RBI & ద్రవ్య విధానం – రెపో రేటు (RBI & Monetary Policy)

భారతీయ రిజర్వ్ బ్యాంక్ (Reserve Bank of India – RBI) మన దేశ కేంద్ర బ్యాంకు (Central Bank). దేశంలోని ద్రవ్యం, బ్యాంకులు, పరపతి అన్నింటినీ నియంత్రించే అత్యున్నత సంస్థ ఇదే. దీని స్థాపన చరిత్ర పరీక్షల్లో తప్పక అడుగుతారు.

• సిఫార్సు చేసిన కమిషన్: హిల్టన్ యంగ్ కమిషన్ (Hilton Young Commission) – అధికారిక పేరు 'రాయల్ కమిషన్ ఆన్ ఇండియన్ కరెన్సీ అండ్ ఫైనాన్స్' (1926).
• చట్టం: RBI చట్టం, 1934 (RBI Act, 1934).
• స్థాపన తేదీ: 1 ఏప్రిల్ 1935.
• ప్రారంభ స్వరూపం: మొదట ఇది వాటాదారుల బ్యాంకు (Shareholders' Bank) – ప్రైవేట్ యాజమాన్యంలో ఉండేది.
• ప్రధాన కార్యాలయం:
  1. మొదట కోల్‌కతా (కలకత్తా) లో ఏర్పాటు.
  2. 1937 లో శాశ్వతంగా ముంబయి (బొంబాయి) కి మార్చారు.
• జాతీయీకరణ (Nationalisation): 1 జనవరి 1949 న RBI ని జాతీయం చేశారు. అప్పటి నుండి పూర్తిగా భారత ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలో ఉంది.
• గవర్నర్లు:
  1. మొదటి గవర్నర్ – సర్ ఓస్బోర్న్ స్మిత్ (Sir Osborne Smith).
  2. మొదటి భారతీయ గవర్నర్ – సి.డి. దేశ్‌ముఖ్ (C.D. Deshmukh).
  3. RBI గవర్నర్‌గా పనిచేసి తర్వాత ప్రధానమంత్రి అయిన వ్యక్తి – డా. మన్మోహన్ సింగ్.
• చిహ్నం: పులి (Tiger) మరియు తాటి చెట్టు (Palm Tree).
• పాలక మండలి: సెంట్రల్ బోర్డ్ ఆఫ్ డైరెక్టర్స్ – గవర్నర్, గరిష్ఠంగా నలుగురు డిప్యూటీ గవర్నర్లు, కేంద్ర ప్రభుత్వం నామినేట్ చేసే డైరెక్టర్లు. గవర్నర్‌ను కేంద్ర ప్రభుత్వం నియమిస్తుంది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా '26 – 34 – 35 – 37 – 49': కమిషన్ 1926, చట్టం 1934, స్థాపన 1935, ముంబయికి 1937, జాతీయీకరణ 1949.

కేంద్ర బ్యాంకుగా RBI చాలా పనులు చేస్తుంది. నోట్ల జారీ నుండి విదేశీ మారక నిల్వల నిర్వహణ వరకు అన్నీ దాని బాధ్యతలే. పరీక్షల్లో 'కింది వాటిలో RBI విధి కానిది ఏది?' రకం ప్రశ్నలు ఎక్కువ.

