పరిపాలన & ఆర్థిక సంబంధాలు (Administrative & Financial Relations)

చట్టాలు చేయడం ఒక భాగమైతే, వాటిని అమలు చేయడం మరో భాగం. రాష్ట్రాల కార్యనిర్వాహక అధికారం (Executive Power) కేంద్ర చట్టాలకు అడ్డుపడకుండా ఉండేలా రాజ్యాంగం కొన్ని నిబంధనలు పెట్టింది. ఇవి భాగం XI, అధ్యాయం II (ఆర్టికల్స్ 256-263)లో ఉన్నాయి.

• కార్యనిర్వాహక అధికార విభజన:
  1. కేంద్ర జాబితా విషయాల్లో – కేంద్రానికి.
  2. రాష్ట్ర జాబితా విషయాల్లో – రాష్ట్రానికి.
  3. ఉమ్మడి జాబితా విషయాల్లో – సాధారణంగా రాష్ట్రాలకు; కానీ పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా లేదా రాజ్యాంగం ప్రకారం కేంద్రానికి ఇవ్వవచ్చు.
• ఆర్టికల్ 256 – రాష్ట్రాల బాధ్యత:
  1. ప్రతి రాష్ట్రం తన కార్యనిర్వాహక అధికారాన్ని పార్లమెంటు చట్టాలకు అనుగుణంగా ఉపయోగించాలి.
  2. దీని కోసం కేంద్రం రాష్ట్రాలకు అవసరమైన ఆదేశాలు (Directions) ఇవ్వవచ్చు.
• ఆర్టికల్ 257 – కొన్ని సందర్భాల్లో కేంద్ర నియంత్రణ:
  1. రాష్ట్రాలు తమ అధికారాన్ని కేంద్ర కార్యనిర్వాహక అధికారానికి అడ్డుపడకుండా ఉపయోగించాలి.
  2. జాతీయ లేదా సైనిక ప్రాముఖ్యత ఉన్న రవాణా మార్గాల (Means of Communication) నిర్మాణం, నిర్వహణపై కేంద్రం ఆదేశాలు ఇవ్వవచ్చు.
  3. రాష్ట్రంలోని రైల్వేల రక్షణ కోసం తీసుకోవాల్సిన చర్యలపై ఆదేశాలు ఇవ్వవచ్చు.
  4. దీనికి అయ్యే అదనపు ఖర్చును కేంద్రం భరిస్తుంది.
• ఆర్టికల్ 365 – ఆదేశాలు పాటించకపోతే: రాష్ట్రం కేంద్ర ఆదేశాలను పాటించకపోతే, ఆ రాష్ట్రంలో రాజ్యాంగ యంత్రాంగం విఫలమైందని (Failure of Constitutional Machinery) రాష్ట్రపతి భావించవచ్చు. అంటే ఆర్టికల్ 356 కింద రాష్ట్రపతి పాలనకు దారి తీయవచ్చు.
• ఆర్టికల్ 339: షెడ్యూల్డ్ తెగల సంక్షేమ పథకాల అమలుపై కూడా కేంద్రం రాష్ట్రాలకు ఆదేశాలు ఇవ్వవచ్చు.

రాజ్యాంగం శాసన అధికారాల విభజనను కఠినంగా పెట్టింది – ఒకరి జాబితా విషయాన్ని మరొకరికి అప్పగించలేరు. కానీ పరిపాలనా పనుల విషయంలో మాత్రం కేంద్రం, రాష్ట్రాలు పరస్పర అంగీకారంతో విధులను ఒకరికొకరు అప్పగించుకోవచ్చు. దీని వల్ల పని సులువుగా జరుగుతుంది.

