ఎన్నికల సంఘం (Election Commission)

భారత ఎన్నికల సంఘం (Election Commission of India – ECI) దేశంలో ఎన్నికలు స్వేచ్ఛగా, న్యాయంగా జరిగేలా చూసే రాజ్యాంగ సంస్థ (Constitutional Body). ఇది నేరుగా రాజ్యాంగం ద్వారానే ఏర్పడింది. కేంద్రానికి, రాష్ట్రాలకు రెండింటికీ ఇది ఒక్కటే సంస్థ.

• ఏర్పాటు తేదీ: 25 జనవరి 1950 – రాజ్యాంగం అమలుకు ఒక్క రోజు ముందు ఏర్పడింది.
• అందుకే 2011 నుండి ప్రతి సంవత్సరం జనవరి 25ను 'జాతీయ ఓటర్ల దినోత్సవం (National Voters' Day)'గా జరుపుకుంటున్నారు.
• రాజ్యాంగ భాగం: భాగం XV (Part XV), ఆర్టికల్స్ 324 నుండి 329 వరకు ఎన్నికల గురించి ఉంటాయి.
• ఆర్టికల్ 324: ఎన్నికల పర్యవేక్షణ, నిర్దేశం, నియంత్రణ (Superintendence, Direction and Control) అధికారం ఎన్నికల సంఘానికి ఇస్తుంది.
• ఏ ఎన్నికలు నిర్వహిస్తుంది?:
  1. లోక్‌సభ, రాజ్యసభ (పార్లమెంటు)
  2. రాష్ట్ర శాసనసభలు, శాసనమండళ్లు
  3. రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి పదవులు
• ఏవి నిర్వహించదు?: పంచాయతీ, మున్సిపాలిటీ ఎన్నికలు – వీటిని రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం (State Election Commission) నిర్వహిస్తుంది.
• స్వభావం: శాశ్వత (Permanent), స్వతంత్ర (Independent) సంస్థ. ప్రధాన కార్యాలయం న్యూఢిల్లీ (నిర్వాచన్ సదన్).

ఆర్టికల్ 324 ఎన్నికల సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేస్తే, ఆ తర్వాతి ఆర్టికల్స్ ఓటు హక్కు, ఓటర్ల జాబితా, ఎన్నికల చట్టాల గురించి చెబుతాయి. పరీక్షల్లో 'ఏ ఆర్టికల్ ఏమి చెబుతుంది' అని తరచూ అడుగుతారు.

• ఆర్టికల్ 325: ప్రతి నియోజకవర్గానికి ఒకే సాధారణ ఓటర్ల జాబితా (Single General Electoral Roll).
• మతం, జాతి, కులం, లింగం ఆధారంగా ఎవరినీ ఓటర్ల జాబితా నుండి తొలగించకూడదు.
• బ్రిటిష్ కాలంలోని 'ప్రత్యేక నియోజకవర్గాల (Separate Electorates)' విధానాన్ని ఇది రద్దు చేసింది.
• ఆర్టికల్ 326: వయోజన ఓటు హక్కు (Universal Adult Franchise).
• మొదట ఓటు వయస్సు 21 సంవత్సరాలు.
• 61వ రాజ్యాంగ సవరణ (1988) ద్వారా 18 సంవత్సరాలకు తగ్గించారు (1989 నుండి అమలు). అప్పటి ప్రధాని రాజీవ్ గాంధీ.
• ఆర్టికల్ 327: పార్లమెంటు, రాష్ట్ర శాసనసభల ఎన్నికలపై చట్టాలు చేసే అధికారం పార్లమెంటుకు ఉంది.
• ఉదా: ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం 1950 (ఓటర్ల జాబితా, సీట్ల కేటాయింపు), ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం 1951 (ఎన్నికల నిర్వహణ, అనర్హతలు).
• ఆర్టికల్ 328: పార్లమెంటు చట్టం చేయని విషయాల్లో రాష్ట్ర శాసనసభ తమ ఎన్నికలపై చట్టం చేయవచ్చు.
• ఆర్టికల్ 329: ఎన్నికల విషయాల్లో కోర్టుల జోక్యంపై నిషేధం.
• నియోజకవర్గాల పునర్విభజన (Delimitation), సీట్ల కేటాయింపు చట్టాలను కోర్టుల్లో ప్రశ్నించలేరు.
• ఎన్నికను 'ఎన్నికల పిటిషన్ (Election Petition)' ద్వారా మాత్రమే సవాలు చేయాలి. MP/MLA ఎన్నికల పిటిషన్‌లను హైకోర్టు విచారిస్తుంది.
• గుర్తుంచుకోండి: రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల వివాదాలను సుప్రీంకోర్టు మాత్రమే విచారిస్తుంది (ఆర్టికల్ 71).

