చారిత్రక నేపథ్యం – 1773 నుండి 1947 చట్టాలు (Historical Background)

ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (East India Company) వ్యవహారాలను నియంత్రించడానికి బ్రిటిష్ పార్లమెంటు చేసిన మొదటి చట్టం ఇదే. భారతదేశంలో కేంద్రీకృత పాలనకు ఇది పునాది వేసింది. అందుకే పరీక్షల్లో దీన్ని 'మొదటి అడుగు' అని అడుగుతారు.

• ప్రాముఖ్యత: కంపెనీ రాజకీయ, పరిపాలనా పనులను బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం మొదటిసారి గుర్తించింది, నియంత్రించడం మొదలుపెట్టింది.
• గవర్నర్ జనరల్ ఆఫ్ బెంగాల్: బెంగాల్ గవర్నర్‌ను 'బెంగాల్ గవర్నర్ జనరల్ (Governor-General of Bengal)' గా మార్చారు.
• మొదటి బెంగాల్ గవర్నర్ జనరల్: లార్డ్ వారెన్ హేస్టింగ్స్ (Warren Hastings)
• ఆయనకు సహాయంగా నలుగురు సభ్యులతో కార్యనిర్వాహక మండలి (Executive Council)
• బొంబాయి, మద్రాస్: ఈ రెండు ప్రెసిడెన్సీల గవర్నర్లను బెంగాల్ గవర్నర్ జనరల్ కింద ఉంచారు.
• సుప్రీంకోర్టు: కలకత్తాలో 1774లో సుప్రీంకోర్టు ఏర్పాటైంది.
• ఒక ప్రధాన న్యాయమూర్తి + ముగ్గురు ఇతర న్యాయమూర్తులు
• మొదటి ప్రధాన న్యాయమూర్తి: సర్ ఎలిజా ఇంపే (Elijah Impey)
• అవినీతి నియంత్రణ: కంపెనీ ఉద్యోగులు ప్రైవేట్ వ్యాపారం చేయడం, స్థానికుల నుండి బహుమతులు, లంచాలు తీసుకోవడం నిషేధించారు.
• నివేదికలు: కంపెనీ డైరెక్టర్ల సభ (Court of Directors) భారతదేశంలోని ఆదాయం, పౌర, సైనిక వ్యవహారాలను బ్రిటిష్ ప్రభుత్వానికి తెలియజేయాలి.

రెగ్యులేటింగ్ చట్టంలోని లోపాలను సరిచేయడానికి 1784లో పిట్స్ ఇండియా చట్టం తెచ్చారు. అప్పటి బ్రిటిష్ ప్రధాని విలియం పిట్ (William Pitt the Younger) పేరు మీద దీనికి ఆ పేరు వచ్చింది.

కంపెనీ వ్యాపారాన్ని, రాజకీయ పాలనను వేరు చేయడం దీని ముఖ్య ఉద్దేశం.

• వ్యాపారం – రాజకీయం వేరు: కంపెనీ వాణిజ్య పనులు, రాజకీయ పనులను వేర్వేరుగా విభజించారు.
• వాణిజ్య వ్యవహారాలు: డైరెక్టర్ల సభ (Court of Directors)
• రాజకీయ వ్యవహారాలు: కొత్తగా ఏర్పాటైన బోర్డ్ ఆఫ్ కంట్రోల్ (Board of Control)
• ద్వంద్వ ప్రభుత్వం (Double Government): ఈ రెండు సంస్థల పాలనను 'ద్వంద్వ ప్రభుత్వ వ్యవస్థ' అంటారు. ఈ పద్ధతి 1858 వరకు కొనసాగింది.
• బోర్డ్ ఆఫ్ కంట్రోల్ అధికారాలు: భారతదేశంలోని బ్రిటిష్ ఆధీన ప్రాంతాల పౌర, సైనిక పాలన, ఆదాయాన్ని పర్యవేక్షించే అధికారం దీనికి ఇచ్చారు.
• 'బ్రిటిష్ ఆధీన ప్రాంతాలు': కంపెనీ ఆధీనంలోని భారత ప్రాంతాలను మొదటిసారి 'బ్రిటిష్ ఆధీన ప్రాంతాలు (British Possessions in India)' అని పిలిచారు.
• ప్రభుత్వ ఆధిపత్యం: కంపెనీ వ్యవహారాలు, భారత పాలనపై బ్రిటిష్ ప్రభుత్వానికి అత్యున్నత నియంత్రణ వచ్చింది.

ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి వ్యాపార అనుమతి (Charter) నిర్ణీత కాలానికే ఇచ్చేవారు. గడువు ముగిసినప్పుడల్లా బ్రిటిష్ పార్లమెంటు కొత్త చార్టర్ చట్టం చేసేది. ఇలా 1793, 1813, 1833, 1853లలో నాలుగు చార్టర్ చట్టాలు వచ్చాయి.

• 1793 చట్టం: కంపెనీ వ్యాపార గుత్తాధిపత్యం (Monopoly) మరో 20 ఏళ్లు పొడిగించారు.
• 1813 చట్టం:
  1. భారత వ్యాపారంపై కంపెనీ గుత్తాధిపత్యం రద్దు. కానీ తేయాకు (Tea), చైనాతో వ్యాపారంపై గుత్తాధిపత్యం కొనసాగింది.
  2. క్రైస్తవ మిషనరీలకు భారత్‌లో మత ప్రచారానికి అనుమతి.
  3. భారతీయుల విద్యకు ఏటా ₹1 లక్ష కేటాయింపు.
• 1833 చట్టం (కేంద్రీకరణకు చివరి అడుగు):
  1. బెంగాల్ గవర్నర్ జనరల్‌ను 'భారత గవర్నర్ జనరల్ (Governor-General of India)' గా మార్చారు. మొదటి వారు: లార్డ్ విలియం బెంటింక్.
  2. బొంబాయి, మద్రాస్ గవర్నర్ల శాసనాధికారాలు తీసేశారు.
  3. కంపెనీ వ్యాపార కార్యకలాపాలు పూర్తిగా ముగిశాయి. కంపెనీ కేవలం పరిపాలనా సంస్థగా మిగిలింది.
  4. సివిల్ సర్వీసులకు బహిరంగ పోటీ పెట్టాలని ప్రయత్నించారు, కానీ డైరెక్టర్ల సభ వ్యతిరేకతతో అమలు కాలేదు.
  5. గవర్నర్ జనరల్ మండలిలో న్యాయ సభ్యుడిగా (Law Member) లార్డ్ మెకాలే చేరారు.
• 1853 చట్టం (చివరి చార్టర్ చట్టం):
  1. గవర్నర్ జనరల్ మండలి శాసన (Legislative), కార్యనిర్వాహక (Executive) పనులను మొదటిసారి వేరు చేశారు.
  2. 6 కొత్త శాసన సభ్యులతో 'భారత (కేంద్ర) శాసన మండలి' ఏర్పడింది. ఇది చిన్న పార్లమెంటులా పనిచేసింది.
  3. ఈ 6 మందిలో 4 గురిని మద్రాస్, బొంబాయి, బెంగాల్, ఆగ్రా స్థానిక ప్రభుత్వాలు నియమించాయి – స్థానిక ప్రాతినిధ్యానికి మొదటి అడుగు.
  4. సివిల్ సర్వీసులకు బహిరంగ పోటీ పరీక్ష మొదలు; భారతీయులకూ అవకాశం. దీని కోసం 1854లో మెకాలే కమిటీ వేశారు.
  5. 20 ఏళ్ల గడువు పెట్టలేదు. పార్లమెంటు ఎప్పుడైనా కంపెనీ పాలన ముగించవచ్చని సూచించింది.

1857 తిరుగుబాటు (మొదటి స్వాతంత్ర్య సంగ్రామం) తర్వాత బ్రిటిష్ పార్లమెంటు ఈ చట్టం చేసింది. దీనితో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ పాలన ముగిసి, భారతదేశం నేరుగా బ్రిటిష్ రాణి (Crown) పాలనలోకి వచ్చింది.

దీన్ని 'భారతదేశ మంచి పాలన కోసం చట్టం (Act for the Good Government of India)' అని కూడా అంటారు.

