సంస్థానాల విలీనం (Integration of Princely States)

బ్రిటిష్ ఇండియాలో సుమారు 565 స్వదేశీ సంస్థానాలు ఉండేవి. 1947లో వీటి భవిష్యత్తు ఏమిటి అనేది కొత్త దేశం ముందున్న అతి పెద్ద సవాలు.

• సంస్థానాలు (Princely States):
  1. బ్రిటిష్ వారికి లోబడి, అంతర్గత పాలనలో స్వతంత్రంగా ఉన్న రాజ్యాలు
  2. భూభాగంలో సుమారు 40% ఇవే.
• ఆధిపత్య రద్దు (Lapse of Paramountcy): భారత స్వాతంత్ర్య చట్టం 1947 ప్రకారం, 15 ఆగస్టు 1947న సంస్థానాలపై బ్రిటిష్ ఆధిపత్యం అంతమైంది. అవి భారత్‌లో లేదా పాకిస్తాన్‌లో చేరవచ్చు.
• స్వతంత్ర ఎంపిక కాదు: మౌంట్‌బాటన్ ప్రణాళికలో సంస్థానాలు భౌగోళిక స్థితి, ప్రజల కోరికను బట్టి చేరాలని సూచించారు.
• రాష్ట్రాల శాఖ (States Department):
  1. జూన్ 1947లో ఏర్పాటు
  2. మంత్రి సర్దార్ వల్లభాయ్ పటేల్
  3. కార్యదర్శి వి.పి. మేనన్.
• రెండు సాధనాలు:
  1. విలీన పత్రం (Instrument of Accession): రక్షణ, విదేశాంగ, సమాచార (కమ్యూనికేషన్లు) అంశాలు మాత్రమే కేంద్రానికి అప్పగింత
  2. యథాతథ ఒప్పందం (Standstill Agreement): పాత ఏర్పాట్లు కొనసాగుతాయి
• ఫలితం: 15 ఆగస్టు 1947 నాటికి జునాగఢ్, హైదరాబాద్, కాశ్మీర్ మినహా దాదాపు అన్ని సంస్థానాలు భారత్‌లో చేరాయి.

సంస్థానాలను శాంతియుతంగా, చాకచక్యంగా భారతదేశంలో కలపడంలో సర్దార్ వల్లభాయ్ పటేల్ ప్రధాన పాత్ర పోషించాడు. అందుకే ఆయన్ను 'భారతదేశ ఉక్కు మనిషి (Iron Man of India)' అంటారు.

• సర్దార్ వల్లభాయ్ పటేల్:
  1. జననం 31 అక్టోబర్ 1875
  2. ఉప ప్రధానమంత్రి, హోం మంత్రి, రాష్ట్రాల శాఖ మంత్రి.
• 'జాతీయ ఏకతా దినం (National Unity Day)': ఆయన జయంతి అక్టోబర్ 31
• గుజరాత్‌లో 'స్టాచ్యూ ఆఫ్ యూనిటీ' ఆయన గౌరవార్థం నిర్మించిన విగ్రహం
• వి.పి. మేనన్:
  1. రాష్ట్రాల శాఖ కార్యదర్శి
  2. విలీన పత్రాలు రూపొందించి రాజులతో చర్చించాడు
  3. 'ది స్టోరీ ఆఫ్ ది ఇంటిగ్రేషన్ ఆఫ్ ది ఇండియన్ స్టేట్స్' పుస్తక రచయిత.
• పద్ధతులు:
  1. రాజులను భారత్‌లో చేరమని దేశభక్తి పేరుతో విజ్ఞప్తి
  2. భౌగోళిక, ఆర్థిక వాస్తవాలు వివరించడం
  3. రాజులకు ప్రైవీ పర్స్ (వార్షిక భత్యం), వ్యక్తిగత ఆస్తులు హామీ
  4. చేరకపోతే ప్రజా ఉద్యమాల ఒత్తిడి; అవసరమైతే సైనిక చర్య
• చిన్న రాజ్యాల విలీనం: అనేక చిన్న రాజ్యాలను పొరుగు ప్రావిన్సులలో విలీనం చేశారు (ఒడిశా, ఛత్తీస్‌గఢ్ రాజ్యాలు 1948).
• యూనియన్లు: కొన్ని రాజ్యాలను కలిపి కొత్త యూనియన్లు ఏర్పరిచారు – సౌరాష్ట్ర, మధ్య భారత్, రాజస్థాన్ యూనియన్, పెప్సు (PEPSU), వింధ్య ప్రదేశ్, మత్స్య యూనియన్.