రాజ్యాంగం ఎన్నికల సంఘంలో ఎంతమంది సభ్యులు ఉండాలో నిర్ణయించలేదు. ఆ సంఖ్యను రాష్ట్రపతి నిర్ణయిస్తారు. మొదట్లో ఒక్క ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ (CEC) మాత్రమే ఉండేవారు.

• సభ్యులు: ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ (Chief Election Commissioner – CEC) + రాష్ట్రపతి నిర్ణయించినంత మంది ఎన్నికల కమిషనర్లు (Election Commissioners – ECs).
• 1950–1989: ఏక సభ్య సంఘం (Single-member body) – CEC ఒక్కరే.
• 1989 అక్టోబర్: మొదటిసారి ఇద్దరు అదనపు ఎన్నికల కమిషనర్లను నియమించారు (ఓటు వయస్సు 18కి తగ్గడంతో పని పెరిగిందని).
• కానీ జనవరి 1990లో ఆ రెండు పదవులను రద్దు చేశారు.
• 1993 అక్టోబర్ 1: మళ్లీ ఇద్దరు ఎన్నికల కమిషనర్లను నియమించారు. అప్పటి నుండి ఇది బహుళ సభ్య సంఘం (Multi-member body).
• ప్రస్తుతం: 1 CEC + 2 ECs = మొత్తం 3 మంది.
• నిర్ణయాలు: CEC, ECsలకు సమాన అధికారాలు ఉంటాయి. అభిప్రాయ భేదం వస్తే మెజారిటీ (Majority) ద్వారా నిర్ణయం తీసుకుంటారు.
• ప్రాంతీయ కమిషనర్లు (Regional Commissioners): అవసరమైతే ఎన్నికల సంఘంతో సంప్రదించి రాష్ట్రపతి నియమించవచ్చు.
• రాష్ట్ర స్థాయిలో: ప్రతి రాష్ట్రంలో ముఖ్య ఎన్నికల అధికారి (Chief Electoral Officer – CEO) ఉంటారు. ఈయనను ECI రాష్ట్ర ప్రభుత్వంతో సంప్రదించి నియమిస్తుంది. జిల్లాలో జిల్లా ఎన్నికల అధికారి (District Election Officer), నియోజకవర్గంలో రిటర్నింగ్ అధికారి (Returning Officer) ఉంటారు.

ఎన్నికల సంఘం స్వతంత్రంగా పని చేయాలంటే, దాని సభ్యులను ప్రభుత్వం ఇష్టం వచ్చినట్లు తొలగించలేని రక్షణ ఉండాలి. అందుకే రాజ్యాంగం CECకి సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తికి ఉన్నంత రక్షణ ఇచ్చింది.

