వేద సంస్కృతి

ఆర్యుల మూల స్థానం మరియు భారత ఉపఖండంలోకి వారి వలస క్రమాన్ని శాస్త్రీయంగా వివరించడానికి చరిత్రకారులు, భాషావేత్తలు వివిధ సిద్ధాంతాలను ప్రతిపాదించారు. ఇండో-యూరోపియన్ మరియు ఇండో-ఆర్యన్ భాషా మూలాల ఆధారంగా ఈ అధ్యయనం కొనసాగింది.

• ప్రధాన సిద్ధాంతాలు మరియు ప్రతిపాదకులు:
  1. మధ్య ఆసియా సిద్ధాంతం: మాక్స్ ముల్లర్ ప్రతిపాదించిన ఈ సిద్ధాంతం అత్యంత ఆమోదయోగ్యమైనదిగా నిలిచింది; స్టెప్పీ పచ్చిక బయళ్ల నుండి పశువుల మేత కోసం ఆర్యులు వలస వచ్చారని ఇది పేర్కొంటుంది.
  2. ఉత్తర ధ్రువ సిద్ధాంతం: బాలగంగాధర్ తిలక్ 'ది ఆర్కిటిక్ హోమ్ ఇన్ ది వేదాస్' గ్రంథం ద్వారా ఆర్యులు ఉత్తర ధ్రువ ప్రాంతం నుండి వచ్చారని ప్రతిపాదించారు.
  3. టిబెట్ సిద్ధాంతం: స్వామి దయానంద సరస్వతి తన 'సత్యార్థ ప్రకాశ్' గ్రంథంలో ఆర్యుల అసలు స్వస్థలం టిబెట్ అని పేర్కొన్నారు.
  4. సప్తసింధు సిద్ధాంతం: డాక్టర్ సంపూర్ణానంద్ మరియు ఎ.సి. దాస్ సప్తసింధు ప్రాంతమే ఆర్యుల మూలస్థానమని వాదించారు.
• శాసన మరియు పురావస్తు ఆధారాలు:
  1. టర్కీ (ఆసియా మైనర్) లో లభించిన క్రీ.పూ. 1400 నాటి 'బోగజ్-కోయ్' (Boghazkoi) శాసనంలో మితాని మరియు హిట్టైట్ రాజుల మధ్య జరిగిన ఒప్పందానికి సాక్షులుగా వేద దేవతలైన ఇంద్ర, వరుణ, మిత్ర, నాసత్య పేర్లు ఉన్నాయి.
  2. ఇరాన్ పవిత్ర గ్రంథమైన 'జెండ్ అవెస్తా' మరియు ఋగ్వేదంలోని భాష, దేవతల వర్ణనలలో విశేషమైన సారూప్యతలు కనిపిస్తాయి.

తొలి వేద ఆర్యులు నివసించిన భౌగోళిక పరిధిని 'సప్తసింధు' (ఏడు నదుల ప్రాంతం) అని పిలుస్తారు. ఇది ప్రధానంగా వాయవ్య భారతదేశం, పంజాబ్ మరియు ఆఫ్ఘనిస్తాన్ సరిహద్దులను కవర్ చేసింది.

• ప్రాచీన నదులు మరియు ఆధునిక పేర్లు:
  1. సింధు: ఇండస్ (ఋగ్వేదంలో అత్యధిక సార్లు ప్రస్తావించబడిన నది).
  2. వితస్తా: జీలం (Jhelum).
  3. అసిక్ని: చీనాబ్ (Chenab).
  4. పరుష్ణి: రావి (Ravi - దశరాజన్ యుద్ధం జరిగిన నది).
  5. విపాస్: బియాస్ (Beas).
  6. శతుద్రి: సట్లెజ్ (Sutlej).
  7. సరస్వతి: ఘగ్గర్-హక్రా (నదులలో అత్యంత పవిత్రమైనదిగా, 'నదీతమ'గా కీర్తించబడింది).
• నదీసూక్తం మరియు పర్వతాల ప్రస్తావన:
  1. ఋగ్వేదంలోని 10వ మండలంలో ఉన్న 'నదీస్తుతి సూక్తం' మొత్తం 21 నదులను వరుస క్రమంలో పేర్కొంటుంది.
  2. గంగా నదిని కేవలం 1 సారి, యమునా నదిని 3 సార్లు మాత్రమే ప్రస్తావించారు; ఇది తొలి వేద ఆర్యులు ఇంకా తూర్పు వైపుకు విస్తరించలేదని నిరూపిస్తుంది.
  3. హిమాలయాలను 'హిమవత్' అని, సోమలత లభించే శిఖరాన్ని 'ముంజవత్' అని పేర్కొన్నారు.

ఋగ్వేదం ప్రపంచ వాఙ్మయంలోనే అత్యంత పురాతనమైన గ్రంథం. ఇది పద్య రూపంలోని స్తోత్రాలు, ప్రార్థనా శ్లోకాల సమాహారం.

• గ్రంథ విభజన మరియు శ్లోకాలు:
  1. ఋగ్వేదంలో మొత్తం 10 మండలాలు (పుస్తకాలు), 1028 సూక్తాలు (1017 సాధారణ సూక్తాలు + 11 వాలఖిల్య సూక్తాలు) మరియు 10,580 శ్లోకాలు ఉన్నాయి.
  2. ఋగ్వేద మంత్రాలను యాగ సమయాల్లో స్వచ్ఛంగా పఠించే ప్రధాన పురోహితుడిని 'హోత్రి' (Hotri) అంటారు.
• మండలాల ప్రాముఖ్యత మరియు కర్తలు:
  1. 2 నుండి 7 మండలాలను అత్యంత ప్రాచీనమైన 'కుటుంబ మండలాలు' లేదా వంశ మండలాలు అంటారు; వీటిని గృత్సమద, విశ్వామిత్ర, వామదేవ, అత్రి, భరద్వాజ, వశిష్ట మహర్షులు రచించారు.
  2. 1వ మరియు 10వ మండలాలు కాలక్రమంలో చివరిగా చేర్చబడినవి.
  3. 3వ మండలం: విశ్వామిత్రుడు రచించిన విశ్వవిఖ్యాత 'గాయత్రీ మంత్రం' ఇందులో ఉంది.
  4. 9వ మండలం: పూర్తిగా సోమ దేవతకు మరియు సోమరస తయారీకి అంకితం చేయబడింది.
  5. 10వ మండలం: నాసదీయ సూక్తం (సృష్టి ఆవిర్భావం), వివాహ సూక్తం మరియు చతుర్వర్ణాలను తెలిపే 'పురుష సూక్తం' కలిగి ఉంది.

తొలి వేద కాలంలో రాజకీయ ఆధిపత్యం మరియు ప్రాదేశిక నియంత్రణ కోసం జరిగిన అత్యంత ప్రముఖ చారిత్రక అంతర్యుద్ధం దశరాజన్ యుద్ధం.

• యుద్ధ నేపథ్యం మరియు కూటమి:
  1. పరుష్ణి (రావి) నదీ తీరాన త్రిత్సు తెగకు చెందిన భరత వంశపు రాజు సుదాసుడికి మరియు పది మంది రాజుల కూటమికి మధ్య ఈ ఘర్షణ జరిగింది.
  2. పది మంది రాజుల సమాఖ్యలో ఐదుగురు ఆర్య తెగల ప్రముఖులు (పురు, యదు, తుర్వశ, అను, ద్రుహ్యు - పంచజనులు) మరియు ఐదుగురు అనార్య నాయకులు (అలిన, పక్త, భలాన, శివ, విషాణిన్) ఉన్నారు.
• పురోహితుల విభేదాలు మరియు ఫలితం:
  1. సుదాసుడు తన ప్రధాన పురోహితుని పదవి నుండి విశ్వామిత్రుడిని తొలగించి వశిష్ఠ మహర్షిని నియమించడం ఈ యుద్ధానికి దారితీసిన తక్షణ కారణం. దీనితో విశ్వామిత్రుడు పది మంది రాజులను సమీకరించి కూటమిని నిర్మించాడు.
  2. వశిష్ఠుని వ్యూహాత్మక మార్గదర్శకత్వంలో సుదాసుడు నిర్ణయాత్మక విజయాన్ని సాధించాడు.
  3. ఈ యుద్ధం తర్వాత భరతులు మరియు పురువులు ఏకమై 'కురు' రాజ్యాన్ని ఏర్పాటు చేశారు; ఈ భరత తెగ పేరు మీదుగానే దేశానికి 'భారతదేశం' అనే పేరు వచ్చింది.