• ఆర్టికల్ 258(1) – కేంద్రం నుండి రాష్ట్రానికి:
  1. రాష్ట్ర ప్రభుత్వ అంగీకారంతో (With Consent), కేంద్ర కార్యనిర్వాహక పనులను రాష్ట్రపతి ఆ రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి లేదా అధికారులకు అప్పగించవచ్చు.
  2. షరతులతో లేదా షరతులు లేకుండా అప్పగించవచ్చు.
• ఆర్టికల్ 258(2) – అంగీకారం లేకుండా:
  1. పార్లమెంటు చేసే చట్టం ద్వారా రాష్ట్ర అంగీకారం లేకుండానే కేంద్ర విధులను రాష్ట్రాలకు అప్పగించవచ్చు.
  2. కానీ రాష్ట్రం తన జాబితాలోని విధులను అంగీకారం లేకుండా కేంద్రానికి అప్పగించలేదు.
• ఆర్టికల్ 258A – రాష్ట్రం నుండి కేంద్రానికి:
  1. రాష్ట్ర గవర్నర్, కేంద్ర ప్రభుత్వ అంగీకారంతో, రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక విధులను కేంద్రానికి అప్పగించవచ్చు.
  2. 7వ రాజ్యాంగ సవరణ (1956) ద్వారా చేర్చారు.
• ఖర్చు: కేంద్ర విధులను రాష్ట్రాలు నిర్వహిస్తే, అయ్యే అదనపు ఖర్చును కేంద్రం చెల్లిస్తుంది.
• సమాఖ్య సౌలభ్యం: శాసన అధికారాల విభజన కఠినంగా (Rigid) ఉన్నా, పరిపాలనా విధుల బదిలీ సౌలభ్యం (Flexibility) వల్ల భారత సమాఖ్య 'సహకార సమాఖ్య (Cooperative Federalism)' లా పనిచేస్తుంది.
• ఉదాహరణలు: జాతీయ రహదారుల పనులు, జనాభా లెక్కల సేకరణ, ఎన్నికల నిర్వహణ వంటి పనుల్లో రాష్ట్ర అధికారులే కేంద్రం తరఫున పని చేస్తారు.

కేంద్రానికి, రాష్ట్రాలకు ఉమ్మడిగా ఉండే ఉద్యోగ సర్వీసులే అఖిల భారత సర్వీసులు (All India Services). వీరిని కేంద్రం నియమిస్తుంది, కానీ వీరు ఎక్కువగా రాష్ట్రాల్లో పనిచేస్తారు. ఇది కేంద్ర-రాష్ట్ర పరిపాలనను కలిపే ముఖ్యమైన వంతెన.

• ప్రస్తుత అఖిల భారత సర్వీసులు:
  1. భారత పరిపాలనా సర్వీసు (IAS – Indian Administrative Service)
  2. భారత పోలీసు సర్వీసు (IPS – Indian Police Service)
  3. భారత అటవీ సర్వీసు (IFoS – Indian Forest Service) – 1966లో ఏర్పాటు.
• చరిత్ర: IAS, IPS 1947లో ICS, IPల స్థానంలో ఏర్పడ్డాయి. ఈ రెండింటినీ రాజ్యాంగమే పార్లమెంటు ఏర్పాటు చేసినవిగా గుర్తించింది.
• ఆర్టికల్ 312 – కొత్త సర్వీసు ఏర్పాటు:
  1. రాజ్యసభ జాతీయ ప్రయోజనం కోసం అవసరమని తీర్మానం చేయాలి.
  2. హాజరై ఓటు వేసిన సభ్యుల్లో 2/3 మెజారిటీ అవసరం.
  3. తర్వాత పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా కొత్త అఖిల భారత సర్వీసు ఏర్పాటు చేయవచ్చు.
• నియామకం & నియంత్రణ:
  1. UPSC పరీక్ష ద్వారా ఎంపిక; నియామకం కేంద్ర ప్రభుత్వం (రాష్ట్రపతి).
  2. రాష్ట్ర కేడర్ (Cadre)కు కేటాయిస్తారు; రోజువారీ నియంత్రణ రాష్ట్ర ప్రభుత్వానిది.
  3. కానీ తుది క్రమశిక్షణ చర్యలు (Dismissal, Removal) కేంద్ర ప్రభుత్వమే తీసుకోగలదు.
• చట్టం: అఖిల భారత సర్వీసుల చట్టం, 1951 (All India Services Act, 1951).
• సర్దార్ పటేల్:
  1. అఖిల భారత సర్వీసులను బలంగా సమర్థించారు
  2. ఆయనను 'భారత సివిల్ సర్వీసుల పితామహుడు'గా పిలుస్తారు. ఏప్రిల్ 21 – జాతీయ సివిల్ సర్వీసుల దినోత్సవం.
• 42వ సవరణ (1976): అఖిల భారత న్యాయ సర్వీసు (All India Judicial Service) ఏర్పాటుకు అవకాశం కల్పించింది, కానీ ఇప్పటివరకు అది ఏర్పడలేదు.
• విమర్శ: ఈ సర్వీసులు రాష్ట్రాల స్వయంప్రతిపత్తిని తగ్గిస్తాయని కొన్ని రాష్ట్రాలు, రాజమన్నార్ కమిటీ విమర్శించాయి.