• కంపెనీ పాలన రద్దు: కంపెనీ ఆధీనంలోని భూభాగాలు, అధికారాలు, ఆదాయం అన్నీ బ్రిటిష్ రాణికి బదిలీ అయ్యాయి.
• వైస్రాయ్ (Viceroy): భారత గవర్నర్ జనరల్ హోదాను 'భారత వైస్రాయ్' గా మార్చారు. ఆయన భారతదేశంలో బ్రిటిష్ రాణి ప్రత్యక్ష ప్రతినిధి.
• మొదటి వైస్రాయ్: లార్డ్ కానింగ్ (Lord Canning)
• ద్వంద్వ ప్రభుత్వం అంతం: బోర్డ్ ఆఫ్ కంట్రోల్, డైరెక్టర్ల సభ రెండింటినీ రద్దు చేశారు. పిట్స్ ఇండియా చట్టం తెచ్చిన ద్వంద్వ పాలన ముగిసింది.
• భారత రాజ్య కార్యదర్శి (Secretary of State for India): కొత్త పదవి సృష్టించారు.
• ఈయన బ్రిటిష్ కేబినెట్ సభ్యుడు, బ్రిటిష్ పార్లమెంటుకు బాధ్యుడు.
• భారత పాలనపై పూర్తి అధికారం, నియంత్రణ ఈయనదే.
• సహాయంగా 15 మంది సభ్యులతో 'భారత మండలి (Council of India)'.
• రాణి ప్రకటన: 1 నవంబర్ 1858న విక్టోరియా రాణి ప్రకటన (Queen’s Proclamation) ను లార్డ్ కానింగ్ అలహాబాద్‌లో చదివి వినిపించారు.
• లక్ష్యం: ఈ చట్టం ప్రధానంగా పరిపాలనా యంత్రాంగాన్ని మెరుగుపరచడానికే. భారతీయులకు పాలనలో భాగస్వామ్యం ఇవ్వలేదు.

1857 తిరుగుబాటు తర్వాత పాలనలో భారతీయుల సహకారం అవసరమని బ్రిటిష్ వారు గుర్తించారు. అందుకే 1861, 1892లలో భారత కౌన్సిళ్ల చట్టాలు తెచ్చారు. శాసన ప్రక్రియలో భారతీయులకు మొదటిసారి కొంత చోటు దక్కింది.

• భారత కౌన్సిళ్ల చట్టం 1861:
  1. చట్టాలు చేసే ప్రక్రియలో భారతీయులను భాగస్వాములను చేయడం మొదలైంది. వైస్రాయ్ కొంతమంది భారతీయులను అనధికార సభ్యులు (Non-official members) గా నామినేట్ చేయవచ్చు.
  2. 1862లో లార్డ్ కానింగ్ ముగ్గురు భారతీయులను నామినేట్ చేశారు: బనారస్ రాజా, పటియాలా మహారాజా, సర్ దినకర్ రావు.
  3. వికేంద్రీకరణ (Decentralisation): బొంబాయి, మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీలకు 1833లో తీసేసిన శాసనాధికారాలను తిరిగి ఇచ్చారు.
  4. బెంగాల్ (1862), వాయువ్య సరిహద్దు ప్రాంతాలు (1866), పంజాబ్ (1897) లకు కొత్త శాసన మండళ్లు ఏర్పడ్డాయి.
  5. లార్డ్ కానింగ్ 1859లో ప్రవేశపెట్టిన పోర్ట్‌ఫోలియో విధానానికి (Portfolio System) చట్టబద్ధమైన గుర్తింపు ఇచ్చారు.
  6. అత్యవసర సమయాల్లో వైస్రాయ్ ఆర్డినెన్సులు (Ordinances) జారీ చేయవచ్చు. వాటి గడువు 6 నెలలు.
• భారత కౌన్సిళ్ల చట్టం 1892:
  1. కేంద్ర, ప్రాంతీయ శాసన మండళ్లలో అనధికార సభ్యుల సంఖ్య పెంచారు. అయినా అధికార సభ్యులదే మెజారిటీ.
  2. శాసన మండళ్లకు బడ్జెట్‌పై చర్చించే అధికారం, కార్యనిర్వాహక వర్గాన్ని ప్రశ్నలు అడిగే అధికారం ఇచ్చారు.
  3. పరిమిత, పరోక్ష ఎన్నిక (Indirect Election) విధానం మొదలైంది. కానీ చట్టంలో 'ఎన్నిక' అనే పదం వాడలేదు – సిఫారసుల ఆధారంగా నామినేషన్ అన్నారు.