ఋగ్వేద కాలంలో సమాజం రక్తం, బంధుత్వం మరియు గిరిజన తెగల ప్రాతిపదికన నిర్మితమైనది; ప్రాదేశిక భావన ఇంకా పూర్తిగా స్థిరపడలేదు.

• రాజకీయ అధికార నిర్మాణం (ఆరోహణ క్రమం):
  1. కుల (Kula): ప్రాథమిక సామాజిక-రాజకీయ విభాగం/కుటుంబం; దీని అధిపతిని 'కులప' లేదా 'గృహపతి' అంటారు.
  2. గ్రామ (Grama): రక్తసంబంధీకులైన కుటుంబాల సమూహం; అధిపతి 'గ్రామణి'.
  3. విశ్ (Vis): గ్రామాల సముదాయం/క్లాన్; అధిపతి 'విశపతి'.
  4. జన (Jana): తెగ స్థాయి రాజకీయ విభాగం; దీని పాలకుడిని 'రాజన్' లేదా 'గోపతి' (ఆవుల రక్షకుడు) అంటారు.
• రాజు అధికారాలు మరియు యంత్రాంగం:
  1. రాజు నిరంకుశ పాలకుడు కాదు; ప్రజా సభల ఆమోదంతోనే పాలన సాగించేవాడు. రాజుకు సహాయంగా పురోహితుడు (ఆధ్యాత్మిక సలహాదారు), సేనాని (సైన్యాధ్యక్షుడు), వ్రజపతి (పచ్చిక బయళ్ల అధికారి), స్పశ (గూఢచారులు) ఉండేవారు.
  2. నిర్బంధ పన్నుల వ్యవస్థ లేదు; ప్రజలు రాజుకు యుద్ధ లూటీలో మరియు వ్యవసాయంలో స్వచ్ఛందంగా ఇచ్చే కానుకలను 'బలి' (Bali) అనేవారు.

తొలి వేద సమాజంలో రాజు యొక్క నిరంకుశత్వాన్ని నిరోధించి, నిర్ణయాధికారంలో ప్రజల భాగస్వామ్యాన్ని కాపాడిన ప్రజాస్వామిక పరిషత్తులు ఇవి.

• మూడు ముఖ్య సభల స్వరూపం:
  1. సభ (Sabha): సమాజంలోని వృద్ధులు, పండితులు, అనుభవజ్ఞులతో కూడిన ఉన్నత మండలి; ఇది న్యాయ విచారణలను నిర్వహించి తీర్పులు ఇచ్చేది.
  2. సమితి (Samiti): తెగలోని సర్వ ప్రజలతో కూడిన విస్తృత జాతీయ అసెంబ్లీ; ఇందులో రాజన్ ఎన్నిక, యుద్ధ నిర్ణయాలు, విధానపరమైన చర్చలు జరిగేవి.
  3. విదాత (Vidata): అత్యంత ప్రాచీనమైన తెగ సభ; సైనిక విజయాల లూటీ ఆస్తుల పంపిణీ, మతపరమైన ఆచారాలు మరియు లౌకిక విధులను నిర్వర్తించేది.
• స్త్రీల ప్రాతినిధ్యం:
  1. ఋగ్వేద కాలంలో 'సభ' మరియు 'విదాత' సమావేశాలలో స్త్రీలకు పూర్తి ప్రవేశం మరియు భాగస్వామ్య హక్కులు ఉండేవి. ఇది నాటి సమాజంలోని ఉన్నతమైన లింగ సమానత్వాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.

ఋగ్వేద కాలపు సమాజం పితృస్వామ్య స్వరూపం కలిగి ఉన్నప్పటికీ, మహిళలకు గౌరవప్రదమైన సామాజిక, విద్యా మరియు ధార్మిక హక్కులు లభించాయి.

• కుటుంబ వ్యవస్థ మరియు ఆచారాలు:
  1. కుటుంబం సంయుక్త కుటుంబంగా ఉండేది; తండ్రి గృహపతిగా వ్యవహరించినప్పటికీ నిర్ణయాల్లో తల్లికి సమాన ప్రాధాన్యం ఉండేది.
  2. ఏకపత్నీవ్రతం సర్వసాధారణ నియమం; సమాజంలో బాల్య వివాహాలు, సతీసహగమనం, పరదా పద్ధతులు లేవు.
  3. వితంతు పునర్వివాహాలు మరియు సంతానం కోసం భర్త సోదరుడిని పెళ్లి చేసుకునే 'నియోగ' పద్ధతి ఆమోదించబడ్డాయి.
• మహిళా విద్య మరియు వేద విదుషీమణులు:
  1. బాలికలకు ఉపనయన సంస్కారం నిర్వహించేవారు; వారు గురుకులాల్లో ఉండి బ్రహ్మచర్యంతో వేదాలు అభ్యసించేవారు.
  2. జీవితాంతం విద్యాభ్యాసానికే అంకితమైన స్త్రీలను 'బ్రహ్మవాదినులు' అని, వివాహం వరకు చదువుకునే వారిని 'సద్యోద్వాహలు' అని పిలిచేవారు.
  3. లోపాముద్ర, ఘోష, అపాలా, విశ్వవార, నివావరి వంటి మహిళలు స్వయంగా ఋగ్వేద శ్లోకాలను రచించారు.

తొలి వేద కాలంలో వర్ణం అనేది కేవలం వృత్తి మరియు రంగు ఆధారంగా ఏర్పడిన సామాజిక శ్రమ విభజన మాత్రమే; అది జన్మతః నిర్ధారితమయ్యే కుల వ్యవస్థ కాదు.

• వృత్తి ఆధారిత గతిశీలత (Social Mobility):
  1. సమాజంలో వృత్తి మార్పిడికి పూర్తి స్వేచ్ఛ ఉండేది.
  2. ఋగ్వేదంలోని 9వ మండలంలో ఒక కవి 'నేను స్తోత్రాలు రాసే కవిని, నా తండ్రి వైద్యుడు, నా తల్లి తిరగలి విసిరే శ్రామికురాలు; మేమంతా వేర్వేరు పనులు చేస్తూ కలిసి జీవిస్తున్నాం' అని పేర్కొనడం సామాజిక సరళతను నిరూపిస్తుంది.
  3. ఆర్య (గౌరవనీయులు/తెల్లని రంగు) మరియు దాస/దస్యు (అనార్యులు/చీకటి రంగు) అనే రెండు ప్రధాన వర్గాలు మాత్రమే ప్రారంభంలో ఉండేవి.
• పురుష సూక్తంలో చతుర్వర్ణాల ఆవిర్భావం:
  1. ఋగ్వేద ముగింపు దశలో చేర్చబడిన 10వ మండలంలోని 'పురుష సూక్తం'లో తొలిసారిగా నాలుగు వర్ణాల ప్రస్తావన కనిపిస్తుంది.
  2. విరాట్ పురుషుని ముఖం నుండి బ్రాహ్మణులు, భుజాల నుండి క్షత్రియులు, తొడల నుండి వైశ్యులు, పాదాల నుండి శూద్రులు ఉద్భవించారని ఇది పేర్కొంది. అయితే ఈ విభజన అప్పటికి కఠినమైన కుల వ్యవస్థగా మారలేదు.

ఋగ్వేద సమాజం ప్రధానంగా గ్రామీణ, పశుపాలక ఆర్థిక వ్యవస్థపై ఆధారపడింది; వ్యవసాయం వారికి ద్వితీయ ప్రాధాన్యతగా మాత్రమే ఉండేది.

• గోసంపద మరియు ఆర్థిక కొలమానాలు:
  1. ఆవు (గోవు) సమాజంలో అత్యంత విలువైన సంపదగా, మారక ద్రవ్యంగా పరిగణించబడింది. పశువుల సంఖ్య ఆధారంగానే వ్యక్తి సంపదను లెక్కించేవారు.
  2. ఆవులను దొంగిలించిన వారిని 'పణులు' (Pani) అనే వ్యాపార వర్గంగా పేర్కొన్నారు; ఆవుల కోసం జరిగే తెగల యుద్ధాలను 'గవిష్టి' (Gavishti) లేదా 'గోషణ' అనేవారు.
  3. ఆవును చంపకూడని పవిత్ర ప్రాణిగా భావించి వేదాలలో 'అఘన్య' (Aghanya) అని పిలిచారు.
• వ్యవసాయం మరియు వాణిజ్య పద్ధతులు:
  1. భూమిపై వ్యక్తిగత యాజమాన్య హక్కులు లేవు; భూమి తెగ ఉమ్మడి ఆస్తిగా ఉండేది. ప్రధాన పంట బార్లీ (యవ).
  2. క్రమబద్ధమైన నాణేలు లేవు; వస్తుమార్పిడి (Barter) ద్వారా లావాదేవీలు జరిగేవి. అయితే పెద్ద విలువ కలిగిన మార్పిడికి 'నిష్క' (బంగారు కంఠాభరణం) ను ప్రమాణంగా వాడేవారు.