కాథియావాడ్ ప్రాంతంలోని జునాగఢ్ సంస్థానం పాకిస్తాన్‌లో చేరాలని నిర్ణయించుకోవడంతో సమస్య మొదలైంది. అయితే అక్కడి ప్రజల్లో అత్యధికులు హిందువులు.

• పాలకుడు:
  1. నవాబ్ మహాబత్ ఖాన్ III
  2. దివాన్ షా నవాజ్ భుట్టో.
• నిర్ణయం: 15 ఆగస్టు 1947న పాకిస్తాన్‌లో చేరుతున్నట్లు ప్రకటించాడు (పాకిస్తాన్ సెప్టెంబర్‌లో అంగీకరించింది).
• సమస్య:
  1. జునాగఢ్ భౌగోళికంగా భారత భూభాగంతో చుట్టుముట్టబడి ఉంది
  2. పాకిస్తాన్‌తో భూ సంబంధం లేదు
  3. జనాభాలో హిందువులు మెజారిటీ.
• ప్రజల తిరుగుబాటు: 'ఆర్జీ హుకుమత్' (తాత్కాలిక ప్రభుత్వం) ఏర్పాటు – సమల్దాస్ గాంధీ నాయకుడు.
• భారత చర్య:
  1. ఆర్థిక ఆంక్షలు
  2. భారత సైన్యం సరిహద్దుల్లో
  3. నవాబ్ కరాచీకి పారిపోయాడు
  4. దివాన్ భారత ప్రభుత్వాన్ని పాలన స్వీకరించమని కోరాడు (నవంబర్ 1947).
• ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ:
  1. 20 ఫిబ్రవరి 1948న
  2. అత్యధిక ప్రజలు భారత్‌లో చేరడానికి ఓటు వేశారు.
• ప్రాముఖ్యత: నేడు జునాగఢ్ గుజరాత్‌లో భాగం.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా జునాగఢ్ – ముస్లిం పాలకుడు, హిందూ ప్రజలు, పాకిస్తాన్ వైపు నిర్ణయం, చివరకు ప్రజాభిప్రాయంతో భారత్.

హైదరాబాద్ అతి పెద్ద సంస్థానం. తెలంగాణ, మరాఠ్వాడా, హైదరాబాద్ కర్ణాటక ప్రాంతాలు ఇందులో ఉండేవి. తెలుగు రాష్ట్రాల పరీక్షల్లో ఈ అంశం తప్పక అడుగుతారు.

• పాలకుడు:
  1. మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ (7వ నిజాం, అసఫ్ జాహీ వంశం)
  2. స్వతంత్రంగా ఉండాలనుకున్నాడు.
• జనాభా:
  1. మెజారిటీ హిందువులు
  2. పాలకుడు ముస్లిం.
• యథాతథ ఒప్పందం (Standstill Agreement):
  1. నవంబర్ 1947లో ఒక సంవత్సరం కాలానికి భారత ప్రభుత్వంతో సంతకం చేశాడు
  2. ఈ గడువులో చర్చలు సాగాయి.
• రజాకార్లు (Razakars):
  1. నిజాం మద్దతుదారు మిలీషియా
  2. నాయకుడు ఖాసిం రజ్వీ (మజ్లిస్-ఇ-ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ అధ్యక్షుడు)
  3. ప్రజలపై అణచివేత, హింసకు పాల్పడ్డారు.
• ప్రజల ఉద్యమాలు:
  1. ఆంధ్ర మహాసభ, హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ (స్వామి రామానంద తీర్థ నాయకుడు)
  2. కమ్యూనిస్టుల నాయకత్వంలో తెలంగాణ సాయుధ పోరాటం (1946–51)
  3. ఆర్య సమాజ్, హైదరాబాద్ ఉద్యమాలు
• నిజాం వ్యూహం:
  1. పాకిస్తాన్ సహాయం కోరడం
  2. ఐక్యరాజ్యసమితిలో వాదన (ఆగస్టు 1948) ప్రయత్నం.
• భారత ప్రభుత్వ వైఖరి:
  1. నిజాం విలీనానికి నిరాకరించగా, శాంతి చర్చలు విఫలమయ్యాయి
  2. చివరికి సైనిక చర్య.