భారత కౌన్సిళ్ల చట్టం 1909ని 'మింటో–మార్లే సంస్కరణలు (Morley-Minto Reforms)' అంటారు. అప్పుడు లార్డ్ మార్లే భారత రాజ్య కార్యదర్శి, లార్డ్ మింటో వైస్రాయ్. ఈ చట్టం ముస్లింలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు ఇవ్వడం వల్ల చరిత్రలో చాలా ముఖ్యమైనది.

• శాసన మండళ్ల విస్తరణ: కేంద్ర శాసన మండలి సభ్యుల సంఖ్యను 16 నుండి 60కి పెంచారు. ప్రాంతీయ మండళ్లలో సభ్యుల సంఖ్య అన్నిచోట్లా ఒకేలా లేదు.
• మెజారిటీ:
  1. కేంద్ర శాసన మండలిలో అధికార సభ్యులదే మెజారిటీ.
  2. ప్రాంతీయ శాసన మండళ్లలో అనధికార సభ్యులకు మెజారిటీ ఇచ్చారు.
• చర్చా అధికారాలు: అనుబంధ ప్రశ్నలు (Supplementary Questions) అడగడం, బడ్జెట్‌పై తీర్మానాలు ప్రవేశపెట్టడం వంటి అధికారాలు ఇచ్చారు.
• కార్యనిర్వాహక మండలిలో భారతీయుడు: వైస్రాయ్, గవర్నర్ల కార్యనిర్వాహక మండళ్లలో భారతీయులకు మొదటిసారి చోటు దక్కింది.
• వైస్రాయ్ కార్యనిర్వాహక మండలిలో చేరిన మొదటి భారతీయుడు: సత్యేంద్ర ప్రసాద్ సిన్హా (న్యాయ సభ్యుడు – Law Member)
• మత ప్రాతినిధ్యం (Communal Representation): ముస్లింలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు (Separate Electorate) ఇచ్చారు. ముస్లిం సభ్యులను ముస్లిం ఓటర్లు మాత్రమే ఎన్నుకుంటారు.
• అందుకే లార్డ్ మింటోను 'మత ప్రాతినిధ్య పితామహుడు (Father of Communal Electorate)' అంటారు.
• ఇతర ప్రత్యేక ప్రాతినిధ్యం: ప్రెసిడెన్సీ కార్పొరేషన్లు, వాణిజ్య మండళ్లు (Chambers of Commerce), విశ్వవిద్యాలయాలు, జమీందార్లకు కూడా ప్రత్యేక ప్రాతినిధ్యం ఇచ్చారు.

20 ఆగస్టు 1917న బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం భారతదేశంలో క్రమంగా బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం (Responsible Government) ఏర్పాటు చేస్తామని ప్రకటించింది. దాని ఆధారంగా 1919 చట్టం వచ్చింది. ఇది 1921 నుండి అమల్లోకి వచ్చింది.

అప్పటి భారత రాజ్య కార్యదర్శి మాంటేగ్, వైస్రాయ్ చెమ్స్‌ఫర్డ్ పేర్ల మీద దీన్ని 'మాంటేగ్–చెమ్స్‌ఫర్డ్ సంస్కరణలు' అంటారు.