తొలి వేద ఆర్యులు ప్రకృతి శక్తులను దైవ రూపాలుగా భావించి ఆరాధించారు; మాక్స్ ముల్లర్ వీరి మతాన్ని 'హేనోథీయిజం' (ఒక సమయంలో ఒకే దేవతను సర్వోన్నతుడిగా పూజించడం)గా పేర్కొన్నారు.

• త్రిలోక దేవతల వర్గీకరణ:
  1. అంతరిక్ష లోక దేవతలు: ఇంద్రుడు, రుద్రుడు, మరుత్తులు, వాయువు.
  2. పృథ్వీ (భూ) లోక దేవతలు: అగ్ని, పృథ్వి, సోముడు, బృహస్పతి.
  3. ద్యు (స్వర్గ) లోక దేవతలు: వరుణుడు, సూర్యుడు, మిత్రుడు, ఉషస్సు, అదితి.
• ప్రధాన దేవతల ప్రాముఖ్యత:
  1. ఇంద్రుడు (పురందరుడు/కోటలను ధ్వంసం చేసేవాడు): యుద్ధ మరియు వర్ష దేవుడు; ఋగ్వేదంలో అత్యధికంగా 250 సూక్తాలు ఇంద్రునికే అంకితం చేయబడ్డాయి.
  2. అగ్ని: మానవులకు మరియు దేవతలకు మధ్యవర్తి లేదా దైవదూత; 200 సూక్తాలు కలవు.
  3. వరుణుడు: విశ్వ నైతిక ధర్మాన్ని ('ఋతం' - Rita) పరిరక్షించే దేవుడు ('ఋతస్య గోప').
  4. సోముడు: వనస్పతుల అధిపతి; 9వ మండలం అంతా ఈయనకే అంకితం. విగ్రహారాధన లేదా దేవాలయాలు లేవు; కేవలం మంత్రోచ్ఛారణలు మరియు హవిస్సులతో యజ్ఞాలు చేసేవారు.

వైదిక సాహిత్యంలో అత్యంత పవిత్రమైన మరియు శక్తివంతమైన ప్రార్థనా మంత్రంగా పరిగణించబడేది గాయత్రీ మంత్రం.

• ఈ మంత్రం ఋగ్వేదంలోని 3వ మండలంలో పొందుపరచబడింది.
• దీనిని విశ్వామిత్ర మహర్షి రచించారు. గాయత్రీ ఛందస్సులో (3 పాదాలు, ఒక్కో పాదానికి 8 అక్షరాల చొప్పున మొత్తం 24 అక్షరాలు) కూర్చబడింది.
• అధిష్టాన దేవత మరియు పరమార్థం:
  1. ఈ మంత్రం 'సవితృ' (ఉదయించే సూర్యుడు) దేవతకు అంకితం చేయబడింది.
  2. 'ఓం భూర్భువః స్వః... తత్సవితుర్వరేణ్యం భర్గో దేవస్య ధీమహి ధియో యో నః ప్రచోదయాత్' - బుద్ధిని ప్రచోదనం చేసి జ్ఞానోదయం కలిగించాలని సూర్య భగవానుడిని ప్రార్థించడం దీని ముఖ్య ఉద్దేశం.
  3. గురుకులాల్లో ఉపనయన సంస్కార సమయంలో గురువు శిష్యునికి ఉపదేశించే ప్రధాన దీక్షా మంత్రమిది.

యజ్ఞ యాగాదులలో దేవతలను ఆహ్వానిస్తూ శ్రావ్యంగా గానం చేయడానికి ఉద్దేశించిన మంత్రాల సంకలనమే సామవేదం.

• గ్రంథ స్వరూపం మరియు స్వభావం:
  1. సామవేదంలో మొత్తం 1549 శ్లోకాలు ఉన్నాయి; అయితే ఇందులో 75 శ్లోకాలు తప్ప మిగిలినవన్నీ ఋగ్వేదం నుండి స్వీకరించి సంగీతబద్ధం చేసినవే.
  2. సామవేద మంత్రాలను నిర్దిష్ట స్వర లయలతో గానం చేసే వైదిక పురోహితుడిని 'ఉద్గాత్రి' (Udgatri) అని పిలుస్తారు.
• సంగీత ప్రాముఖ్యత మరియు ఉపనిషత్తులు:
  1. భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీతంలోని సప్తస్వరాలు (స, రి, గ, మ, ప, ద, ని) సామవేద గానం నుండే ఉద్భవించాయి. అందుకే దీనిని 'భారతీయ సంగీత పితామహ గ్రంథం' అంటారు.
  2. సామవేదానికి చెందిన ప్రముఖ ఉపనిషత్తులు: ఛాందోగ్య ఉపనిషత్తు (అత్యంత ప్రాచీనమైనది) మరియు కేనోపనిషత్తు. సామవేద ఉపవేదం గాంధర్వవేదం.

యజ్ఞ యాగాదులు, హోమాలు నిర్వహించేటప్పుడు పాటించాల్సిన పూజా విధానాలు, బలి సూత్రాలు మరియు మంత్రాల ప్రయోగాన్ని తెలిపే కర్మకాండ గ్రంథం యజుర్వేదం.

• రెండు ప్రధాన విభాగాలు:
  1. శుక్ల యజుర్వేదం (వాజసనేయి సంహిత): ఇది కేవలం మంత్రాలు, శ్లోకాల రూపంలో మాత్రమే స్వచ్ఛంగా ఉంటుంది.
  2. కృష్ణ యజుర్వేదం (తైత్తిరీయ, మైత్రాయణి సంహిత): ఇందులో శ్లోకాలతో పాటు వాటి వివరణాత్మక గద్యం (Prose) మిశ్రమంగా ఉంటుంది.
• సాహిత్య విశిష్టత మరియు పురోహితుడు:
  1. పద్యం మరియు గద్యం రెండింటిలోనూ రాయబడిన ఏకైక ప్రాచీన వేదం యజుర్వేదం.
  2. యాగ వేదికపై ప్రత్యక్షంగా కర్మకాండలను ఆచరింపజేసే పురోహితుడిని 'అధ్వర్యు' (Adhvaryu) అంటారు.
  3. యజుర్వేదానికి అనుబంధంగా ఉన్న 'శతపథ బ్రాహ్మణం' ప్రాచీన భారతదేశ సాంఘిక, వ్యవసాయ మరియు యజ్ఞ వివరాలను సమగ్రంగా అందిస్తుంది. దీని ఉపవేదం ధనుర్వేదం.

సామాన్య మానవుల దైనందిన జీవితం, విశ్వాసాలు, వ్యాధుల నివారణ మరియు ఇంద్రజాల మంత్రాలను వివరించే నాల్గవ వేదం అథర్వణవేదం.

• గ్రంథ సంకలనం మరియు ప్రత్యేకత:
  1. అథర్వుడు మరియు అంగీరసుడు అనే మహర్షులు దీనిని సంకలనం చేయడంతో దీనిని 'అథర్వాంగీరస వేదం' అని కూడా పిలుస్తారు.
  2. ఇందులో 20 కాండలు, 711 సూక్తాలు మరియు సుమారు 6,000 శ్లోకాలు ఉన్నాయి.
  3. ప్రారంభంలో ఇది కర్మకాండలకు దూరంగా ఉన్నందున దీనిని 'వేదత్రయి' (మొదటి మూడు వేదాలు) లో చేర్చలేదు; తర్వాతి కాలంలో వేద హోదా పొందింది.
• లౌకిక విజ్ఞానం మరియు వైద్యం:
  1. భారత ప్రాచీన వైద్య విధానమైన 'ఆయుర్వేదం' యొక్క మూలాలు అథర్వణవేదంలోనే ఉన్నాయి; వివిధ రకాల వ్యాధులు, మూలికలు, బ్యాక్టీరియా నివారణ ఉపాయాలు ఇందులో వర్ణించబడ్డాయి.
  2. యాగాలను సంపూర్ణంగా నిశ్శబ్దంగా పర్యవేక్షించే ప్రధాన పురోహితుడైన 'బ్రహ్మ' ఈ వేదానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తాడు.

