రైతు మరియు గిరిజన తిరుగుబాట్లు (Peasant & Tribal Revolts)

1857 తిరుగుబాటుకు ముందు, తర్వాత కూడా భారతదేశంలో రైతులు, గిరిజనులు బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా అనేక సార్లు తిరగబడ్డారు. ఈ ఉద్యమాలు స్థానిక సమస్యలతో మొదలైనా, బ్రిటిష్ వ్యతిరేక స్వభావం కలిగాయి.

• రైతుల సమస్యలు:
  1. అధిక భూమి శిస్తు (Land Revenue)
  2. జమీందార్ల దోపిడీ; వడ్డీ వ్యాపారుల (Moneylenders) అప్పులు
  3. బలవంతపు వాణిజ్య పంటలు (నీలిమందు, పత్తి)
  4. భూమి హక్కులు కోల్పోవడం
• గిరిజనుల సమస్యలు:
  1. అడవులపై ప్రభుత్వ నియంత్రణ; అటవీ చట్టాలు
  2. బయటి వ్యాపారులు, వడ్డీ వ్యాపారులు (దికూలు) ప్రవేశం
  3. సంప్రదాయ భూమి హక్కుల నష్టం; బలవంతపు వెట్టి చాకిరీ
  4. క్రైస్తవ మిషనరీల ప్రభావం
• లక్షణాలు:
  1. ఈ ఉద్యమాలకు సాధారణంగా స్థానిక నాయకులు ఉండేవారు
  2. కొన్నిటికి మత రంగు ఉంది. ఆధునిక ఆయుధాలు లేకపోవడంతో ప్రభుత్వం వీటిని అణచివేసింది.
• ప్రాముఖ్యత:
  1. ఇవి జాతీయోద్యమానికి ప్రేరణ ఇచ్చాయి
  2. పాలకులు పలు చట్టాలు (కౌలుదార్ల చట్టాలు, అటవీ హక్కుల చట్టాలు) చేయాల్సి వచ్చింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా రైతు = శిస్తు + అప్పులు + నీలిమందు; గిరిజనుడు = అడవి + భూమి + బయటివారు (దికూలు).

1857కు ముందే బెంగాల్, బిహార్, ఛోటానాగ్‌పూర్ ప్రాంతాల్లో బ్రిటిష్ విధానాలపై పలు తిరుగుబాట్లు జరిగాయి. వీటి పేర్లు, నాయకులు, ప్రాంతాలు పరీక్షల్లో జతలుగా వస్తాయి.

• సన్యాసి తిరుగుబాటు (1763–1800):
  1. బెంగాల్
  2. కరువు, తీర్థయాత్రలపై ఆంక్షల వల్ల సన్యాసులు, రైతులు తిరగబడ్డారు.
• బంకించంద్ర ఛటర్జీ రాసిన 'ఆనందమఠ్' నవల ఈ తిరుగుబాటు ఆధారంగా రాశారు
• 'వందేమాతరం' గీతం ఇందులోనిదే.
• ఫకీర్ తిరుగుబాటు:
  1. మజ్ను షా నాయకుడు
  2. బెంగాల్
  3. సన్యాసి తిరుగుబాటుతో కలిసి సాగింది.
• కోల్ తిరుగుబాటు (1831–32):
  1. ఛోటానాగ్‌పూర్ (జార్ఖండ్)
  2. భూమిని బయటి వ్యాపారులకు అప్పగించడం కారణం
  3. నాయకుడు బుద్ధు భగత్.
• హో తిరుగుబాటు (1820–22, 1831): సింగ్‌భూమ్ ప్రాంతం.
• పైక తిరుగుబాటు (1817):
  1. ఒడిశా
  2. నాయకుడు బక్షి జగబంధు.
• ఖాసీ తిరుగుబాటు (1829):
  1. మేఘాలయ
  2. నాయకుడు తిరోత్ సింగ్.
• అహోం తిరుగుబాటు (1828):
  1. అస్సాం
  2. గోమ్‌ధర్ కోన్వార్ నాయకుడు.
• వహాబీ ఉద్యమం:
  1. సయ్యద్ అహ్మద్ బరేల్వీ – ఇస్లాం శుద్ధి ఉద్యమంగా మొదలై బ్రిటిష్ వ్యతిరేకంగా మారింది
  2. తితుమీర్ (బెంగాల్) నాయకుడు.