• అంశాల విభజన: కేంద్ర అంశాలు (Central Subjects), ప్రాంతీయ అంశాలు (Provincial Subjects) గా విభజించారు.
• రాష్ట్రాల్లో ద్వంద్వ పాలన (Dyarchy): ప్రాంతీయ అంశాలను రెండు భాగాలు చేశారు.
• బదిలీ చేసిన అంశాలు (Transferred): శాసన మండలికి బాధ్యులైన మంత్రుల సహాయంతో గవర్నర్ పాలిస్తాడు.
• రిజర్వ్ చేసిన అంశాలు (Reserved): శాసన మండలికి బాధ్యత లేని కార్యనిర్వాహక మండలి సహాయంతో గవర్నర్ పాలిస్తాడు.
• ఈ ద్వంద్వ పాలన విఫలమైంది.
• కేంద్రంలో ద్విసభా విధానం (Bicameralism): దేశంలో మొదటిసారి రెండు సభలు ఏర్పడ్డాయి.
• ఎగువ సభ: రాష్ట్ర మండలి (Council of State)
• దిగువ సభ: శాసన సభ (Legislative Assembly)
• రెండు సభల్లో ఎక్కువ మంది సభ్యులు ప్రత్యక్ష ఎన్నిక (Direct Election) ద్వారా ఎన్నికయ్యారు.
• కార్యనిర్వాహక మండలిలో భారతీయులు: వైస్రాయ్ కార్యనిర్వాహక మండలిలోని 6 మంది సభ్యుల్లో (కమాండర్-ఇన్-చీఫ్ కాకుండా) ముగ్గురు భారతీయులు ఉండాలి.
• మత ప్రాతినిధ్యం విస్తరణ: ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను సిక్కులు, భారతీయ క్రైస్తవులు, ఆంగ్లో-ఇండియన్లు, యూరోపియన్లకు కూడా విస్తరించారు.
• ఓటు హక్కు: ఆస్తి, పన్ను చెల్లింపు, విద్య ఆధారంగా పరిమిత సంఖ్యలో ప్రజలకు మాత్రమే.
• ఇతర అంశాలు:
  1. లండన్‌లో భారత హై కమిషనర్ (High Commissioner for India) పదవి సృష్టించారు.
  2. కేంద్ర పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ ఏర్పాటుకు వీలు కల్పించారు. ఇది 1926లో ఏర్పడింది.
  3. ప్రాంతీయ బడ్జెట్లను కేంద్ర బడ్జెట్ నుండి వేరు చేశారు.
  4. 10 సంవత్సరాల తర్వాత చట్టం పనితీరు పరిశీలనకు ఒక చట్టబద్ధ కమిషన్ (Statutory Commission) వేయాలని నిర్ణయించారు. అదే తర్వాత సైమన్ కమిషన్.

1919 చట్టం ప్రకారం 10 సంవత్సరాల తర్వాత (1929లో) సమీక్షా కమిషన్ వేయాలి. కానీ బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం రెండేళ్లు ముందుగానే, నవంబర్ 1927లో సర్ జాన్ సైమన్ అధ్యక్షతన ఏడుగురు సభ్యులతో చట్టబద్ధ కమిషన్ వేసింది. ఇదే సైమన్ కమిషన్ (Simon Commission).