వేద సంహితలలోని శ్లోకాల అంతరార్థాన్ని మరియు యజ్ఞ క్రతువుల ప్రాధాన్యతను గద్య రూపంలో సామాన్యులకు వివరించడానికి బ్రాహ్మణ గ్రంథాలు వెలిశాయి.

• వివిధ వేదాల బ్రాహ్మణ గ్రంథాలు:
  1. ఋగ్వేదం: ఐతరేయ బ్రాహ్మణం మరియు కౌషీతకి బ్రాహ్మణం. (ఐతరేయ బ్రాహ్మణం రాజరిక ఆవిర్భావ సిద్ధాంతాన్ని మరియు దిక్కులను బట్టి రాజుల బిరుదులను పేర్కొంది).
  2. సామవేదం: పంచవింశ (తాండ్యమహా), షడ్వింశ, జైమినీయ బ్రాహ్మణాలు.
  3. యజుర్వేదం: శతపథ బ్రాహ్మణం మరియు తైత్తిరీయ బ్రాహ్మణం.
  4. అథర్వణవేదం: గోపథ బ్రాహ్మణం (ఏకైక బ్రాహ్మణం).
• శతపథ బ్రాహ్మణం ప్రాముఖ్యత:
  1. యాజ్ఞవల్క్య మహర్షి సంకలనం చేసిన శతపథ బ్రాహ్మణం అన్నింటికంటే అతిపెద్దది మరియు అత్యంత ప్రాచీనమైనది.
  2. ఇందులో గంగా మైదానాలకు ఆర్యుల తూర్పు విస్తరణను తెలిపే 'విదేహ మాథవుని కథ', మత్స్య అవతారానికి మూలమైన 'జలప్రళయ గాథ' మరియు వ్యవసాయ పద్ధతులు వివరించబడ్డాయి.

నగరాలు, గ్రామాల కోలాహలానికి దూరంగా ప్రశాంత అరణ్యాలలో మునులు, వానప్రస్థులు పఠించడానికి ఉద్దేశించిన తాత్విక గ్రంథాలే అరణ్యకాలు.

• ఆధ్యాత్మిక పరివర్తన:
  1. 'అరణ్య' అనగా అడవి; బాహ్య జంతు బలులు, ఖరీదైన యాగాల స్థానంలో ధ్యానం, అంతర్ముఖ సాధన మరియు ప్రాణాయామం యొక్క ప్రాధాన్యతను ఇవి సమర్థించాయి.
  2. ఇవి బ్రాహ్మణాలలోని కర్మకాండకు మరియు ఉపనిషత్తులలోని జ్ఞాన మార్గానికి మధ్య ఒక బలమైన వారధిగా పనిచేస్తాయి.
• ప్రధాన అరణ్యకాలు:
  1. ఐతరేయ అరణ్యకం, కౌషీతకి అరణ్యకం (ఋగ్వేదం).
  2. తైత్తిరీయ అరణ్యకం, బృహదారణ్యకం (యజుర్వేదం).
  3. తలవకార అరణ్యకం (సామవేదం).
  4. అథర్వణవేదానికి ఎటువంటి అరణ్యక గ్రంథాలు లభించలేదు.

వేద వాఙ్మయంలో చివరి భాగాలుగా వచ్చి, బాహ్య క్రతువులను తిరస్కరించి స్వచ్ఛమైన పరబ్రహ్మ తత్వాన్ని బోధించిన గ్రంథాలే ఉపనిషత్తులు.

• భావన మరియు నిర్మాణం:
  1. 'ఉప' (సమీపంలో) + 'ని' (నిష్ఠతో) + 'షద్' (కూర్చోవడం) - గురువు సమీపంలో కూర్చుని నేర్చుకున్న పరమ రహస్య జ్ఞానం.
  2. వేదాల ముగింపు భాగాలు కావడం వల్ల వీటిని 'వేదాంతాలు' (Vedanta) అంటారు. మొత్తం 108 ఉపనిషత్తులలో ఆదిశంకరాచార్యులు భాష్యం రాసిన 10 ఉపనిషత్తులు (దశోపనిషత్తులు) ప్రామాణికమైనవి.
• ముఖ్యమైన ఉపనిషత్తులు మరియు బోధనలు:
  1. బృహదారణ్యకోపనిషత్తు: అత్యంత ప్రాచీనమైనది, పెద్దది; యాజ్ఞవల్క్య-మైత్రేయి, యాజ్ఞవల్క్య-గార్గి సంవాదాలు మరియు 'తమసోమా జ్యోతిర్గమయ' ప్రార్థన ఇందులో ఉన్నాయి.
  2. ముండక ఉపనిషత్తు: భారతదేశ జాతీయ నినాదం 'సత్యమేవ జయతే' ఇందులోనిదే; యజ్ఞాలను 'చిల్లులు పడ్డ పడవలు'గా వర్ణించి జ్ఞాన మార్గాన్ని ప్రబోధించింది.
  3. కఠోపనిషత్తు: యమధర్మరాజు మరియు నచికేతుని మధ్య అమరత్వం, ఆత్మతత్వంపై జరిగిన సంవాదం.
  4. ఛాందోగ్య ఉపనిషత్తు: 'తత్వమసి' (నీవే అది) మహావాక్యం మరియు శ్రీకృష్ణుని తొలి చారిత్రక ప్రస్తావన కలిగి ఉంది.

వేదాలలోని మంత్రాలను నిర్దోషంగా ఉచ్చరించడానికి, అర్థం చేసుకోవడానికి మరియు క్రతువులను శాస్త్రీయంగా నిర్వహించడానికి ఆరు వేదాంగాలు రూపొందించబడ్డాయి.

• ఆరు వేదాంగాలు మరియు వేదపురుషుని అంగాలు:
  1. శిక్ష (Phonetics/ధ్వనిశాస్త్రం): వేద మంత్రాల సరైన ఉచ్చారణా నియమాలు - వేదపురుషుని 'ముక్కు'.
  2. కల్ప (Rituals/కర్మకాండ): యజ్ఞాలు, గృహస్థ విధులను నిర్దేశించే సూత్రాలు - వేదపురుషుని 'చేతులు'.
  3. వ్యాకరణం (Grammar/వ్యాకరణం): భాషా సౌష్టవం, పదాల నిర్మాణం - వేదపురుషుని 'ముఖం'; పాణిని రచించిన 'అష్టాధ్యాయి' ప్రామాణిక గ్రంథం.
  4. నిరుక్తం (Etymology/వ్యుత్పత్తి): క్లిష్టమైన వేద పదాల మూలాలు మరియు అర్థాలు - వేదపురుషుని 'చెవులు'; యాస్కుడు రచించిన నిరుక్తం తొలి నిఘంటువు.
  5. ఛందస్సు (Metrics/ఛందస్సు): పద్య పాదాల అక్షర నియమాలు - వేదపురుషుని 'పాదాలు'; పింగళుని ఛందస్సు సూత్రం ప్రసిద్ధం.
  6. జ్యోతిష్యం (Astronomy/ఖగోళం): యజ్ఞాలు చేయడానికి అనువైన కాల, నక్షత్ర గణన - వేదపురుషుని 'కళ్ళు'; లగధముని 'వేదాంగ జ్యోతిష్యం' తొలి గ్రంథం.

కల్ప వేదాంగం కింద వెలువడిన సూత్ర సాహిత్యం వైదిక కర్మకాండలతో పాటు ప్రాచీన భారతీయ గణిత విజ్ఞానానికి పునాది వేసింది.

• కల్ప సూత్రాల నాలుగు విభాగాలు:
  1. శ్రౌత సూత్రాలు: రాజులు, ప్రజలు సామూహికంగా నిర్వహించే భారీ యజ్ఞాలు (రాజసూయ, అశ్వమేధ) మరియు అగ్నిష్టోమ క్రతువుల నియమావళి.
  2. గృహ్య సూత్రాలు: గృహస్థుడు రోజువారీగా చేయాల్సిన పంచ మహాయజ్ఞాలు మరియు గర్భాధానం నుండి అంత్యేష్టి వరకు గల 16 సంస్కారాల నియమాలు.
  3. ధర్మ సూత్రాలు: వర్ణాశ్రమ ధర్మాలు, పౌర-నేర న్యాయాలు మరియు రాజు యొక్క పరిపాలనా బాధ్యతలు (ఇవే తర్వాతి స్మృతులకు ఆధారం).
  4. శుల్వ సూత్రాలు: శ్రౌత సూత్రాలకు అనుబంధంగా యజ్ఞ వేదికల (అగ్ని కుండాల) నిర్మాణానికి అవసరమైన కొలతల నియమావళి.
• రేఖాగణిత మూలాలు:
  1. 'శుల్వ' అనగా కొలిచే తాడు (Cords); భారతీయ రేఖాగణితానికి (Geometry) శుల్వ సూత్రాలే మూలస్తంభం.
  2. బోధాయనుడు, ఆపస్తంబుడు, కాత్యాయనుడు శుల్వ సూత్రాలను రచించారు; పైథాగరస్ సిద్ధాంతాన్ని పైథాగరస్ కంటే శతాబ్దాల ముందే బోధాయనుడు తన శుల్వ సూత్రంలో స్పష్టంగా ప్రతిపాదించాడు.