• నోట్ల జారీ (Bank of Issue): ₹1 నోటు తప్ప మిగతా కరెన్సీ నోట్లన్నీ RBI జారీ చేస్తుంది (సెక్షన్ 22).
• ప్రభుత్వ బ్యాంకర్ (Banker to the Government):
  1. కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల ఖాతాలు నిర్వహిస్తుంది.
  2. ప్రభుత్వ రుణాలను (Public Debt) నిర్వహిస్తుంది, ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీలు జారీ చేస్తుంది.
  3. ప్రభుత్వాలకు తాత్కాలిక అవసరాలకు 'వేస్ అండ్ మీన్స్ అడ్వాన్సెస్ (Ways and Means Advances – WMA)' ఇస్తుంది.
• బ్యాంకర్ల బ్యాంకు (Banker's Bank): వాణిజ్య బ్యాంకులు RBI లో ఖాతాలు ఉంచుతాయి, CRR నిల్వలు ఉంచుతాయి.
• చివరి రుణదాత (Lender of Last Resort): సంక్షోభంలో ఉన్న బ్యాంకులకు ఇంకెక్కడా అప్పు దొరకనప్పుడు RBI ఆదుకుంటుంది.
• బ్యాంకుల నియంత్రణ (Regulator & Supervisor): బ్యాంకింగ్ నియంత్రణ చట్టం 1949 (Banking Regulation Act) ప్రకారం బ్యాంకులకు లైసెన్సులు ఇస్తుంది, పర్యవేక్షిస్తుంది. NBFC లను కూడా నియంత్రిస్తుంది.
• విదేశీ మారక నిల్వల సంరక్షకుడు (Custodian of Forex Reserves): విదేశీ మారక నిర్వహణ చట్టం 1999 (FEMA) ను అమలు చేస్తుంది, రూపాయి మారకం విలువలో అతి ఒడిదుడుకులను నియంత్రిస్తుంది.
• పరపతి నియంత్రణ (Controller of Credit): ద్రవ్య విధాన సాధనాలతో (రెపో, CRR, SLR మొదలైనవి) దేశంలో ద్రవ్యం, పరపతిని నియంత్రిస్తుంది.
• చెల్లింపు వ్యవస్థల నియంత్రణ: చెల్లింపు & పరిష్కార వ్యవస్థల చట్టం 2007 (Payment and Settlement Systems Act) ప్రకారం RTGS, NEFT వంటి వ్యవస్థలు నిర్వహిస్తుంది.
• అభివృద్ధి విధులు (Developmental Role): వ్యవసాయ, పారిశ్రామిక పరపతి కోసం సంస్థల ఏర్పాటుకు తోడ్పడింది – ఉదా: UTI (1964 లో ప్రారంభం), IDBI (1964), NABARD (1982).

దేశంలో ద్రవ్య సరఫరా, వడ్డీ రేట్లు, పరపతిని నియంత్రించడానికి కేంద్ర బ్యాంకు తీసుకునే చర్యలనే ద్రవ్య విధానం (Monetary Policy) అంటారు. భారత్‌లో దీన్ని RBI రూపొందిస్తుంది.

ప్రభుత్వ పన్నులు, ఖర్చుల విధానాన్ని కోశ విధానం (Fiscal Policy) అంటారు – ఈ రెండింటి తేడా గుర్తుంచుకోండి.

• ప్రధాన లక్ష్యం: వృద్ధిని దృష్టిలో ఉంచుకుంటూ ధరల స్థిరత్వం (Price Stability) సాధించడం. ఇది RBI చట్టం సెక్షన్ 45ZA లో స్పష్టంగా ఉంది.
• పరిమాణాత్మక సాధనాలు (Quantitative / General Tools): మొత్తం పరపతి పరిమాణాన్ని ప్రభావితం చేస్తాయి.
• బ్యాంకు రేటు (Bank Rate)
• రెపో రేటు, రివర్స్ రెపో రేటు (Repo, Reverse Repo)
• స్టాండింగ్ డిపాజిట్ ఫెసిలిటీ (SDF), మార్జినల్ స్టాండింగ్ ఫెసిలిటీ (MSF)
• నగదు నిల్వల నిష్పత్తి (CRR), చట్టబద్ధ ద్రవ్యత్వ నిష్పత్తి (SLR)
• బహిరంగ మార్కెట్ కార్యకలాపాలు (OMO)
• గుణాత్మక సాధనాలు (Qualitative / Selective Tools): ఏ రంగానికి పరపతి వెళ్లాలో నిర్ణయిస్తాయి.
• మార్జిన్ అవసరాలు (Margin Requirements)
• పరపతి రేషనింగ్ (Credit Rationing)
• నైతిక ఒత్తిడి (Moral Suasion) – బ్యాంకులను సలహాలతో ఒప్పించడం
• ప్రత్యక్ష చర్య (Direct Action) – నియమాలు పాటించని బ్యాంకులపై చర్యలు
• వినియోగదారుల పరపతి నియంత్రణ (Consumer Credit Regulation)
• విధాన వైఖరి (Policy Stance):
  1. విస్తరణ / సులభ ద్రవ్య విధానం (Expansionary / Easy / Dovish) – రేట్లు తగ్గించి ద్రవ్యం పెంచడం; వృద్ధి కోసం.
  2. సంకోచ / కఠిన ద్రవ్య విధానం (Contractionary / Tight / Hawkish) – రేట్లు పెంచి ద్రవ్యం తగ్గించడం; ద్రవ్యోల్బణ నియంత్రణ కోసం.
  3. తటస్థ (Neutral) వైఖరి – అవసరాన్ని బట్టి ఏ వైపుకైనా వెళ్లే స్వేచ్ఛ.