యూరోపియన్ తోటల యజమానులు బెంగాల్ రైతులను బలవంతంగా నీలిమందు (Indigo) పండించమని వేధించారు. దీనికి వ్యతిరేకంగా రైతులు చేసిన పెద్ద ఉద్యమమే నీలిమందు తిరుగుబాటు.

• ప్రాంతం:
  1. బెంగాల్ (నదియా జిల్లా మొదలుగా)
  2. సంవత్సరం 1859–60.
• పద్ధతి (తింకథియా విధానం):
  1. రైతు తన భూమిలో కొంత భాగంలో నీలిమందు పండించాలి
  2. తక్కువ ధర ఇచ్చి, అప్పులు పెంచేవారు.
• నాయకులు: దిగంబర్ విశ్వాస్, బిష్ణు విశ్వాస్ (నదియా).
• పత్రికల పాత్ర: హరిశ్చంద్ర ముఖర్జీ 'హిందూ పేట్రియాట్' పత్రికలో రైతుల తరపున రాశాడు.
• నీల్ దర్పణ్ (1860):
  1. దీనబంధు మిత్ర రాసిన బెంగాలీ నాటకం
  2. నీలిమందు రైతుల కష్టాలు చూపింది. దీని ఆంగ్ల అనువాదాన్ని ప్రచురించినందుకు రెవ. జేమ్స్ లాంగ్‌కు జైలు శిక్ష పడింది.
• ఫలితం:
  1. ప్రభుత్వం 1860లో 'నీలిమందు కమిషన్' వేసింది
  2. నీలిమందు సాగు రైతుల ఇష్టమని చట్టం చేసింది. తిరుగుబాటు విజయవంతమైంది.
• సంబంధిత తర్వాతి ఉద్యమం:
  1. చంపారన్ సత్యాగ్రహం (1917) – బిహార్‌లో గాంధీజీ మొదటి సత్యాగ్రహం
  2. అదీ నీలిమందు రైతుల కోసమే.

జమీందార్లు, వడ్డీ వ్యాపారుల దోపిడీపై రైతులు 1870లలో బెంగాల్, మహారాష్ట్రల్లో తిరగబడ్డారు. ఈ రెండు ఉద్యమాల తేడా పరీక్షలకు ముఖ్యం.

• పబ్నా రైతు ఉద్యమం (1873–76): తూర్పు బెంగాల్ (ఇప్పటి బంగ్లాదేశ్) పబ్నా జిల్లా.
• కారణం: జమీందార్లు చట్టవిరుద్ధంగా అద్దె పెంచడం
• రైతు సంఘాలు ఏర్పడ్డాయి
• నాయకులు ఈశాన్ చంద్రరాయ్, షంభు పాల్, ఖుదీ మొల్లా
• శాంతియుతంగా, చట్టపరంగా పోరాడారు
• హింస తక్కువ
• ఫలితం: బెంగాల్ కౌలు చట్టం 1885
• దక్కన్ అల్లర్లు (1875): మహారాష్ట్రలోని పూణే, అహ్మద్‌నగర్ జిల్లాలు (సుపా గ్రామం మొదలు).
• కారణం:
  1. రైత్వారీ విధానంలో అధిక శిస్తు
  2. మార్వాడీ, గుజరాతీ వడ్డీ వ్యాపారులు ఎక్కువ వడ్డీ వసూలు చేశారు
• రైతులు వడ్డీ వ్యాపారుల ఇళ్లు, అప్పు పత్రాలు తగలబెట్టారు
• ఫలితం: దక్కన్ రైతుల సహాయ చట్టం (Deccan Agriculturists Relief Act) 1879
• తేడా:
  1. పబ్నా – జమీందార్లపై
  2. దక్కన్ – వడ్డీ వ్యాపారులపై.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా పబ్నా = బెంగాల్ + జమీందార్; దక్కన్ = మహారాష్ట్ర + వడ్డీ వ్యాపారి.

బ్రిటిష్ పాలనలో వివిధ ప్రాంతాల్లో జరిగిన మరికొన్ని రైతు, మత సంబంధ ఉద్యమాలు పరీక్షల్లో నేరుగా అడుగుతారు.