చతుర్వేదాలకు అనుబంధంగా భౌతిక జీవిత అవసరాలు, ఆరోగ్యం, యుద్ధ కళలు మరియు లలిత కళల కోసం నాలుగు ఉపవేదాలు అభివృద్ధి చెందాయి.

• ఉపవేదాలు మరియు అనుబంధ వేదాలు:
  1. ఆయుర్వేదం (వైద్య శాస్త్రం): ఆరోగ్యం, మూలికలు మరియు ఆయుర్దాయ పరిరక్షణ; ఇది ఋగ్వేదానికి లేదా అథర్వణవేదానికి అనుబంధం (ధన్వంతరి/చరకుడు).
  2. గాంధర్వవేదం (సంగీతం మరియు నాట్యకళ): గానం, వాద్యం, నృత్యం మరియు లలిత కళలు; ఇది సామవేదానికి అనుబంధం (భరతముని).
  3. ధనుర్వేదం (విలువిద్య మరియు రక్షణ తంత్రం): యుద్ధ విద్యలు, ఆయుధ ప్రయోగం మరియు సైనిక వ్యూహాలు; ఇది యజుర్వేదానికి అనుబంధం (విశ్వామిత్రుడు).
  4. శిల్పవేదం / అర్థవేదం (వాస్తు మరియు ఆర్థిక శాస్త్రం): భవన నిర్మాణం, శిల్పకళ, పట్టణ ప్రణాళిక మరియు యంత్రాలు; ఇది అథర్వణవేదానికి అనుబంధం (విశ్వకర్మ).

వేదాల ప్రామాణ్యాన్ని అంగీకరిస్తూ సృష్టి, జీవుడు, పరమాత్మ మరియు మోక్ష సాధనలపై హేతుబద్ధ విశ్లేషణను అందించిన ఆరు ఆస్తిక దర్శనాలే షడ్దర్శనాలు.

• ఆరు దర్శనాలు మరియు వ్యవస్థాపకులు:
  1. సాంఖ్య దర్శనం: కపిల మహర్షి; అత్యంత ప్రాచీనమైనది; ప్రకృతి మరియు పురుషుల పరస్పర కలయిక వల్ల సృష్టి జరిగిందని పేర్కొంటుంది.
  2. యోగ దర్శనం: పతంజలి మహర్షి; చిత్తవృత్తి నిరోధమే యోగమని పేర్కొంటూ అష్టాంగ యోగ మార్గాన్ని (యమ, నియమ, ఆసన, ప్రాణాయామ, ప్రత్యాహార, ధారణ, ధ్యాన, సమాధి) బోధించింది.
  3. న్యాయ దర్శనం: అక్షపాద గౌతముడు; భారతీయ తర్కశాస్త్రం (Logic); ప్రత్యక్ష, అనుమాన, ఉపమాన, శబ్ద ప్రమాణాల ద్వారా సత్యశోధన చేసింది.
  4. వైశేషిక దర్శనం: ఉలూక కణాదుడు; ప్రపంచమంతా పరమాణువుల (Atoms) సంయోగం వల్ల నిర్మితమైందని ప్రతిపాదించిన తొలి పరమాణు సిద్ధాంతం.
  5. పూర్వ మీమాంస: జైమిని మహర్షి; వేదాలలోని కర్మకాండల ప్రామాణ్యాన్ని, యజ్ఞాల ద్వారా స్వర్గ ప్రాప్తిని సమర్థించింది.
  6. ఉత్తర మీమాంస (వేదాంతం): బాదరాయణ వ్యాసుడు; బ్రహ్మసూత్రాల ద్వారా అద్వైత, విశిష్టాద్వైతాలకు తాత్విక పునాది వేసింది.

క్రీ.పూ. 1000 - 600 కాలంలో ఆర్యులు పశ్చిమ పంజాబ్ నుండి గంగా-యమునా దోయాబ్ మరియు తూర్పు బీహార్ మైదానాలకు విస్తరించారు.

• భౌగోళిక విస్తరణ కేంద్రాలు:
  1. మలి వేద సంస్కృతి ప్రధాన కేంద్రం కురు-పాంచాల ప్రాంతం (హర్యానా, పశ్చిమ ఉత్తరప్రదేశ్ - దోయాబ్); దీనిని 'మధ్యదేశం' అని పిలిచారు.
  2. ఉత్తరాన హిమాలయాల నుండి దక్షిణాన వింధ్య పర్వతాల వరకు వ్యాపించిన భూభాగాన్ని 'ఆర్యావర్తం' అన్నారు.
• విదేహ మాథవుని గాథ (శతపథ బ్రాహ్మణం):
  1. సరస్వతీ తీరంలో నివసించే విదేహ మాథవుడు తన నోటిలోని 'వైశ్వానర అగ్ని' ద్వారా అడవులను దహిస్తూ తూర్పు దిక్కుగా సాగిపోయాడు.
  2. అతని పురోహితుడైన గౌతమ రాహుగణుడు ఆయనను అనుసరించాడు. ఆ అగ్ని బీహార్‌లోని 'సదానీర' (నేటి గండక్ నది) వద్ద ఆగిపోయింది.
  3. ఈ గాథ ఆర్యులు ఇనుప గొడ్డళ్లు, అగ్ని సహాయంతో గంగా లోయ దట్టమైన అడవులను నరికి వ్యవసాయ ప్రాంతాలుగా మార్చిన చారిత్రక సత్యాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.

మలి వేద కాలంలో రక్తసంబంధ గిరిజన తెగల స్థానంలో భౌగోళిక సరిహద్దులు కలిగిన 'జనపదాలు' (Territorial Kingdoms) మరియు బలమైన రాచరికం ఆవిర్భవించాయి.

• రాజ్యాల విలీనం మరియు కేంద్రీకరణ:
  1. చిన్న తెగలు కలిసి పెద్ద రాజ్యాలుగా మారాయి; భరతులు మరియు పురువులు కలిసి 'కురు' రాజ్యంగా, తుర్వశులు మరియు క్రీవిలు కలిసి 'పాంచాల' రాజ్యంగా ఏర్పడ్డాయి.
  2. కురు రాజ్యం రాజధాని ఆసందీవత్/హస్తినాపూర్ కాగా, పాంచాల రాజధాని కాంపిల్య.
  3. రాజరికం వంశపారంపర్యంగా మారింది; రాజుకు దైవత్వ సిద్ధాంతం ఆపాదించబడింది.
• దిక్కులను బట్టి రాజుల బిరుదులు (ఐతరేయ బ్రాహ్మణం):
  1. తూర్పు పాలకుడు: సమ్రాట్
  2. పశ్చిమ పాలకుడు: స్వరాట్
  3. ఉత్తర పాలకుడు: విరాట్
  4. దక్షిణ పాలకుడు: భోజ
  5. మధ్యదేశ పాలకుడు: రాజన్
  6. అన్ని దిక్కులను జయించిన చక్రవర్తి: 'ఏకరాట్' లేదా సర్వభూమిపతి.
  7. ప్రజా పరిషత్తులైన సభ, సమితుల అధికారం క్షీణించింది; అత్యంత ప్రాచీనమైన 'విదాత' పూర్తిగా అంతరించింది.

మలి వేద కాలంలో విస్తరించిన సామ్రాజ్య పరిపాలన మరియు పన్నుల వసూలు కోసం రాజుకు సహాయంగా 'రత్నినులు' (Ratninas) అనే 12 మంది ఉన్నతాధికారుల వ్యవస్థ ఏర్పడింది.