ముందు వడ్డీ రేట్లను RBI గవర్నర్ ఒక్కరే నిర్ణయించేవారు. 2016 నుండి ఈ నిర్ణయం ఆరుగురు సభ్యుల ద్రవ్య విధాన కమిటీ (Monetary Policy Committee – MPC) తీసుకుంటోంది. MPC నిర్మాణం గ్రూప్స్, బ్యాంకింగ్ పరీక్షల్లో చాలా తరచుగా అడుగుతారు.

• సిఫార్సు: ఉర్జిత్ పటేల్ కమిటీ (2014) – ద్రవ్య విధాన చట్రాన్ని సవరించాలని, ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్యం పెట్టాలని సూచించింది.
• చట్టబద్ధత: ఫైనాన్స్ చట్టం 2016 ద్వారా RBI చట్టం 1934 ను సవరించారు. సెక్షన్ 45ZB కింద MPC ఏర్పాటు.
• మొదటి సమావేశం: అక్టోబర్ 2016.
• సభ్యులు (6):
  1. RBI గవర్నర్ – అధ్యక్షుడు (Chairperson).
  2. ద్రవ్య విధాన బాధ్యత కలిగిన డిప్యూటీ గవర్నర్.
  3. RBI సెంట్రల్ బోర్డ్ నామినేట్ చేసే ఒక RBI అధికారి.
  4. కేంద్ర ప్రభుత్వం నియమించే ముగ్గురు బయటి నిపుణులు (External Members).
• బయటి సభ్యుల పదవీకాలం:
  1. 4 సంవత్సరాలు
  2. మళ్లీ నియామకానికి అర్హత లేదు.
• సమావేశాలు: సంవత్సరానికి కనీసం 4 సార్లు సమావేశం కావాలి (ఆచరణలో సాధారణంగా రెండు నెలలకు ఒకసారి – ఏడాదికి 6 సార్లు).
• కోరం (Quorum): 4 మంది సభ్యులు (గవర్నర్ లేదా ఆయన లేనప్పుడు డిప్యూటీ గవర్నర్ తప్పనిసరి).
• నిర్ణయం: మెజారిటీ ఓటుతో. సమాన ఓట్లు వస్తే గవర్నర్‌కు రెండవ / నిర్ణాయక ఓటు (Casting Vote) ఉంటుంది.
• MPC ఏం నిర్ణయిస్తుంది?: పాలసీ రెపో రేటు. మిగతా రేట్లు (SDF, MSF, బ్యాంకు రేటు) దానికి అనుసంధానంగా మారతాయి. CRR, SLR వంటి నిర్ణయాలు RBI తీసుకుంటుంది.
• పారదర్శకత: ప్రతి సభ్యుడి ఓటు, సమావేశ మినిట్స్ (Minutes) 14వ రోజున ప్రచురిస్తారు.

ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్య విధానం (Inflation Targeting) అంటే కేంద్ర బ్యాంకు ముందుగానే ఒక ద్రవ్యోల్బణ శాతాన్ని లక్ష్యంగా పెట్టుకుని, దాన్ని సాధించేలా వడ్డీ రేట్లు మార్చడం. భారత్ 'సరళ ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్యం (Flexible Inflation Targeting – FIT)' పాటిస్తోంది – అంటే వృద్ధిని కూడా పట్టించుకుంటూ లక్ష్యం వైపు వెళ్లడం.