విదేశీ దాడి లేదా అంతర్గత అల్లర్ల నుండి రాష్ట్రాలను కాపాడడం కేంద్రం బాధ్యత. ఈ బాధ్యత నెరవేర్చడానికి కేంద్రం సాయుధ బలగాలను పంపడం, గవర్నర్ ద్వారా పరిస్థితిని పర్యవేక్షించడం చేస్తుంది. ఇవి పరిపాలన సంబంధాల్లో వివాదాస్పదమైన అంశాలు.

• ఆర్టికల్ 355 – కేంద్ర బాధ్యత:
  1. విదేశీ దాడి (External Aggression), అంతర్గత అశాంతి (Internal Disturbance) నుండి ప్రతి రాష్ట్రాన్ని రక్షించడం.
  2. ప్రతి రాష్ట్ర ప్రభుత్వం రాజ్యాంగం ప్రకారం నడిచేలా చూడడం.
  3. ఈ బాధ్యతే ఆర్టికల్స్ 352, 356 ఉపయోగించడానికి ఆధారం.
• కేంద్ర సాయుధ బలగాల మోహరింపు:
  1. శాంతిభద్రతలు (Public Order), పోలీసు రాష్ట్ర జాబితాలో ఉన్నా, రాష్ట్రాల్లో శాంతిభద్రతలు కాపాడడానికి కేంద్రం CRPF, BSF, CISF వంటి బలగాలను పంపవచ్చు.
  2. రాష్ట్ర అంగీకారం లేకుండా కూడా పంపవచ్చని కేంద్రం వాదన; దీనిని కొన్ని రాష్ట్రాలు వ్యతిరేకించాయి.
  3. 42వ సవరణ (1976) కేంద్ర జాబితాలో ఎంట్రీ 2A చేర్చి ఈ అధికారానికి స్పష్టత ఇచ్చింది. మోహరించిన బలగాలు కేంద్ర నియంత్రణలోనే ఉంటాయి.
• గవర్నర్ పాత్ర:
  1. గవర్నర్‌ను రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు (ఆర్టికల్ 155); రాష్ట్రపతి ఇష్టం ఉన్నంత వరకే పదవిలో ఉంటారు (ఆర్టికల్ 156).
  2. రాష్ట్రంలో పరిస్థితిపై గవర్నర్ కేంద్రానికి నివేదికలు పంపుతారు. ఆర్టికల్ 356 కింద రాష్ట్రపతి పాలనకు గవర్నర్ నివేదిక ముఖ్య ఆధారం.
  3. అందుకే గవర్నర్‌ను 'కేంద్ర ఏజెంట్ (Agent of the Centre)' అని విమర్శకులు అంటారు.
• ఇతర కేంద్ర నియంత్రణ సాధనాలు:
  1. రాష్ట్ర ఎన్నికల నిర్వహణ కేంద్ర ఎన్నికల సంఘం చేతిలో ఉంటుంది.
  2. రాష్ట్ర ఖాతాల తనిఖీ – CAG (కాగ్) చేస్తుంది.
  3. హైకోర్టు న్యాయమూర్తుల నియామకం రాష్ట్రపతి చేస్తారు – ఏకీకృత న్యాయవ్యవస్థ (Integrated Judiciary).

ఆర్థిక సంబంధాలు రాజ్యాంగంలోని భాగం XII (Part XII), ఆర్టికల్స్ 264 నుండి 300A వరకు ఉన్నాయి. ఏ పన్ను ఎవరు విధించాలో ఏడవ షెడ్యూల్‌లోని జాబితాలు నిర్ణయిస్తాయి. ముఖ్యంగా లాభదాయకమైన పన్నులు కేంద్రం చేతిలో ఉన్నాయి.