• రత్నినుల జాబితా మరియు విధులు (శతపథ బ్రాహ్మణం ప్రకారం):
  1. పురోహిత: ప్రధాన మత గురువు మరియు రాజకీయ సలహాదారు.
  2. సేనాని: సర్వ సైన్యాధ్యక్షుడు.
  3. మహిషి: పట్టపురాణి/ముఖ్య భార్య.
  4. సూత: రథసారథి మరియు ఆస్థాన చారిత్రకుడు.
  5. గ్రామణి: గ్రామ పెద్ద/సైనిక నియామక అధికారి.
  6. సంగ్రహీత్రీ: ప్రభుత్వ కోశాధికారి (Treasurer).
  7. భాగదుఘ: వ్యవసాయ, వాణిజ్య పన్నులు వసూలు చేసే ప్రధాన అధికారి (Tax Collector).
  8. అక్షవాప: జూద పర్యవేక్షకుడు మరియు ఆడిటర్/అకౌంటెంట్.
  9. క్షత్త: అంతఃపుర ద్వారపాలకుడు/చాంబర్‌లైన్.
  10. గోవికర్త: అటవీ మరియు వేట విభాగాల సంరక్షకుడు.
  11. పాలాగాళ: రాజు యొక్క సమాచార దూత.
  12. యువరాజు: రాజకుమారుడు/వారసుడు.
• రాజసూయ యాగంలో రత్నహవిస్సు:
  1. రాజు రాజసూయ యాగం సందర్భంగా తన రాచరిక ఆమోదం కోసం స్వయంగా ఈ 12 మంది రత్నినుల ఇళ్లకు వెళ్లి కానుకలు సమర్పించే 'రత్నహవిస్సు' ఆచారం అమల్లో ఉండేది.

మలి వేద కాలపు రాజులు తమ సార్వభౌమాధికారాన్ని, సైనిక బలాన్ని మరియు దైవిక హక్కును ప్రజలకు చాటడానికి బ్రహ్మాండమైన యజ్ఞ యాగాదులను నిర్వహించారు.

• మూడు ప్రధాన సామ్రాజ్య క్రతువులు:
  1. రాజసూయ యాగం (Rajasuya): రాజు పట్టాభిషేక సమయంలో నిర్వహించే అత్యున్నత యాగం; ఇది రాజుకు దైవిక శక్తులను ప్రసాదిస్తుందని విశ్వసించేవారు; ఇందులో పవిత్ర జలాలతో అభిషేకం, పాచికల జూదం మరియు సోమరస పానం అంతర్భాగాలు.
  2. అశ్వమేధ యాగం (Ashvamedha): నిరాటంక సామ్రాజ్య విస్తరణ కోసం నిర్వహించే క్రతువు; ప్రత్యేక రక్షణ గుర్రాన్ని సైన్యంతో వివిధ రాజ్యాల్లోకి వదిలేవారు; గుర్రాన్ని ఆపిన రాజుతో యుద్ధం చేసి ఓడించేవారు; సంవత్సరం చివరలో గుర్రాన్ని బలి ఇచ్చేవారు.
  3. వాజపేయ యాగం (Vajapeya): 'వాజపేయ' అనగా శక్తి పానీయం; ఈ యాగంలో రథాల పందెం ప్రధానాంశం; ఇందులో రాజు రథాన్నే ఉద్దేశపూర్వకంగా గెలిపించడం ద్వారా రాజు శారీరక శక్తి, ప్రజా నాయకత్వాన్ని చాటేవారు.
• ఆర్థిక ప్రభావం:
  1. ఈ యాగాల సందర్భంగా పురోహితులకు వేల సంఖ్యలో ఆవులు, బంగారు నాణేలు, దాస-దాసీలను దక్షిణగా దానం చేసేవారు.

మలి వేద యుగంలో వృత్తి ఆధారిత వర్ణాలు జన్మ ఆధారితమైన కఠిన కులాలుగా రూపాంతరం చెందాయి; సమాజంలో నిచ్చెనమెట్ల అసమానతలు స్థిరపడ్డాయి.

• చతుర్వర్ణాలు మరియు అధికార అంతరాలు:
  1. బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైశ్య, శూద్ర అనే నాలుగు వర్గాలు పుట్టుకతోనే నిర్ణయించబడ్డాయి.
  2. మొదటి మూడు వర్ణాలను 'ద్విజులు' (రెండు జన్మలు కలవారు) అని పిలిచారు; వీరికి మాత్రమే ఉపనయన సంస్కారం పొందే, వేదాధ్యయనం చేసే హక్కు ఉండేది.
  3. సమాజంలో అన్ని రకాల పన్నులను చెల్లించే ఏకైక ఉత్పత్తి వర్గంగా 'వైశ్యులు' నిలిచారు (అనస్య బలికృత్ - ఇతరులకు పన్నులు కట్టేవాడు). శూద్రులకు ఉపనయన హక్కు నిరాకరించబడింది.
• వివాహ వర్గాలు మరియు ఉపకులాల ఆవిర్భావం:
  1. అనులోమ వివాహం: ఉన్నత వర్ణ పురుషుడు - నిమ్న వర్ణ స్త్రీ వివాహం (సమాజం కొంతవరకు ఆమోదించింది).
  2. ప్రతిలోమ వివాహం: నిమ్న వర్ణ పురుషుడు - ఉన్నత వర్ణ స్త్రీ వివాహం (కఠినంగా నిరసించబడింది).
  3. ప్రతిలోమ వివాహాల ఫలితంగా పుట్టిన సంతతిని నిమ్న జాతులుగా పరిగణించారు; 'చండాలుర' వంటి వర్గాల పట్ల అస్పృశ్యత (అంటరానితనం) భావనలు ఈ కాలం చివరిలో వేళ్ళూనుకున్నాయి.

తొలి వేద కాలంలో మహిళలు అనుభవించిన స్వేచ్ఛ, విద్యా హక్కులు మరియు రాజకీయ సమానత్వం మలి వేద కాలంలో తీవ్రంగా క్షీణించాయి.

• ఆంక్షలు మరియు హక్కుల రద్దు:
  1. స్త్రీలకు ఉపనయన సంస్కారం రద్దు చేయబడింది; దీనితో వారికి వేదాధ్యయన ద్వారాలు మూసుకుపోయాయి.
  2. సభ, సమితి వంటి రాజకీయ అసెంబ్లీలలో మహిళల ప్రవేశంపై సంపూర్ణ నిషేధం విధించబడింది. బాల్య వివాహాలు ప్రారంభమయ్యాయి.
• సాహిత్య విమర్శలు మరియు మినహాయింపులు:
  1. ఐతరేయ బ్రాహ్మణం 'కుమార్తె సమస్త దుఃఖాలకు మూలమని, కుమారుడే కుటుంబ సంరక్షకుడని' పేర్కొంది.
  2. మైత్రాయణి సంహిత స్త్రీని మద్యం (సుర), పాచికలు (జూదం)లతో పాటు సమాజంలోని 'మూడవ ప్రధాన దుర్గుణం'గా వర్గీకరించింది.
  3. అయితే విదేహ జనక మహారాజు ఆస్థానంలో యాజ్ఞవల్క్యుడిని తాత్విక ప్రశ్నలతో స్తంభింపజేసిన 'గార్గి' వంటి కొద్దిమంది ఉన్నత వర్గాల విదుషీమణులు అరుదైన మినహాయింపుగా నిలిచారు.

మలి వేద కాలంలో మానవ జీవితాన్ని క్రమబద్ధీకరించడానికి 100 సంవత్సరాల ఆయుష్షును నాలుగు ఆశ్రమాలుగా, నాలుగు ఉన్నత లక్ష్యాలుగా విభజించారు.

• చతుర్విధ ఆశ్రమాలు (జాబాల ఉపనిషత్తు):
  1. బ్రహ్మచర్యం (0 - 25 ఏళ్లు): ఉపనయనం తర్వాత గురుకులంలో ఉంటూ విద్యాభ్యాసం, ఇంద్రియ నిగ్రహం పాటించే దశ.
  2. గృహస్థం (25 - 50 ఏళ్లు): వివాహం చేసుకుని కుటుంబ బాధ్యతలు నిర్వర్తించడం, యజ్ఞాలు చేయడం; ఇతర ఆశ్రమాలన్నింటినీ పోషించే అతి ముఖ్యమైన ఆశ్రమం.
  3. వానప్రస్థం (50 - 75 ఏళ్లు): ప్రాపంచిక బాధ్యతల నుండి తప్పుకుని అడవులకు వెళ్లి ధ్యానం, ఆత్మ విచారణ చేసే దశ.
  4. సన్యాసం (75 - 100 ఏళ్లు): సర్వసంగ పరిత్యాగం చేసి మోక్ష సాధన కోసం నిరంతరం సంచరించే దశ.
• చతుర్విధ పురుషార్థాలు:
  1. ధర్మ (నైతిక జీవనం), అర్థ (న్యాయబద్ధమైన సంపదార్జన), కామ (సంతానోత్పత్తి, ప్రాపంచిక సుఖాలు), మోక్ష (జన్మ రాహిత్యం/విముక్తి).