• బహిష్కరణ: కమిషన్‌లోని ఏడుగురు సభ్యులూ బ్రిటిష్ వారే, ఒక్క భారతీయుడు కూడా లేడు. అందుకే భారతదేశంలోని అన్ని పార్టీలు దీన్ని బహిష్కరించాయి. 'సైమన్ గో బ్యాక్' నినాదం మారుమోగింది.
• లాలా లజపతి రాయ్: లాహోర్‌లో సైమన్ కమిషన్ వ్యతిరేక ప్రదర్శనలో పోలీసుల లాఠీ దెబ్బలకు గాయపడి తర్వాత మరణించారు.
• కమిషన్ నివేదిక (1930) సిఫారసులు:
  1. రాష్ట్రాల్లో ద్వంద్వ పాలన రద్దు చేయాలి.
  2. రాష్ట్రాల్లో బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వాన్ని విస్తరించాలి.
  3. బ్రిటిష్ ఇండియా రాష్ట్రాలు, స్వదేశీ సంస్థానాలతో సమాఖ్య (Federation) ఏర్పాటు చేయాలి.
  4. మత ప్రాతినిధ్యం కొనసాగించాలి.
• నెహ్రూ నివేదిక (1928): సైమన్ కమిషన్‌కు సమాధానంగా భారతీయులే రాజ్యాంగ ముసాయిదా తయారు చేశారు. మోతీలాల్ నెహ్రూ అధ్యక్షత వహించారు.
• మూడు రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలు (Round Table Conferences): లండన్‌లో 1930, 1931, 1932లలో జరిగాయి.
• రెండో సమావేశానికి (1931) మాత్రమే కాంగ్రెస్ తరఫున గాంధీజీ హాజరయ్యారు.
• కమ్యూనల్ అవార్డు (Communal Award) 1932: బ్రిటిష్ ప్రధాని రామ్సే మెక్‌డొనాల్డ్ ప్రకటించారు. ఇందులో అణగారిన వర్గాలకు (Depressed Classes) కూడా ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు ఇచ్చారు.
• పూనా ఒప్పందం (Poona Pact) 1932: గాంధీజీ నిరాహార దీక్ష తర్వాత గాంధీజీ, డా. బి.ఆర్. అంబేద్కర్ మధ్య ఒప్పందం. ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలకు బదులు ఉమ్మడి నియోజకవర్గాల్లోనే అణగారిన వర్గాలకు రిజర్వు సీట్లు ఇచ్చారు.
• తర్వాతి దశ: 1933 శ్వేత పత్రం (White Paper), బ్రిటిష్ పార్లమెంటు సంయుక్త కమిటీ పరిశీలన తర్వాత 1935 భారత ప్రభుత్వ చట్టం రూపొందింది.

భారతదేశంలో పూర్తి బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం వైపు వేసిన పెద్ద అడుగు 1935 చట్టం. ఇది చాలా సుదీర్ఘమైన, వివరమైన చట్టం. ఇందులో 321 సెక్షన్లు, 10 షెడ్యూళ్లు ఉన్నాయి. మన ప్రస్తుత రాజ్యాంగంలోని చాలా పరిపాలనా అంశాలు ఈ చట్టం నుండే తీసుకున్నారు.

• అఖిల భారత సమాఖ్య (All-India Federation): బ్రిటిష్ ఇండియా రాష్ట్రాలు, స్వదేశీ సంస్థానాలు కలిసి సమాఖ్యగా ఏర్పడాలని ప్రతిపాదించింది. కానీ సంస్థానాలు చేరకపోవడంతో ఈ సమాఖ్య ఎప్పుడూ ఏర్పడలేదు.
• మూడు జాబితాలు: అధికారాల విభజన కోసం
• సమాఖ్య జాబితా (Federal List) – 59 అంశాలు
• రాష్ట్ర జాబితా (Provincial List) – 54 అంశాలు
• ఉమ్మడి జాబితా (Concurrent List) – 36 అంశాలు
• అవశిష్ట అధికారాలు (Residuary Powers) వైస్రాయ్‌కి ఇచ్చారు.
• రాష్ట్ర స్వయంప్రతిపత్తి (Provincial Autonomy): రాష్ట్రాల్లో ద్వంద్వ పాలన రద్దు చేశారు. రాష్ట్ర శాసనసభకు బాధ్యులైన మంత్రుల సలహాతో గవర్నర్ పనిచేయాలి. ఇది 1937 నుండి అమల్లోకి వచ్చింది.
• కేంద్రంలో ద్వంద్వ పాలన: కేంద్రంలో ద్వంద్వ పాలన ప్రతిపాదించారు. కానీ ఇది అమల్లోకి రాలేదు.
• రాష్ట్రాల్లో ద్విసభా విధానం: 11 రాష్ట్రాల్లో 6 రాష్ట్రాల్లో రెండు సభలు ఏర్పాటు చేశారు – బెంగాల్, బొంబాయి, మద్రాస్, బీహార్, అస్సాం, యునైటెడ్ ప్రావిన్సెస్.
• మత ప్రాతినిధ్యం విస్తరణ: అణగారిన వర్గాలు (షెడ్యూల్డ్ కులాలు), మహిళలు, కార్మికులకు కూడా ప్రత్యేక ప్రాతినిధ్యం ఇచ్చారు.
• ఇతర ముఖ్య అంశాలు:
  1. భారత రాజ్య కార్యదర్శికి ఉన్న 'భారత మండలి (Council of India)' రద్దు.
  2. ఓటు హక్కు విస్తరణ – సుమారు 10% జనాభాకు ఓటు హక్కు వచ్చింది.
  3. దేశ కరెన్సీ, రుణాల నియంత్రణకు రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (RBI) ఏర్పాటు (1935).
  4. సమాఖ్య, రాష్ట్ర, ఉమ్మడి పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ల ఏర్పాటు.
  5. ఫెడరల్ కోర్టు (Federal Court) ఏర్పాటు – 1937లో ఏర్పడింది.
• విమర్శ: నెహ్రూ ఈ చట్టాన్ని 'బలమైన బ్రేకులు ఉన్నా ఇంజిన్ లేని యంత్రం' అని వర్ణించారు.