• ఆర్టికల్ 265: చట్టం యొక్క అధికారం లేకుండా ఏ పన్నునూ విధించకూడదు, వసూలు చేయకూడదు (No tax without authority of law).
• కేంద్రం విధించే ముఖ్య పన్నులు (కేంద్ర జాబితా):
  1. వ్యవసాయేతర ఆదాయంపై ఆదాయపు పన్ను (Income Tax)
  2. కార్పొరేషన్ పన్ను (Corporation Tax)
  3. కస్టమ్స్ సుంకాలు (Customs Duties)
  4. పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు, పొగాకు వంటి కొన్ని వస్తువులపై ఎక్సైజ్ సుంకం
• రాష్ట్రాలు విధించే ముఖ్య పన్నులు (రాష్ట్ర జాబితా):
  1. భూమి శిస్తు (Land Revenue)
  2. వ్యవసాయ ఆదాయంపై పన్ను
  3. మద్యం (మానవ వినియోగం) పై ఎక్సైజ్ సుంకం
  4. స్టాంప్ డ్యూటీ (కొన్ని పత్రాలు తప్ప), భూములు & భవనాలపై పన్ను
  5. వాహనాలపై పన్ను, వృత్తి పన్ను (Professional Tax)
  6. విద్యుత్ వినియోగంపై పన్ను
• ఉమ్మడి జాబితాలో:
  1. స్టాంప్ డ్యూటీ (కోర్టు రుసుము తప్ప) ఉంది
  2. కానీ సాధారణంగా ఉమ్మడి జాబితాలో పన్ను అంశాలు చాలా తక్కువ.
• GST – ఆర్టికల్ 246A (101వ సవరణ, 2016): వస్తువులు, సేవలపై పన్ను విధించే అధికారం కేంద్రం, రాష్ట్రాలు రెండింటికీ ఏకకాలంలో (Simultaneous). అంతర్ రాష్ట్ర సరఫరాలపై GST (IGST) మాత్రం కేంద్రమే విధిస్తుంది.
• వృత్తి పన్ను పరిమితి: ఆర్టికల్ 276 ప్రకారం సంవత్సరానికి ₹2,500 మించకూడదు.
• అవశిష్ట పన్నుల అధికారం: ఆర్టికల్ 248 ప్రకారం పార్లమెంటుకు.
• నిలువు అసమతుల్యత (Vertical Fiscal Imbalance): ఆదాయం ఎక్కువగా కేంద్రానికి, ఖర్చు బాధ్యతలు (విద్య, ఆరోగ్యం, పోలీసు) ఎక్కువగా రాష్ట్రాలకు. అందుకే పన్నుల పంపిణీ, గ్రాంట్లు అవసరం.

ఒక పన్నును ఒకరు విధించి (Levy), మరొకరు వసూలు చేసి (Collect), ఇంకొకరు ఆదాయం పొందవచ్చు (Appropriate). ఈ మూడు దశలను గుర్తుంచుకుంటే ఆర్టికల్స్ 268-271 సులభంగా అర్థమవుతాయి.