మలి వేద కాలంలో ఒకే పూర్వీకుడి రక్తసంబంధాన్ని గుర్తించడానికి మరియు వివాహ సంబంధాలను నియంత్రించడానికి 'గోత్ర' వ్యవస్థ ఉద్భవించింది.

• గోత్రం భావనా పరిణామం:
  1. ఋగ్వేదంలో 'గోత్రం' అనగా ఒకే తెగకు చెందిన పశువులను మందగా ఉంచే 'పశువుల దొడ్డి'.
  2. మలి వేద కాలంలో ఇది ఒకే మూల ఋషి నుండి వంశానుక్రమంగా ఉద్భవించిన వారసుల సమూహాన్ని సూచించే సంస్థగా మారింది.
  3. ప్రసిద్ధ సప్తర్షులైన కశ్యప, వశిష్ట, భరద్వాజ, విశ్వామిత్ర, గౌతమ, జమదగ్ని, అత్రి మరియు అగస్త్యుల పేర్లతో మూల గోత్రాలు స్థిరపడ్డాయి.
• గోత్ర బహిర్వివాహ నియమం (Gotra Exogamy):
  1. ఒకే గోత్రానికి చెందిన స్త్రీ-పురుషులు సోదర-సోదరి సమానులని భావించి, 'సగోత్ర వివాహాలను' కఠినంగా నిషేధించారు.
  2. వివాహం తప్పనిసరిగా ఇతర గోత్రాలకు చెందిన వ్యక్తుల మధ్యనే జరగాలనే నియమం శాసనబద్ధమైంది.

ధర్మశాస్త్రాలు మరియు గృహ్య సూత్రాలు మానవ సమాజంలోని వివాహాలను ఎనిమిది రకాలుగా వర్గీకరించాయి.

• ప్రశస్త వివాహాలు (ధర్మసమ్మతమైనవి - 4):
  1. బ్రహ్మ వివాహం: సద్గుణవంతుడైన వేద విద్వాంసుడికి కన్యాదానం చేయడం (అత్యుత్తమమైనది).
  2. దైవ వివాహం: యజ్ఞాన్ని శాస్త్రోక్తంగా నిర్వహించిన ఋత్విక్కుకు (పురోహితునికి) కన్యను దానమివ్వడం.
  3. ఆర్ష వివాహం: కన్యాదాత వరుడి నుండి ఒక జత గోవులను (ఆవు, ఎద్దు) లాంఛనంగా స్వీకరించి చేసే వివాహం.
  4. ప్రాజాపత్య వివాహం: ఎలాంటి కట్నకానుకలు లేకుండా దంపతులు ధర్మాన్ని ఆచరించాలని ఆశీర్వదిస్తూ చేసేది.
• అప్రశస్త వివాహాలు (ధర్మవిరుద్ధమైనవి - 4):
  1. ఆసుర వివాహం: కన్యాశుల్కం (డబ్బు) చెల్లించి వధువును కొనుగోలు చేయడం.
  2. గాంధర్వ వివాహం: తల్లిదండ్రుల అనుమతి లేకుండా వధూవరులు ప్రేమించుకుని చేసుకునే వివాహం (ప్రేమ వివాహం).
  3. రాక్షస వివాహం: యుద్ధంలో శత్రువులను చంపి లేదా గాయపరచి కన్యను బలవంతంగా అపహరించి చేసేది.
  4. పైశాచ వివాహం: నిద్రిస్తున్న, మత్తులో ఉన్న లేదా మానసిక స్థితి సరిగ్గా లేని స్త్రీపై అత్యాచారం చేసి పెళ్లి చేసుకోవడం (అత్యంత హేయమైనది).

మానవుని జన్మకు ముందు నుండి మరణానంతరం వరకు జీవితాన్ని పవిత్రం చేయడానికి గృహ్య సూత్రాలు నిర్దేశించిన 16 పవిత్ర సంస్కారాలు ఇవి.

• ముఖ్యమైన సంస్కారాల వర్గీకరణ:
  1. జన్మపూర్వ సంస్కారాలు: 1. గర్భాధానం (సంతానోత్పత్తి సంకల్పం), 2. పుంసవనం (గర్భ రక్షణ, సుపుత్ర కాంక్ష), 3. సీమంతోన్నయనం (గర్భిణి మానసిక ఉల్లాసం).
  2. శైశవ సంస్కారాలు: 4. జాతకర్మ (శిశు జనన సమయంలో), 5. నామకరణం (పేరు పెట్టడం), 6. నిష్క్రమణం (తొలిసారి బయటకు తేవడం), 7. అన్నప్రాశన (తొలి ఘన ఆహారం), 8. చూడాకర్మ/చౌలం (పుట్టువెండ్రుకలు తీయడం), 9. కర్ణవేధ (చెవులు కుట్టడం).
  3. విద్యా సంస్కారాలు: 10. విద్యారంభం (అక్షరాభ్యాసం), 11. ఉపనయనం (గాయత్రీ మంత్రోపదేశం, యజ్ఞోపవీత ధారణ - సాంస్కృతిక పునర్జన్మ), 12. వేదారంభం (వేదాధ్యయనం), 13. కేశాంతం (మొదటి క్షవరం), 14. సమావర్తనం (విద్యాభ్యాస ముగింపు/స్నాతకోత్సవం).
  4. గృహస్థ & అంతిమ సంస్కారాలు: 15. వివాహం (గృహస్థాశ్రమ ప్రవేశం), 16. అంత్యేష్టి (మరణానంతర కర్మ).

క్రీ.పూ. 1000 ప్రాంతంలో ఉత్తర భారతదేశంలో ఇనుము ప్రవేశించడం వ్యవసాయం, ఆర్థిక వ్యవస్థ మరియు యుద్ధ తంత్రాలలో విప్లవాత్మక పరివర్తనకు కారణమైంది.

• కృష్ణాయస్ మరియు పురావస్తు ఆధారాలు:
  1. తొలి వేద గ్రంథాలలో 'అయస్' అనగా రాగి లేదా కాంస్యం కాగా, మలి వేద గ్రంథాలలో ఇనుమును స్పష్టంగా 'శ్యామ అయస్' లేదా 'కృష్ణ అయస్' అని పేర్కొన్నారు.
  2. ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని అత్రంజికేడా (Atranjikhera), నొహ్, జఖేరాలలో క్రీ.పూ. 1000 నాటి తొలి ఇనుప పనిముట్లు (గొడ్డళ్లు, బాణాలు, ఈటెలు, నాగలి కొలకలు) లభించాయి.
• ఆర్థిక ప్రభావం మరియు మిగులు ఉత్పత్తి:
  1. బలమైన ఇనుప గొడ్డళ్ల ద్వారా గంగా లోయలోని భారీ వర్షారణ్యాలను తొలగించి విస్తారమైన భూములను సాగులోకి తెచ్చారు.
  2. ఇనుప నాగలి కర్రులతో గట్టి ఒండ్రు నేలలను లోతుగా దున్నడం సాధ్యమైంది; దీనివల్ల వ్యవసాయంలో మిగులు ఉత్పత్తి (Agricultural Surplus) సాధించబడింది.
  3. ఈ మిగులు ఉత్పత్తే తర్వాతి కాలంలో చేతివృత్తుల వికాసానికి, వాణిజ్యానికి మరియు గంగా మైదానాల్లో రెండవ పట్టణీకరణకు బలమైన పునాది వేసింది.

మలి వేద కాలంలో పశుపోషణ స్థానంలో వ్యవసాయం ప్రధాన జీవనాధారంగా మారింది; వైవిధ్యభరితమైన పంటల సాగు విస్తరించింది.