• నియామకం: CEC, ECsలను రాష్ట్రపతి (President) నియమిస్తారు.
• పదవీకాలం: 6 సంవత్సరాలు లేదా 65 సంవత్సరాల వయస్సు – ఏది ముందైతే అది.
• రాజీనామా: రాష్ట్రపతికి రాజీనామా సమర్పిస్తారు.
• CEC తొలగింపు:
  1. సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించే విధానంలోనే, అదే కారణాలపై మాత్రమే.
  2. కారణాలు: నిరూపించబడిన దుష్ప్రవర్తన (Proved Misbehaviour) లేదా అసమర్థత (Incapacity).
  3. పార్లమెంటు రెండు సభలు ప్రత్యేక మెజారిటీ (Special Majority)తో తీర్మానం ఆమోదించాలి. తర్వాత రాష్ట్రపతి తొలగిస్తారు.
• ECs తొలగింపు: CEC సిఫారసు (Recommendation) లేకుండా ఎన్నికల కమిషనర్లను తొలగించకూడదు (ఆర్టికల్ 324(5)).
• సేవా నిబంధనలు: నియామకం తర్వాత CEC జీతభత్యాలు, సేవా నిబంధనలను అతనికి నష్టం కలిగేలా మార్చకూడదు.
• రాజ్యాంగంలోని లోపాలు (విమర్శలు):
  1. సభ్యుల అర్హతలు (విద్య, అనుభవం) రాజ్యాంగం నిర్దేశించలేదు.
  2. పదవీ విరమణ తర్వాత ప్రభుత్వ పదవులు చేపట్టకూడదనే నిషేధం లేదు.

2023 వరకు CEC, ECsలను కేంద్ర ప్రభుత్వ సలహా మేరకు రాష్ట్రపతి నేరుగా నియమించేవారు. దీనిపై నిష్పక్షపాతం గురించి ప్రశ్నలు రావడంతో సుప్రీంకోర్టు, తర్వాత పార్లమెంటు కొత్త విధానం తీసుకొచ్చాయి.

• అనూప్ బరన్వాల్ కేసు (Anoop Baranwal vs Union of India), మార్చి 2023:
  1. పార్లమెంటు చట్టం చేసే వరకు CEC, ECsలను ఈ కమిటీ సిఫారసుతో నియమించాలని సుప్రీంకోర్టు రాజ్యాంగ ధర్మాసనం తీర్పు ఇచ్చింది: ప్రధానమంత్రి, లోక్‌సభ ప్రతిపక్ష నాయకుడు, భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి (CJI).
• కొత్త చట్టం: ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ & ఇతర ఎన్నికల కమిషనర్ల (నియామకం, సేవా నిబంధనలు, పదవీకాలం) చట్టం, 2023 (Chief Election Commissioner and Other Election Commissioners Act, 2023).
• ఎంపిక కమిటీ (Selection Committee):
  1. ప్రధానమంత్రి – అధ్యక్షుడు (Chairperson)
  2. లోక్‌సభలో ప్రతిపక్ష నాయకుడు (లేకపోతే అతిపెద్ద ప్రతిపక్ష పార్టీ నాయకుడు)
  3. ప్రధానమంత్రి నామినేట్ చేసే ఒక కేంద్ర కేబినెట్ మంత్రి
  4. గమనిక: ఈ కమిటీలో CJI లేరు – ఇదే పెద్ద చర్చనీయాంశం.
• శోధన కమిటీ (Search Committee): కేంద్ర న్యాయశాఖ మంత్రి నేతృత్వంలో, ఇద్దరు కార్యదర్శి స్థాయి అధికారులతో, 5 మంది పేర్లతో ప్యానెల్ తయారు చేస్తుంది. ఎంపిక కమిటీ ఆ ప్యానెల్ బయటి వ్యక్తిని కూడా ఎంచుకోవచ్చు.
• అర్హత: కేంద్ర ప్రభుత్వ కార్యదర్శి (Secretary) హోదాలో పని చేసిన/చేస్తున్న వ్యక్తులు, ఎన్నికల నిర్వహణలో అనుభవం ఉన్నవారు.
• పదవీకాలం: 6 సంవత్సరాలు లేదా 65 ఏళ్లు. మళ్లీ నియామకానికి (Re-appointment) అర్హత లేదు.
• జీతం: సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తికి సమానం.
• తొలి నియామకాలు: ఈ చట్టం ప్రకారం మార్చి 2024లో ఇద్దరు ఎన్నికల కమిషనర్లు – జ్ఞానేష్ కుమార్, సుఖ్‌బీర్ సింగ్ సంధు నియమితులయ్యారు.