సెప్టెంబర్ 1948లో భారత ప్రభుత్వం హైదరాబాద్‌పై చేపట్టిన సైనిక చర్యనే 'ఆపరేషన్ పోలో' లేదా 'పోలీస్ యాక్షన్' అంటారు. ఈ రోజును తెలంగాణ ప్రాంతంలో ముఖ్యమైనదిగా భావిస్తారు.

• తేదీలు: 13 సెప్టెంబర్ 1948 నుండి 17 సెప్టెంబర్ 1948 (సుమారు ఐదు రోజులు).
• పేరు: ఆ సమయంలో హైదరాబాద్‌లో 17 పోలో మైదానాలు ఉండటంతో 'ఆపరేషన్ పోలో' అని పేరు పెట్టారు.
• భారత సైన్యాధికారి: మేజర్ జనరల్ జె.ఎన్. చౌధరి.
• హైదరాబాద్ సైన్యాధిపతి:
  1. మేజర్ జనరల్ ఎల్ ఎద్రూస్
  2. ఆయన భారత సైన్యానికి లొంగిపోయాడు.
• ముగింపు:
  1. 17 సెప్టెంబర్ 1948న నిజాం రేడియోలో కాల్పుల విరమణ ప్రకటించాడు
  2. హైదరాబాద్ భారత యూనియన్‌లో విలీనమైంది.
• తర్వాతి పరిపాలన:
  1. సైనిక గవర్నర్‌గా జె.ఎన్. చౌధరి (1948–49)
  2. 1949 జనవరి నుండి ఎం.కె. వెల్లోడి (సివిల్ అధికారి) ముఖ్యమంత్రి
  3. 1950లో నిజాం 'రాజ్ ప్రముఖ్' అయ్యాడు
  4. 1952లో తొలి ఎన్నికల తర్వాత బూర్గుల రామకృష్ణారావు ముఖ్యమంత్రి
• తెలంగాణ విమోచన దినం: ఏటా 17 సెప్టెంబర్‌ను 'హైదరాబాద్ లిబరేషన్ డే' లేదా 'తెలంగాణ విమోచన దినోత్సవం'గా (ఇప్పటి ప్రభుత్వాలు వేర్వేరు పేర్లతో) జరుపుతారు.
• ఆ తర్వాత: 1956లో ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడినప్పుడు తెలంగాణ ప్రాంతం ఆంధ్ర రాష్ట్రంతో కలిసింది.

జమ్మూ కాశ్మీర్ సంస్థానం ముస్లిం మెజారిటీ ప్రాంతం, కానీ పాలకుడు హిందువు. ఇది రెండు దేశాలకు ముఖ్యమైన ప్రదేశం కావడంతో సమస్య పెద్దదైంది.

• పాలకుడు:
  1. మహారాజా హరి సింగ్
  2. మొదట రెండు దేశాల్లో ఎందులోనూ చేరకుండా స్వతంత్రంగా ఉండాలనుకున్నాడు.
• యథాతథ ఒప్పందం: పాకిస్తాన్‌తో కుదుర్చుకున్నాడు (భారత్‌తో కాదు).
• పాక్ దాడి (22 అక్టోబర్ 1947): పాకిస్తాన్ పఠాన్ గిరిజన సైనికులు కాశ్మీర్‌పై దాడి చేశారు.
• విలీన పత్రం:
  1. 26 అక్టోబర్ 1947న మహారాజా హరి సింగ్ భారత్‌తో విలీన పత్రంపై సంతకం చేశాడు
  2. భారత సైన్యం శ్రీనగర్‌కు వెళ్లింది.
• షేక్ అబ్దుల్లా:
  1. నేషనల్ కాన్ఫరెన్స్ నాయకుడు
  2. విలీనానికి మద్దతు ఇచ్చి ప్రధానమంత్రి అయ్యాడు.
• ఐక్యరాజ్యసమితి:
  1. జనవరి 1948లో భారత్ ఈ సమస్యను ఐరాస భద్రతా మండలికి తీసుకెళ్లింది
  2. 1 జనవరి 1949న కాల్పుల విరమణ.
• ఆర్టికల్ 370:
  1. ప్రత్యేక హోదా కల్పించే రాజ్యాంగ నిబంధన (ప్రారంభంలో తాత్కాలిక)
  2. 2019లో రద్దయింది.
• గవర్నర్ జనరల్ పాత్ర: మౌంట్‌బాటన్ విలీనాన్ని అంగీకరించి, ప్రజాభిప్రాయం కోరే సూచన చేశాడు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 22 అక్టోబర్ – దాడి; 26 అక్టోబర్ – విలీన పత్రం; 1 జనవరి 1949 – కాల్పుల విరమణ.