20 ఫిబ్రవరి 1947న బ్రిటిష్ ప్రధాని క్లెమెంట్ అట్లీ, 30 జూన్ 1948 నాటికి భారతదేశంలో బ్రిటిష్ పాలన ముగుస్తుందని ప్రకటించారు. తర్వాత 3 జూన్ 1947న వైస్రాయ్ లార్డ్ మౌంట్‌బాటన్ దేశ విభజన ప్రణాళిక (Mountbatten Plan) ప్రకటించారు.

దాని ఆధారంగా భారత స్వాతంత్ర్య చట్టం 1947 వచ్చింది. దీనికి 18 జూలై 1947న రాజు ఆమోదం (Royal Assent) లభించింది.

• స్వాతంత్ర్యం: 15 ఆగస్టు 1947 నుండి భారతదేశం స్వతంత్ర, సార్వభౌమ దేశమైంది.
• విభజన: భారత్, పాకిస్తాన్ అనే రెండు స్వతంత్ర డొమినియన్లు (Dominions) ఏర్పడ్డాయి. బ్రిటిష్ కామన్వెల్త్ నుండి వైదొలిగే హక్కు కూడా ఇచ్చారు.
• వైస్రాయ్ పదవి రద్దు: ప్రతి డొమినియన్‌కు ఒక గవర్నర్ జనరల్. ఆయనను ఆ డొమినియన్ మంత్రివర్గం సలహాపై బ్రిటిష్ రాజు నియమిస్తారు. గవర్నర్ జనరల్ నామమాత్రపు అధిపతి మాత్రమే.
• రాజ్యాంగ సభ అధికారాలు: రెండు దేశాల రాజ్యాంగ సభలకు తమ రాజ్యాంగం తయారు చేసుకునే అధికారం ఇచ్చారు. స్వాతంత్ర్య చట్టంతో సహా ఏ బ్రిటిష్ చట్టాన్నైనా రద్దు చేసే అధికారం కూడా ఇచ్చారు.
• శాసనసభగా రాజ్యాంగ సభ: కొత్త రాజ్యాంగం వచ్చేవరకు రాజ్యాంగ సభలే డొమినియన్ శాసనసభలుగా పనిచేస్తాయి.
• రాజ్య కార్యదర్శి పదవి రద్దు: భారత రాజ్య కార్యదర్శి పదవిని రద్దు చేశారు. ఆ బాధ్యతలు కామన్వెల్త్ వ్యవహారాల కార్యదర్శికి బదిలీ అయ్యాయి.
• స్వదేశీ సంస్థానాలు: సంస్థానాలపై బ్రిటిష్ ఆధిపత్యం (Paramountcy) ముగిసింది. అవి భారత్ లేదా పాకిస్తాన్‌లో చేరవచ్చు లేదా స్వతంత్రంగా ఉండవచ్చు.
• రాజు బిరుదు: బ్రిటిష్ రాజు 'భారత చక్రవర్తి (Emperor of India)' బిరుదు వదులుకున్నారు.
• ముఖ్య వ్యక్తులు:
  1. స్వతంత్ర భారత మొదటి గవర్నర్ జనరల్: లార్డ్ మౌంట్‌బాటన్
  2. మొదటి, చివరి భారతీయ గవర్నర్ జనరల్: సి. రాజగోపాలాచారి
  3. మొదటి ప్రధానమంత్రి: జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