• ఆర్టికల్ 268 – కేంద్రం విధిస్తుంది, రాష్ట్రాలు వసూలు చేసి ఉంచుకుంటాయి:
  1. ఉదా: బిల్స్ ఆఫ్ ఎక్స్‌ఛేంజ్, చెక్కులు, ప్రామిసరీ నోట్లు, బీమా పాలసీలు, షేర్ల బదిలీ వంటి వాటిపై స్టాంప్ డ్యూటీలు.
  2. ఈ ఆదాయం కన్సాలిడేటెడ్ ఫండ్ ఆఫ్ ఇండియాలో భాగం కాదు; రాష్ట్రాలకే చెందుతుంది.
• ఆర్టికల్ 268A – సేవా పన్ను:
  1. 88వ సవరణ (2003) ద్వారా చేర్చారు
  2. 101వ సవరణ (2016) ద్వారా GST రావడంతో తొలగించారు.
• ఆర్టికల్ 269 – కేంద్రం విధించి వసూలు చేస్తుంది, ఆదాయం రాష్ట్రాలకు అప్పగిస్తుంది:
  1. అంతర్ రాష్ట్ర వాణిజ్యంలో వస్తువుల అమ్మకం/కొనుగోలుపై పన్ను (వార్తాపత్రికలు తప్ప), సరుకుల రవాణా (Consignment) పై పన్ను.
  2. ఈ ఆదాయాన్ని పార్లమెంటు నిర్ణయించిన సూత్రాల ప్రకారం రాష్ట్రాలకు పంచుతారు.
• ఆర్టికల్ 269A – అంతర్ రాష్ట్ర GST (IGST): 101వ సవరణ ద్వారా. కేంద్రం వసూలు చేసి, GST కౌన్సిల్ సిఫారసుల ప్రకారం కేంద్రం-రాష్ట్రాల మధ్య పంచుతుంది.
• ఆర్టికల్ 270 – కేంద్రం విధించి వసూలు చేస్తుంది, కేంద్రం-రాష్ట్రాలు పంచుకుంటాయి:
  1. కేంద్ర జాబితాలోని పన్నులు, సుంకాలు (ఆర్టికల్స్ 268, 269, 269A, సర్‌చార్జ్‌లు, సెస్‌లు తప్ప) అన్నీ ఈ విభజనలోకి వస్తాయి.
  2. 80వ సవరణ (2000) ద్వారా ఈ 'విభజించదగిన పన్నుల సమూహం (Divisible Pool)' విధానం వచ్చింది – 10వ ఆర్థిక సంఘం సిఫారసు ఆధారంగా.
  3. రాష్ట్రాల వాటాను ఆర్థిక సంఘం (Finance Commission) సిఫారసు చేస్తుంది.
• ఆర్టికల్ 271 – సర్‌చార్జ్‌లు (Surcharges): ఆర్టికల్స్ 269, 270లోని పన్నులపై కేంద్రం విధించే సర్‌చార్జ్‌ల ఆదాయం పూర్తిగా కేంద్రానికే. (GST పై సర్‌చార్జ్ విధించకూడదు.)
• సెస్ (Cess): సెస్ ఆదాయం కూడా విభజించదగిన పూల్‌లోకి రాదు – అందుకే సెస్‌ల పెరుగుదలపై రాష్ట్రాలు అభ్యంతరం చెబుతాయి.
• ఆర్టికల్ 272: 80వ సవరణ ద్వారా తొలగించారు.

పన్నుల వాటాతో పాటు కేంద్రం రాష్ట్రాలకు గ్రాంట్ల రూపంలో కూడా నిధులు ఇస్తుంది. ఇవి రెండు రకాలు – చట్టబద్ధ గ్రాంట్లు (Statutory Grants), విచక్షణ గ్రాంట్లు (Discretionary Grants). పేద రాష్ట్రాలకు ఇవి చాలా ముఖ్యం.

• చట్టబద్ధ గ్రాంట్లు – ఆర్టికల్ 275:
  1. సహాయం అవసరమైన రాష్ట్రాలకు పార్లమెంటు గ్రాంట్లు ఇస్తుంది – అన్ని రాష్ట్రాలకు కాదు.
  2. ఇవి భారత సంచిత నిధి (Consolidated Fund of India) నుండి 'చార్జ్డ్' ఖర్చుగా చెల్లిస్తారు.
  3. ఆర్థిక సంఘం (Finance Commission) సిఫారసుల ఆధారంగా ఇస్తారు.
  4. షెడ్యూల్డ్ తెగల సంక్షేమం, షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాల పరిపాలన మెరుగుదల కోసం ప్రత్యేక గ్రాంట్లు కూడా ఈ ఆర్టికల్ కిందే (ఆర్టికల్ 275(1) నిబంధన).
  5. ఉదా: రెవెన్యూ లోటు గ్రాంట్లు (Revenue Deficit Grants), స్థానిక సంస్థలకు గ్రాంట్లు, విపత్తు నిర్వహణ గ్రాంట్లు.
• విచక్షణ గ్రాంట్లు – ఆర్టికల్ 282:
  1. ఏదైనా ప్రజా ప్రయోజనం (Public Purpose) కోసం కేంద్రం, రాష్ట్రాలు రెండూ గ్రాంట్లు ఇవ్వవచ్చు – ఆ విషయం తమ శాసన పరిధిలో లేకపోయినా.
  2. ఇవి కేంద్రం విచక్షణపై ఆధారపడతాయి; ఆర్థిక సంఘం సిఫారసు అవసరం లేదు.
  3. గతంలో ప్రణాళికా సంఘం (Planning Commission) సిఫారసులతో ఇచ్చే ప్లాన్ గ్రాంట్లు, ఇప్పుడు కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలు (Centrally Sponsored Schemes) ఈ ఆర్టికల్ కిందే.
  4. విమర్శ: ఈ గ్రాంట్ల ద్వారా కేంద్రం రాష్ట్రాలపై ప్రభావం చూపుతుందని రాష్ట్రాల ఆరోపణ.
• ఇతర గ్రాంట్లు – ఆర్టికల్ 273: జనపనార (Jute) ఎగుమతి సుంకంలో వాటాకు బదులుగా అస్సాం, బిహార్, ఒడిశా, పశ్చిమ బెంగాల్‌లకు 10 సంవత్సరాల పాటు ఇచ్చిన తాత్కాలిక గ్రాంట్లు.
• ఆర్థిక సంఘం పాత్ర (ఆర్టికల్ 280): ప్రతి 5 సంవత్సరాలకు రాష్ట్రపతి ఏర్పాటు చేస్తారు. పన్నుల విభజన, ఆర్టికల్ 275 గ్రాంట్ల సూత్రాలు సిఫారసు చేస్తుంది. (వివరాలు 'ఆర్థిక సంఘం' విభాగంలో.)