• మోప్లా తిరుగుబాటు (1921): కేరళలోని మలబార్ ప్రాంతం.
• మోప్లాలు ముస్లిం కౌలు రైతులు
• హిందూ భూస్వాములు (జన్మీలు), బ్రిటిష్ పాలన వ్యతిరేకత.
• ఖిలాఫత్, సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమాలతో కలిసి సాగింది.
• నాయకులు: అలీ ముసలియార్, వారియంకున్నత్ కున్హమ్మద్ హాజీ.
• 'వ్యాగన్ ట్రాజెడీ' (నవంబర్ 1921): బందీల రైలు బోగీలో ఊపిరాడక మరణాలు.
• కూకా ఉద్యమం:
  1. పంజాబ్
  2. సిక్కుల్లో మత సంస్కరణ ఉద్యమం
  3. భగత్ జవహర్‌మల్ (సియాన్ సాహెబ్), బాలక్ సింగ్ స్థాపించారు
  4. రామ్ సింగ్ కూకా నాయకుడు
  5. బ్రిటిష్ వస్తువుల బహిష్కరణ, సహాయ నిరాకరణ పద్ధతి ప్రయోగించారు.
• బిజోలియా ఉద్యమం:
  1. రాజస్థాన్ (మేవాడ్)
  2. భూమి శిస్తులు, వెట్టి చాకిరీపై
  3. నాయకుడు విజయ్ సింగ్ పథిక్.
• ఏకా ఉద్యమం (1921):
  1. ఉత్తరప్రదేశ్ (అవధ్)
  2. నాయకుడు మదారీ పాసీ
  3. అధిక శిస్తు వసూళ్లకు వ్యతిరేకంగా.
• పాగల్‌పంథీ:
  1. బెంగాల్ (మైమెన్‌సింగ్)
  2. కరం షా, తరువాత టిపు నాయకత్వం
  3. జమీందార్ల అణచివేతపై.

గిరిజన ఉద్యమాల్లో అత్యంత ముఖ్యమైనవి ఈ రెండు. వీటిలో సంవత్సరాలు, నాయకులు, ఫలితాలు ప్రతి పరీక్షలో వస్తాయి.

• సంతాల్ తిరుగుబాటు (హూల్) 1855–56:
  1. ప్రాంతం: రాజ్‌మహల్ కొండలు (ఇప్పటి జార్ఖండ్, బెంగాల్)
  2. కారణం: జమీందార్లు, వడ్డీ వ్యాపారులు, పోలీసుల అణచివేత; వెట్టి చాకిరీ
  3. నాయకులు: సిద్ధూ, కన్హూ, చాంద్, భైరవ్ (నలుగురు సోదరులు); 'హూల్' అంటే తిరుగుబాటు
  4. ఫలితం: అణచివేయబడింది; కానీ ప్రభుత్వం 'సంతాల్ పరగణాలు' (1855) ప్రత్యేక జిల్లా ఏర్పాటు చేసింది
• ముండా తిరుగుబాటు (ఉల్గులాన్) 1899–1900:
  1. ప్రాంతం: రాంచీ, ఛోటానాగ్‌పూర్ (జార్ఖండ్)
  2. నాయకుడు: బిర్సా ముండా (జననం 1875); అనుచరులు 'ధర్తీ ఆబా' (భూమి తండ్రి) అని పిలిచేవారు
  3. కారణం: సాంప్రదాయ ఖుంట్‌కట్టి భూమి విధానం నాశనం, దికూల (బయటివారు) దోపిడీ
  4. నినాదం: 'అబువా దిశుం, అబువా రాజ్' (మన దేశం, మన రాజ్యం)
  5. బిర్సా 1900లో అరెస్టు అయి రాంచీ జైలులో మరణించాడు
  6. ఫలితం: ఛోటానాగ్‌పూర్ కౌలు చట్టం (1908)

గుర్తుంచుకునే చిట్కా సంతాల్ = సిద్ధూ–కన్హూ (1855); ముండా = బిర్సా (1899–1900).

తెలుగు ప్రాంతాల్లో జరిగిన గిరిజన ఉద్యమాలు APPSC, TGPSC పరీక్షల్లో తప్పక అడుగుతారు. ఆంధ్రలో అల్లూరి, తెలంగాణలో కొమరం భీం ప్రధాన నాయకులు.