• ఒప్పందం: ఫిబ్రవరి 2015 లో భారత ప్రభుత్వం, RBI మధ్య 'ద్రవ్య విధాన చట్ర ఒప్పందం (Monetary Policy Framework Agreement)' జరిగింది.
• చట్టబద్ధత: RBI చట్టం సెక్షన్ 45ZA ప్రకారం ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్యాన్ని కేంద్ర ప్రభుత్వం, RBI తో సంప్రదించి, ప్రతి 5 సంవత్సరాలకు ఒకసారి నిర్ణయిస్తుంది.
• లక్ష్యం: వినియోగదారుల ధరల సూచీ (CPI – Combined) ఆధారంగా 4% ద్రవ్యోల్బణం.
• సహన పరిధి (Tolerance Band): ± 2% – అంటే దిగువ పరిమితి 2%, ఎగువ పరిమితి 6%.
• మొదట 2016–2021 కాలానికి నిర్ణయించారు
• 2021 లో అదే లక్ష్యాన్ని 2021–2026 కాలానికి కొనసాగించారు.
• కొలమానం: హెడ్‌లైన్ CPI (Combined) ను ప్రధాన కొలమానంగా RBI 2014 లో (ఉర్జిత్ పటేల్ కమిటీ సిఫార్సుతో) స్వీకరించింది. ముందు WPI ని ఎక్కువగా చూసేవారు.
• లక్ష్య వైఫల్యం (Failure): సగటు ద్రవ్యోల్బణం వరుసగా 3 త్రైమాసికాలు (Quarters) 2–6% పరిధి బయట ఉంటే లక్ష్యం విఫలమైనట్లు.
• అప్పుడు RBI కేంద్ర ప్రభుత్వానికి నివేదిక ఇవ్వాలి – కారణాలు, తీసుకునే చర్యలు, లక్ష్యానికి తిరిగి రావడానికి పట్టే సమయం.
• మొదటి సారి అలాంటి నివేదికను RBI నవంబర్ 2022 లో పంపింది (2022 జనవరి–సెప్టెంబర్ త్రైమాసికాల్లో 6% పైన ఉండటం వల్ల).
• ఉపయోగం: ప్రజలకు, మార్కెట్లకు RBI లక్ష్యం స్పష్టంగా తెలుస్తుంది. ధరల అంచనాలు (Inflation Expectations) నియంత్రణలో ఉంటాయి.

బ్యాంకులకు రోజువారీ ద్రవ్య అవసరాలు ఉంటాయి – కొన్ని రోజులు డబ్బు తక్కువ, కొన్ని రోజులు ఎక్కువ. ఈ స్వల్పకాల అవసరాలను RBI 'ద్రవ్యత్వ సర్దుబాటు సౌకర్యం (Liquidity Adjustment Facility – LAF)' ద్వారా తీరుస్తుంది. LAF ను 2000 లో ప్రవేశపెట్టారు.

ఇక్కడ రేట్ల విలువలు తరచూ మారుతాయి కాబట్టి భావనలు బాగా అర్థం చేసుకోండి.