ఎన్నికల సంఘం పనులను మూడు రకాలుగా విభజించవచ్చు: పరిపాలనా (Administrative), సలహా (Advisory), పాక్షిక న్యాయ (Quasi-judicial) విధులు. ఎన్నికల ప్రకటన నుండి ఫలితాల వరకు ప్రతి దశ దీని నియంత్రణలోనే ఉంటుంది.

• పరిపాలనా విధులు:
  1. ఓటర్ల జాబితా తయారీ, సవరణ; అర్హులైన ఓటర్ల నమోదు.
  2. ఎన్నికల షెడ్యూల్ ప్రకటించడం, నామినేషన్ల పరిశీలన.
  3. రాజకీయ పార్టీలకు గుర్తింపు (Recognition) ఇవ్వడం, ఎన్నికల గుర్తులు (Symbols) కేటాయించడం – ఎన్నికల గుర్తుల (రిజర్వేషన్ & కేటాయింపు) ఉత్తర్వు, 1968 ప్రకారం.
  4. జాతీయ పార్టీ, రాష్ట్ర పార్టీ హోదా నిర్ణయించడం.
  5. ఆదర్శ ప్రవర్తనా నియమావళి (Model Code of Conduct) అమలు చేయడం.
• సలహా విధులు:
  1. MPల అనర్హత విషయంలో రాష్ట్రపతికి, MLAల అనర్హత విషయంలో గవర్నర్‌కు సలహా ఇస్తుంది (ఆర్టికల్స్ 103, 192). ఈ సలహా వారికి కట్టుబడి ఉంటుంది.
• పాక్షిక న్యాయ విధులు:
  1. పార్టీల గుర్తింపు, గుర్తుల కేటాయింపుపై వచ్చే వివాదాలను పరిష్కరిస్తుంది.
  2. ఎన్నికల ఖర్చు లెక్కలు సమర్పించని అభ్యర్థులను అనర్హులుగా ప్రకటిస్తుంది.
• ఆదర్శ ప్రవర్తనా నియమావళి (MCC):
  1. దీనికి చట్టబద్ధత లేదు – పార్టీల అంగీకారంతో రూపొందిన నియమాలు.
  2. ఎన్నికల షెడ్యూల్ ప్రకటించిన రోజు నుండి ఫలితాల వరకు అమలులో ఉంటుంది.
  3. మొదటిసారి 1960లో కేరళ శాసనసభ ఎన్నికల్లో ప్రారంభమైంది.
• సంస్కరణలు:
  1. EVM మొదటి వినియోగం: 1982, కేరళలోని పరవూర్ (Paravur) నియోజకవర్గం.
  2. 2004 లోక్‌సభ ఎన్నికల్లో దేశమంతా EVMలు.
  3. NOTA (పై ఎవరూ కాదు): 2013 సుప్రీంకోర్టు తీర్పు (PUCL కేసు) తర్వాత ప్రవేశపెట్టారు.
  4. VVPAT మొదటి వినియోగం: 2013, నాగాలాండ్‌లోని నోక్సెన్ ఉప ఎన్నిక.

భారతదేశ తొలి సార్వత్రిక ఎన్నికలు ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ప్రజాస్వామ్య ప్రయోగం. ఆ కష్టమైన పనిని విజయవంతం చేసింది తొలి CEC సుకుమార్ సేన్. పరీక్షల్లో 'మొదటి', 'మహిళ' వంటి ప్రశ్నలు ఎక్కువగా వస్తాయి.