వస్తు సేవల పన్ను (GST) కేంద్రం, రాష్ట్రాలు కలిసి నిర్వహించే పన్ను. దీనిపై నిర్ణయాలు తీసుకోవడానికి 101వ రాజ్యాంగ సవరణ (2016) ద్వారా GST కౌన్సిల్ అనే రాజ్యాంగ సంస్థను ఏర్పాటు చేశారు. ఇది సహకార సమాఖ్య (Cooperative Federalism)కు మంచి ఉదాహరణ.

• రాజ్యాంగ ఆధారం: ఆర్టికల్ 279A, 101వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం 2016.
• రాష్ట్రాల ఆమోదం అవసరమైన సవరణ (సగం రాష్ట్రాల అంగీకారం). మొదట ఆమోదించిన రాష్ట్రం – అస్సాం.
• GST అమలు: 1 జూలై 2017 నుండి. జూలై 1 – GST దినోత్సవం.
• కూర్పు (Composition):
  1. అధ్యక్షుడు (Chairperson) – కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రి.
  2. సభ్యుడు – కేంద్ర ఆర్థిక శాఖ సహాయ మంత్రి (Minister of State – Revenue/Finance).
  3. ప్రతి రాష్ట్రం నుండి ఆర్థిక/పన్నుల శాఖ మంత్రి లేదా రాష్ట్రం నామినేట్ చేసే మంత్రి.
  4. సభ్యులు తమలో ఒకరిని ఉపాధ్యక్షుడిగా ఎన్నుకుంటారు.
• నిర్ణయాల విధానం (Voting):
  1. కోరం – మొత్తం సభ్యుల్లో సగం.
  2. హాజరై ఓటు వేసినవారి బరువైన ఓట్లలో (Weighted Votes) 3/4 మెజారిటీతో నిర్ణయం.
  3. కేంద్రం ఓటు బరువు – 1/3; అన్ని రాష్ట్రాలు కలిపి – 2/3.
  4. అంటే కేంద్రం ఒక్కటే గానీ, రాష్ట్రాలు ఒక్కటే గానీ నిర్ణయం తీసుకోలేవు.
• సిఫారసు చేసే అంశాలు: GST రేట్లు, మినహాయింపు వస్తువులు, మోడల్ GST చట్టాలు, పరిమితులు (Threshold), ప్రత్యేక రాష్ట్రాలకు ప్రత్యేక నిబంధనలు, విపత్తుల సమయంలో ప్రత్యేక రేట్లు.
• GST పరిధిలో లేనివి: మానవ వినియోగానికి మద్యం (Alcohol) పూర్తిగా బయట. పెట్రోలియం ఉత్పత్తులపై GST ఎప్పటి నుండి విధించాలో కౌన్సిల్ సిఫారసు చేయాలి – అప్పటి వరకు పాత పన్నులే.
• మోహిత్ మినరల్స్ కేసు (Union of India vs Mohit Minerals), మే 2022: GST కౌన్సిల్ సిఫారసులు కేంద్రం, రాష్ట్రాలకు బంధనకారి (Binding) కావు, అవి సలహా విలువ మాత్రమే కలిగి ఉంటాయని సుప్రీంకోర్టు చెప్పింది.
• GST పరిహారం: GST వల్ల రాష్ట్రాలకు వచ్చే నష్టాన్ని 5 సంవత్సరాల పాటు (2017-2022) కేంద్రం పరిహారం (Compensation) చెల్లిస్తుందని GST (రాష్ట్రాలకు పరిహారం) చట్టం 2017 చెప్పింది.