• రెపో రేటు (Repo Rate): RBI వాణిజ్య బ్యాంకులకు స్వల్పకాలం (సాధారణంగా ఒక రోజు నుండి కొన్ని రోజులు) రుణం ఇచ్చే వడ్డీ రేటు.
• Repo = Repurchase Agreement. బ్యాంకులు ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీలను హామీగా (Collateral) పెట్టి, తర్వాత తిరిగి కొనుగోలు చేస్తామని ఒప్పందం చేస్తాయి.
• రెపో రేటు = పాలసీ రేటు (Policy Rate). దీన్ని MPC నిర్ణయిస్తుంది.
• రెపో పెరిగితే → బ్యాంకుల రుణ వ్యయం పెరుగుతుంది → గృహ, వాహన రుణాల EMI పెరుగుతుంది → ద్రవ్యోల్బణం తగ్గుతుంది.
• రివర్స్ రెపో రేటు (Reverse Repo Rate): బ్యాంకుల అదనపు డబ్బును RBI తీసుకుని (సెక్యూరిటీలు ఇచ్చి) చెల్లించే వడ్డీ రేటు. ద్రవ్యాన్ని వ్యవస్థ నుండి లాగడానికి ఉపయోగపడుతుంది.
• స్టాండింగ్ డిపాజిట్ ఫెసిలిటీ (Standing Deposit Facility – SDF):
  1. ఏప్రిల్ 2022 లో ప్రవేశపెట్టారు. 2018 లో RBI చట్టాన్ని సవరించి దీనికి అధికారం ఇచ్చారు (ఉర్జిత్ పటేల్ కమిటీ సూచన).
  2. బ్యాంకులు RBI లో డబ్బు ఉంచవచ్చు – RBI ఎలాంటి సెక్యూరిటీలు ఇవ్వనవసరం లేదు (No Collateral).
  3. LAF కారిడార్‌కు దిగువ పరిమితి (Floor) గా స్థిర రివర్స్ రెపో స్థానంలో SDF వచ్చింది.
• మార్జినల్ స్టాండింగ్ ఫెసిలిటీ (Marginal Standing Facility – MSF):
  1. మే 2011 లో ప్రవేశపెట్టారు.
  2. అత్యవసరంగా డబ్బు కావాల్సిన బ్యాంకులు రాత్రికి రాత్రి (Overnight) RBI నుండి రెపో కంటే ఎక్కువ రేటుకు అప్పు తీసుకోవచ్చు. ఇందుకు SLR లోని కొంత భాగాన్ని కూడా హామీగా వాడవచ్చు.
  3. ఇది కారిడార్‌కు ఎగువ పరిమితి (Ceiling).
• కారిడార్ (Policy Corridor): SDF (దిగువ) ← రెపో (మధ్య) → MSF (ఎగువ).
• SDF = రెపో − 0.25%
• MSF = రెపో + 0.25%. కారిడార్ వెడల్పు 50 బేసిస్ పాయింట్లు.
• 1 బేసిస్ పాయింట్ (bps) = 0.01%. 25 bps = 0.25%.

బ్యాంకులు ప్రజల నుండి సేకరించిన డిపాజిట్లు మొత్తం రుణాలుగా ఇవ్వకూడదు. కొంత భాగాన్ని నిల్వలుగా ఉంచాలి. ఈ నిల్వలను CRR, SLR అంటారు. వీటిని 'నికర డిమాండ్ & కాల బాధ్యతలు (Net Demand and Time Liabilities – NDTL)' శాతంగా లెక్కిస్తారు.

