – హిందీలో అధికారిక పాఠం
  4. Art 395 – భారత స్వాతంత్ర్య చట్టం 1947, భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1935 రద్దు.

395 ఆర్టికల్స్‌ను అన్నీ గుర్తుపెట్టుకోవడం కష్టం. కానీ కొన్ని సంఖ్యలను జతలుగా, గుంపులుగా గుర్తుపెడితే పరీక్షలో త్వరగా సమాధానం గుర్తొస్తుంది. ఇక్కడ కొన్ని సులభమైన చిట్కాలు ఉన్నాయి.

• కేంద్రం – రాష్ట్రం జతలు (Union vs State pairs):
  1. రాష్ట్రపతి క్షమాభిక్ష 72 ↔ గవర్నర్ క్షమాభిక్ష 161
  2. రాష్ట్రపతి ఆర్డినెన్స్ 123 ↔ గవర్నర్ ఆర్డినెన్స్ 213
  3. మంత్రిమండలి సలహా 74 ↔ 163
  4. అటార్నీ జనరల్ 76 ↔ అడ్వకేట్ జనరల్ 165
  5. బడ్జెట్ 112 ↔ 202
  6. సుప్రీంకోర్టు రిట్లు 32 ↔ హైకోర్టు రిట్లు 226
• ‘ఒకటి’ ఉన్న సంఖ్యలు:
  1. Art 1 – దేశం పేరు
  2. Art 11 – పౌరసత్వ చట్టం
  3. Art 21 – జీవించే హక్కు
  4. Art 51A – విధులు.
• 14 నుండి 18 – సమానత్వం: 14 (చట్టం ముందు సమానం), 15 (వివక్ష లేదు), 16 (ఉద్యోగాలు), 17 (అంటరానితనం), 18 (బిరుదులు).
• అత్యవసరాలు – చివరి అంకెలు ‘2, 6, 0’: 352, 356, 360.
• ఎన్నికలు 324 – ఓటు 326: ‘24 గంటలు పనిచేసే ఎన్నికల సంఘం’, ‘26 – వయోజన ఓటు’.
• సంస్థల సంఖ్యలు:
  1. 148 – CAG, 280 – ఆర్థిక సంఘం, 315 – PSC, 324 – ఎన్నికల సంఘం
  2. 338 – SC కమిషన్, 338A – ST కమిషన్, 338B – BC కమిషన్
  3. 76 – అటార్నీ జనరల్, 263 – అంతర్రాష్ట్ర మండలి, 279A – GST కౌన్సిల్
• ‘A’ ఉన్న ఆర్టికల్స్ = తర్వాత చేర్చినవి: 21A (86వ సవరణ), 39A, 43A, 48A, 51A (42వ సవరణ), 300A (44వ సవరణ), 350A (7వ సవరణ).