• వ్యవసాయ పద్ధతులు మరియు భారీ నాగళ్లు:
  1. శతపథ బ్రాహ్మణం వ్యవసాయంలోని నాలుగు ప్రధాన దశలను వర్ణించింది: దున్నడం (కృషంతః), విత్తడం (వపంతః), కోయడం (లునంతః), నూర్పిడి (మృణంతః).
  2. శతపథ బ్రాహ్మణంలో 6, 8, 12, మరియు 24 ఎద్దులు లాగే భారీ చెక్క-ఇనుప నాగళ్ల ప్రస్తావన ఉంది.
• పంటల ప్రాచీన నామాలు:
  1. వ్రీహి (Vrihi): వరి (Rice - మలి వేద ప్రజల ప్రధాన ఆహార పంట).
  2. గోధూమ (Godhuma): గోధుమలు.
  3. యవ (Yava): బార్లీ.
  4. మాష (Masha): మినుములు.
  5. ముద్గ: పెసలు.
  6. తిల: నువ్వులు.
  7. ఇక్షు: చెరకు.
• భూమిపై యాజమాన్యం:
  1. భూమిపై వ్యక్తిగత యాజమాన్య భావన స్థిరపడింది; రాజులు పురోహితులకు భూమిని దానంగా ఇవ్వడం (Land Grants) ప్రారంభమైంది.

వ్యవసాయ రంగంలో వచ్చిన మిగులు ఉత్పత్తి వివిధ రకాల కుటీర పరిశ్రమల ఆవిర్భావానికి, వర్తక శ్రేణుల స్థాపనకు కారణమైంది.

• ప్రత్యేక నైపుణ్య వృత్తులు:
  1. లోహకారులు: కమ్మరి (అయస్కార), కంసాలి, కంచు పనివారు.
  2. ఇతర వృత్తులు: వడ్రంగి (తక్షక), కుమ్మరి (కులాలుడు), తోళ్ల వ్యాపారి (చర్మకార), నేత పనివారు (వాయక).
  3. చేతివృత్తుల వారు తమ వ్యాపార ప్రయోజనాల పరిరక్షణ కోసం సంఘాలుగా ఏర్పడ్డారు; వీటిని 'శ్రేణులు' (Guilds) లేదా 'గణాలు' అనేవారు; శ్రేణి అధిపతిని 'శ్రేష్ఠి' (Sreshthi) అని పిలిచేవారు.
• వాణిజ్యం మరియు మారక సాధనాలు:
  1. అంతర్గత వాణిజ్యంతో పాటు పశ్చిమాసియాతో సముద్ర వాణిజ్యం విస్తరించింది; సముద్ర ప్రయాణాలను సూచించే ప్రస్తావనలు శతపథ బ్రాహ్మణంలో ఉన్నాయి.
  2. క్రమబద్ధమైన నాణేల ముద్రణ ఇంకా ప్రారంభం కాలేదు; అయితే మారక సాధనాలుగా 'నిష్క', 'శతమాన', 'కృష్ణల', 'పాద' వంటి నిర్దిష్ట బరువు గల బంగారు, వెండి లోహ ముక్కలను ఉపయోగించారు.

మలి వేద కాలపు ఆర్యుల భౌతిక జీవనానికి, స్థిర నివాసాలకు అద్దం పట్టే విశిష్ట పురావస్తు ఆధారం పెయింటెడ్ గ్రే వేర్ (PGW) సంస్కృతి.

• PGW పాత్రల స్వభావం మరియు తయారీ:
  1. అత్యంత నాణ్యమైన బంకమట్టితో చక్రంపై తయారుచేసి, కాల్చిన బూడిద రంగు మట్టిపాత్రల పైభాగంలో నల్లటి సిరాతో రేఖాగణిత నమూనాలు (చుక్కలు, వృత్తాలు, స్వస్తికలు, సరళరేఖలు) చిత్రించేవారు.
  2. ఇవి ప్రధానంగా సంపన్న పాలక వర్గం భోజనానికి ఉపయోగించిన విలాసవంతమైన పాత్రలుగా పరిగణించబడతాయి.
• ముఖ్యమైన త్రవ్వకాల ప్రదేశాలు:
  1. గంగా-యమునా దోయాబ్‌లోని హస్తినాపూర్, అత్రంజికేడా, అహిచ్ఛత్ర, కౌశాంబి, మథుర, భగవాన్‌పురాలలో ఇవి విస్తృతంగా లభించాయి.
  2. ఈ మట్టిపాత్రలు ఇనుప పనిముట్లు మరియు గుర్రపు అవశేషాలతో కలిసి లభించడం మలి వేద నాగరికత ఉనికిని శాస్త్రీయంగా రుజువు చేస్తోంది.
  3. ప్రఖ్యాత పురావస్తు శాస్త్రవేత్త బి.బి. లాల్ (B.B. Lal) హస్తినాపూర్‌లో జరిపిన త్రవ్వకాల్లో మహాభారత కాలపు నగర నిర్మాణ అవశేషాలు వెలుగుచూశాయి.

మలి వేద కాలంలో తొలి వేద కాలపు ఇంద్రుడు, అగ్ని తమ ప్రాభవాన్ని కోల్పోగా, నూతన దేవతల ఆరాధన మరియు సంక్లిష్ట కర్మకాండలు ప్రాధాన్యం సంతరించుకున్నాయి.

• నూతన దేవతల ఆవిర్భావం:
  1. ప్రజాపతి (సృష్టికర్త/విశ్వకర్మ): సర్వోన్నత దేవుడిగా అవతరించాడు; దేవతలలో అగ్రస్థానాన్ని పొందాడు.
  2. రుద్రుడు: పశువుల సంరక్షకుడు మరియు సంహారకారక దేవతగా విశేష ప్రాధాన్యత పొందాడు (శివుని ప్రాచీన రూపం).
  3. విష్ణువు: ప్రజల రక్షకుడిగా, జగత్ పోషకుడిగా ఆరాధించబడ్డాడు.
  4. పూషన్: తొలి వేదంలో పశువుల దేవుడిగా ఉన్న పూషన్, మలి వేద కాలంలో శూద్రుల దేవుడిగా మార్చబడ్డాడు.
• కర్మకాండల సంక్లిష్టత మరియు జంతు బలులు:
  1. యజ్ఞాలు అత్యంత ఖరీదైనవిగా, కఠిన నియమాలతో కూడినవిగా మారాయి; ఒక్కో యజ్ఞానికి 16 నుండి 17 మంది పురోహితులు అవసరమయ్యేవారు.
  2. మంత్రాల ఉచ్చారణలో చిన్న తప్పు జరిగినా విపరీత ఫలితాలు వస్తాయనే భయం సృష్టించబడింది; వేల సంఖ్యలో పశువులను బలి ఇవ్వడం ప్రారంభమైంది.

మలి వేద కాలం ముగింపులో మితిమీరిన కర్మకాండలు, జంతు హింస మరియు పురోహిత వర్గ గుత్తాధిపత్యానికి వ్యతిరేకంగా ఉపనిషత్తుల రూపంలో మేధో విప్లవం ప్రారంభమైంది.

• తాత్విక మార్పు మరియు జ్ఞాన మార్గం:
  1. బాహ్య కర్మకాండలు, యజ్ఞాలు శాశ్వతమైన మోక్షాన్ని ఇవ్వలేవని, అవి కేవలం తాత్కాలిక భౌతిక ప్రయోజనాలకే పరిమితమని ఉపనిషత్తులు తేల్చిచెప్పాయి.
  2. 'ఆత్మ' (జీవుడు) మరియు 'బ్రహ్మ' (పరమాత్మ) ఒక్కటేననే అద్వైత సత్యాన్ని 'అహం బ్రహ్మాస్మి' (నేనే బ్రహ్మను), 'తత్వమసి' (నీవే అది) వంటి మహావాక్యాల ద్వారా ప్రబోధించాయి.
• క్షత్రియ పాలకుల మేధో నాయకత్వం:
  1. బ్రాహ్మణుల కర్మకాండ ఆధిపత్యానికి వ్యతిరేకంగా సాగిన తాత్విక చర్చలకు క్షత్రియ రాజులు నాయకత్వం వహించారు.
  2. విదేహ రాజు జనకుడు, పాంచాల రాజు ప్రవాహణ జైవలి, కేకేయ రాజు అశ్వపతి, కాశీ రాజు అజాతశత్రు బ్రహ్మజ్ఞాన సదస్సులను నిర్వహించి మహర్షులకే జ్ఞానబోధ చేశారు.
  3. ఉపనిషత్తులు తెచ్చిన ఈ మేధో చైతన్యమే క్రీ.పూ. 6వ శతాబ్దంలో జైనం, బౌద్ధం వంటి సంస్కరణోద్యమాలు ఆవిర్భవించడానికి సైద్ధాంతిక పునాదిగా నిలిచింది.