• రంపా తిరుగుబాటు (1879–80):
  1. గోదావరి ప్రాంతంలోని రంపా
  2. కోయ గిరిజనులు
  3. నాయకుడు తొమ్మ దొర (Tomma Sora). కారణం – అధిక పన్నులు, అటవీ ఆంక్షలు.
• రంపా తిరుగుబాటు (1922–24):
  1. నాయకుడు: అల్లూరి సీతారామరాజు (జననం 4 జూలై 1897) – 'మన్యం వీరుడు'
  2. ప్రాంతం: విశాఖపట్నం, తూర్పు గోదావరి ఏజెన్సీ ప్రాంతాలు
  3. కారణం: 1882 మద్రాస్ అటవీ చట్టం – గిరిజనుల పోడు వ్యవసాయం, అటవీ హక్కులపై ఆంక్షలు; వెట్టి చాకిరీ
  4. పద్ధతి: గెరిల్లా యుద్ధం; పోలీస్ స్టేషన్లపై దాడులు (చింతపల్లి, కృష్ణదేవిపేట, రాజవొమ్మంగి)
  5. 7 మే 1924న కొయ్యూరు సమీపంలో బ్రిటిష్ దళాల చేతిలో మరణం
• కొమరం భీం (గోండు తిరుగుబాటు):
  1. ప్రాంతం: ఆదిలాబాద్ (ఇప్పటి కొమరం భీం ఆసిఫాబాద్ జిల్లా), నిజాం పాలన
  2. నినాదం: 'జల్, జంగల్, జమీన్' (నీరు, అడవి, భూమి)
  3. అసఫ్ జాహీ పాలకులపై పోరాటం; కేంద్రం జోడేఘాట్
  4. 1940లో నిజాం బలగాల చేతిలో మరణం
• చెంచులు, కోయలు: నల్లమల అడవుల్లో చెంచులు, గోదావరి లోయలో కోయలు ప్రముఖ గిరిజన తెగలు.

20వ శతాబ్దంలో రైతు ఉద్యమాలు జాతీయోద్యమంలో భాగమయ్యాయి. గాంధీజీ, పటేల్ వంటి నాయకులు రైతుల తరపున సత్యాగ్రహాలు నడిపారు.

• చంపారన్ సత్యాగ్రహం (1917):
  1. బిహార్
  2. తింకథియా విధానంలో నీలిమందు రైతుల కోసం
  3. గాంధీజీ భారతదేశంలో చేసిన తొలి సత్యాగ్రహం
  4. రాజ్‌కుమార్ శుక్లా గాంధీజీని ఆహ్వానించాడు.
• ఖేడా సత్యాగ్రహం (1918):
  1. గుజరాత్
  2. పంట నష్టమైనా శిస్తు వసూలు చేయడంపై
  3. గాంధీజీ, వల్లభాయ్ పటేల్ నాయకత్వం.
• బార్డోలీ సత్యాగ్రహం (1928):
  1. గుజరాత్
  2. భూమి శిస్తు పెంపుపై
  3. నాయకుడు వల్లభాయ్ పటేల్
  4. ఈ విజయం తర్వాత మహిళలు ఆయనకు 'సర్దార్' బిరుదు ఇచ్చారు.
• ఆలిండియా కిసాన్ సభ (1936):
  1. లక్నోలో స్థాపన
  2. మొదటి అధ్యక్షుడు స్వామి సహజానంద సరస్వతి
  3. కార్యదర్శి ఎన్.జి. రంగా (ఆంధ్ర).
• తెభాగా ఉద్యమం (1946–47):
  1. బెంగాల్
  2. కౌలు రైతులు పంటలో రెండింట ఒక వంతు కాకుండా మూడింట రెండు వంతులు (తెభాగా = మూడు భాగాలు) కోరారు
  3. కిసాన్ సభ నాయకత్వం.
• తెలంగాణ సాయుధ పోరాటం (1946–51):
  1. నిజాం, జాగీర్దార్లు, దేశ్‌ముఖ్‌ల అణచివేతకు వ్యతిరేకంగా
  2. కమ్యూనిస్టుల నాయకత్వం
  3. వెట్టి చాకిరీ రద్దు, భూమి పంపిణీ ఉద్యమం.