బ్రిటిష్ ఇండియా సంస్థానాలే కాకుండా పోర్చుగీస్, ఫ్రెంచ్ వలసలు, సిక్కిం విలీనం కూడా తర్వాత జరిగాయి. ఈ సంవత్సరాలు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• ఫ్రెంచ్ వలసలు (పాండిచ్చేరి, కారైకల్, మాహె, యానాం, చందర్‌నగర్):
  1. చందర్‌నగర్ 1950లో భారత్‌లో కలిసింది
  2. 1954 నవంబర్ 1న పాండిచ్చేరితో సహా అన్ని ఫ్రెంచ్ ప్రాంతాల వాస్తవ (de facto) బదిలీ
  3. 1962లో చట్టబద్ధ (de jure) బదిలీ; 1963 నుండి కేంద్రపాలిత ప్రాంతం
  4. యానాం ఆంధ్ర (తూర్పు గోదావరి) ప్రాంతంలోని ఫ్రెంచ్ ఎన్‌క్లేవ్
• దాద్రా, నగర్ హవేలి:
  1. 1954లో పోర్చుగీస్ పాలన నుండి విముక్తి
  2. 1961లో భారత్‌లో విలీనం.
• గోవా, డామన్, డయ్యూ:
  1. పోర్చుగీస్ పాలన
  2. భారత్ 'ఆపరేషన్ విజయ్' సైనిక చర్య 18–19 డిసెంబర్ 1961న
  3. 19 డిసెంబర్ 1961న గోవా విముక్తి.
• 1987 మే 30న గోవా రాష్ట్ర హోదా పొందింది
• సిక్కిం:
  1. 1947 నుండి భారత రక్షిత రాజ్యం
  2. 1975లో ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ తర్వాత 36వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా భారత్‌లో 22వ రాష్ట్రంగా విలీనం (1975 మే 16).

విలీనం తర్వాత రాజులకు ఇచ్చిన ప్రత్యేక సౌకర్యాలు, భారత రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ ముఖ్యమైన తదుపరి అంశాలు.

• ప్రైవీ పర్స్ (Privy Purse):
  1. విలీనమైన రాజులకు ప్రభుత్వం ఇచ్చే వార్షిక భత్యం
  2. ఆర్టికల్ 291లో ఉంది.
• ఇందిరా గాంధీ ప్రభుత్వం 1971లో 26వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా రద్దు చేసింది
• రాజుల బిరుదులు కూడా రద్దయ్యాయి (ఆర్టికల్ 363A).
• 1970లో రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు సుప్రీంకోర్టు తొలగించింది
• అందుకే సవరణ అవసరమైంది.
• దార్ కమిషన్ (1948):
  1. అధ్యక్షుడు ఎస్.కె. దార్
  2. భాషా ప్రాతిపదికన రాష్ట్రాలను వ్యతిరేకించి, పరిపాలనా సౌలభ్యం ఆధారంగా సూచించాడు.
• JVP కమిటీ (1948): జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ, వల్లభాయ్ పటేల్, పట్టాభి సీతారామయ్య – తాత్కాలికంగా భాషా రాష్ట్రాలు వద్దని సూచించింది.
• పొట్టి శ్రీరాములు:
  1. ఆంధ్ర రాష్ట్రం కోసం నిరాహార దీక్ష
  2. 58 రోజుల తర్వాత 15 డిసెంబర్ 1952న మరణించాడు
  3. ఫలితంగా 1 అక్టోబర్ 1953న ఆంధ్ర రాష్ట్రం (తొలి భాషా రాష్ట్రం) ఏర్పడింది.
• రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్ (SRC) – 1953:
  1. అధ్యక్షుడు ఫజల్ అలీ
  2. సభ్యులు కె.ఎం. పణిక్కర్, హెచ్.ఎన్. కుంజ్రు.
• రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 1956:
  1. 14 రాష్ట్రాలు, 6 కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు
  2. 1 నవంబర్ 1956న హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని తెలంగాణ ఆంధ్రతో కలిసి ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడింది.
• పటేల్ మరణం: 15 డిసెంబర్ 1950.