కేంద్రం, రాష్ట్రాలు రెండూ అప్పులు తీసుకోవచ్చు. కానీ రాష్ట్రాల రుణాలపై కేంద్రానికి కొంత నియంత్రణ ఉంది. అలాగే కేంద్ర, రాష్ట్ర ఆస్తులపై ఒకరు మరొకరిపై పన్ను వేయకుండా రక్షణలు కూడా ఉన్నాయి.

• ఆర్టికల్ 292 – కేంద్ర రుణాలు:
  1. భారత సంచిత నిధి హామీపై (Security of Consolidated Fund of India) దేశంలోపల, బయట అప్పు తీసుకోవచ్చు.
  2. పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా పరిమితులు పెట్టవచ్చు.
• ఆర్టికల్ 293 – రాష్ట్రాల రుణాలు:
  1. రాష్ట్రాలు దేశంలోపల మాత్రమే అప్పు తీసుకోవచ్చు – విదేశాల నుండి నేరుగా తీసుకోలేవు.
  2. రాష్ట్ర సంచిత నిధి హామీపై, రాష్ట్ర శాసనసభ నిర్ణయించిన పరిమితుల్లో.
  3. కేంద్రం రాష్ట్రాలకు రుణాలు ఇవ్వవచ్చు, లేదా రాష్ట్ర రుణాలకు హామీ ఇవ్వవచ్చు.
  4. కేంద్రానికి బాకీ ఉన్న రాష్ట్రం కొత్త అప్పు తీసుకోవాలంటే కేంద్రం అనుమతి (Consent) తప్పనిసరి – ఆర్టికల్ 293(3). దాదాపు అన్ని రాష్ట్రాలు కేంద్రానికి బాకీ ఉండడం వల్ల ఇది పెద్ద నియంత్రణ.
• ఆర్టికల్ 285 – కేంద్ర ఆస్తులకు మినహాయింపు: కేంద్ర ప్రభుత్వ ఆస్తులపై రాష్ట్రాలు లేదా స్థానిక సంస్థలు పన్ను విధించకూడదు (పార్లమెంటు అనుమతిస్తే తప్ప).
• కానీ కేంద్ర ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలు (PSUs, కంపెనీలు) ప్రత్యేక చట్టబద్ధ వ్యక్తులు – వాటికి ఈ మినహాయింపు ఉండదు.
• ఆర్టికల్ 289 – రాష్ట్ర ఆస్తులకు మినహాయింపు: రాష్ట్ర ప్రభుత్వ ఆస్తులు, ఆదాయంపై కేంద్రం ఆదాయపు పన్ను విధించకూడదు.
• కానీ రాష్ట్రం నడిపే వ్యాపారాలపై (Trade or Business) పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా పన్ను విధించవచ్చు.
• ఆర్టికల్ 287, 288: కేంద్ర ప్రభుత్వం వినియోగించే విద్యుత్‌పై, అలాగే కేంద్ర సంస్థల నీరు/విద్యుత్‌పై రాష్ట్ర పన్నుల పరిమితులు.
• ఆర్థిక బాధ్యత చట్టాలు:
  1. కేంద్రం FRBM చట్టం 2003 (Fiscal Responsibility and Budget Management Act) తెచ్చింది
  2. రాష్ట్రాలు కూడా తమ సొంత FRBM చట్టాలు చేసుకున్నాయి. రాష్ట్రాల ద్రవ్యలోటు పరిమితిని ఆర్థిక సంఘం సూచనలతో కేంద్రం నిర్ణయిస్తుంది.