• తొలి CEC: సుకుమార్ సేన్ (Sukumar Sen) – 1950 నుండి 1958 వరకు.
• ఆయన ఆధ్వర్యంలో 1951–52లో తొలి సార్వత్రిక ఎన్నికలు, 1957లో రెండో సార్వత్రిక ఎన్నికలు జరిగాయి.
• అప్పట్లో చాలామంది ఓటర్లు చదువుకోనివారు. అందుకే ప్రతి పార్టీకి గుర్తు (Symbol), వేర్వేరు బ్యాలెట్ పెట్టెలు వాడారు.
• చెరగని సిరా (Indelible Ink) వాడకం కూడా తొలి ఎన్నికల నుండే మొదలైంది.
• తొలి సార్వత్రిక ఎన్నికలు: అక్టోబర్ 1951 నుండి ఫిబ్రవరి 1952 వరకు, దాదాపు 4 నెలలు జరిగాయి.
• తొలి మహిళా CEC: వి.ఎస్. రమాదేవి (V.S. Ramadevi) – 1990లో కొద్ది రోజులు పని చేశారు.
• టి.ఎన్. శేషన్ (T.N. Seshan): 10వ CEC (1990–1996).
• ఆదర్శ ప్రవర్తనా నియమావళిని కఠినంగా అమలు చేశారు.
• ఓటరు గుర్తింపు కార్డు (EPIC – Electors Photo Identity Card) ను 1993లో ప్రవేశపెట్టారు.
• ఆయనకు 1996లో రామన్ మెగసెసే అవార్డు వచ్చింది.
• శేషన్ కేసు (1995):
  1. T.N. Seshan vs Union of India – CEC, ECs సమానులే
  2. మెజారిటీ నిర్ణయం చెల్లుతుందని సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ఇచ్చింది.

గ్రామ పంచాయతీ, మండల పరిషత్, జిల్లా పరిషత్, మున్సిపాలిటీ, కార్పొరేషన్ ఎన్నికలను భారత ఎన్నికల సంఘం నిర్వహించదు. వీటి కోసం ప్రతి రాష్ట్రంలో ప్రత్యేకంగా రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం (State Election Commission – SEC) ఉంటుంది.

• రాజ్యాంగ ఆధారం:
  1. ఆర్టికల్ 243K – పంచాయతీ ఎన్నికలు (73వ రాజ్యాంగ సవరణ, 1992).
  2. ఆర్టికల్ 243ZA – మున్సిపాలిటీ ఎన్నికలు (74వ రాజ్యాంగ సవరణ, 1992).
• నిర్మాణం: రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషనర్ (State Election Commissioner) – ఒక్కరే.
• నియామకం: రాష్ట్ర గవర్నర్ (Governor) నియమిస్తారు.
• తొలగింపు: హైకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించే విధానంలో, అవే కారణాలపై మాత్రమే.
• గవర్నర్ నియమించినా, గవర్నర్ తనంతట తాను తొలగించలేరు.
• సేవా నిబంధనలు:
  1. గవర్నర్ నిర్ణయిస్తారు
  2. నియామకం తర్వాత నష్టం కలిగేలా మార్చకూడదు.
• విధులు:
  1. స్థానిక సంస్థల ఓటర్ల జాబితా తయారీ.
  2. పంచాయతీ, మున్సిపల్ ఎన్నికల పర్యవేక్షణ, నిర్దేశం, నియంత్రణ.
• ఆర్టికల్ 243-O: పంచాయతీ ఎన్నికల విషయాల్లో కోర్టుల జోక్యంపై నిషేధం (ఆర్టికల్ 329 లాగానే). మున్సిపాలిటీలకు ఆర్టికల్ 243ZG.
• ECI vs SEC తేడా:
  1. ECI – బహుళ సభ్య సంఘం, రాష్ట్రపతి నియామకం, సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి విధానంలో తొలగింపు.
  2. SEC – ఒక్కరే కమిషనర్, గవర్నర్ నియామకం, హైకోర్టు న్యాయమూర్తి విధానంలో తొలగింపు.
• ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ: రెండు రాష్ట్రాలకూ వేర్వేరు రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘాలు ఉన్నాయి. గ్రామ పంచాయతీ, MPTC, ZPTC, మున్సిపల్ ఎన్నికలు ఇవే నిర్వహిస్తాయి.