• నగదు నిల్వల నిష్పత్తి (Cash Reserve Ratio – CRR):
  1. బ్యాంకులు NDTL లో కొంత శాతాన్ని నగదు రూపంలో RBI వద్ద ఉంచాలి.
  2. చట్టపరమైన ఆధారం – RBI చట్టం 1934, సెక్షన్ 42.
  3. CRR నిల్వలపై RBI బ్యాంకులకు వడ్డీ చెల్లించదు.
  4. 2006 సవరణ తర్వాత CRR కు కనిష్ఠ, గరిష్ఠ పరిమితులు లేవు – RBI తన విచక్షణతో నిర్ణయిస్తుంది.
  5. CRR పెంచితే బ్యాంకుల వద్ద రుణాలకు డబ్బు తగ్గుతుంది → ద్రవ్య సరఫరా తగ్గుతుంది.
• చట్టబద్ధ ద్రవ్యత్వ నిష్పత్తి (Statutory Liquidity Ratio – SLR):
  1. బ్యాంకులు NDTL లో కొంత శాతాన్ని తమ వద్దే ద్రవ్య ఆస్తుల రూపంలో ఉంచాలి – నగదు, బంగారం, ప్రభుత్వ / ఆమోదిత సెక్యూరిటీలు.
  2. చట్టపరమైన ఆధారం – బ్యాంకింగ్ నియంత్రణ చట్టం 1949, సెక్షన్ 24.
  3. గరిష్ఠ పరిమితి 40%. 2007 సవరణ తర్వాత కనిష్ఠ పరిమితి లేదు.
  4. SLR ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీలకు స్థిరమైన డిమాండ్ ఇస్తుంది – ప్రభుత్వానికి అప్పు తీసుకోవడం సులభం.
• CRR vs SLR తేడా:
  1. CRR – RBI వద్ద, కేవలం నగదు, వడ్డీ రాదు.
  2. SLR – బ్యాంకు వద్దే, నగదు/బంగారం/సెక్యూరిటీలు, సెక్యూరిటీలపై వడ్డీ వస్తుంది.
• బ్యాంకు రేటు (Bank Rate):
  1. RBI వాణిజ్య బ్యాంకులకు ఎలాంటి హామీ (సెక్యూరిటీలు) లేకుండా దీర్ఘకాలానికి ఇచ్చే రుణ రేటు / బిల్లులను రీడిస్కౌంట్ చేసే రేటు.
  2. RBI చట్టం సెక్షన్ 49 లో నిర్వచనం ఉంది.
  3. ప్రస్తుతం బ్యాంకు రేటును MSF రేటుకు సమానంగా ఉంచుతున్నారు. జరిమానా వడ్డీలకు (Penal Rates) ఆధారంగా వాడతారు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా CRR = 'C' for Central bank వద్ద Cash. SLR = 'S' for Self (బ్యాంకు దగ్గరే) Securities.

RBI ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీలను బహిరంగ మార్కెట్‌లో కొనడం, అమ్మడం ద్వారా వ్యవస్థలో ద్రవ్యాన్ని పెంచడం లేదా తగ్గించడాన్ని బహిరంగ మార్కెట్ కార్యకలాపాలు (Open Market Operations – OMO) అంటారు. ఇది దీర్ఘకాల ద్రవ్యత్వ నిర్వహణ సాధనం.

• OMO కొనుగోలు (OMO Purchase): RBI సెక్యూరిటీలు కొంటుంది → బ్యాంకులకు డబ్బు చేరుతుంది → ద్రవ్యత్వం పెరుగుతుంది (Liquidity Injection).
• OMO అమ్మకం (OMO Sale): RBI సెక్యూరిటీలు అమ్ముతుంది → బ్యాంకుల డబ్బు RBI కి వెళ్తుంది → ద్రవ్యత్వం తగ్గుతుంది (Liquidity Absorption).
• ఆపరేషన్ ట్విస్ట్ (Operation Twist): ఒకేసారి దీర్ఘకాల సెక్యూరిటీలు కొని, స్వల్పకాల సెక్యూరిటీలు అమ్మడం. దీర్ఘకాల వడ్డీ రేట్లు తగ్గించడానికి RBI 2019–20 లో దీన్ని ఉపయోగించింది.
• మార్కెట్ స్థిరీకరణ పథకం (Market Stabilisation Scheme – MSS): విదేశీ మూలధనం భారీగా వచ్చినప్పుడు అదనపు ద్రవ్యాన్ని లాగడానికి 2004 లో ప్రారంభించారు. ప్రత్యేక సెక్యూరిటీలు జారీ చేస్తారు.
• వేరియబుల్ రేట్ రెపో / రివర్స్ రెపో (VRR / VRRR): వేలం (Auction) ద్వారా మార్కెట్ నిర్ణయించే రేట్లకు స్వల్పకాల ద్రవ్యాన్ని ఇవ్వడం / తీసుకోవడం.
• గుణాత్మక సాధనాలు – మరింత వివరంగా:
  1. మార్జిన్ అవసరాలు (Margin Requirements): ఒక వస్తువు హామీగా పెట్టి రుణం తీసుకుంటే, దాని విలువలో ఎంత శాతం రుణం ఇవ్వకూడదో నిర్ణయించడం. మార్జిన్ పెంచితే రుణం తగ్గుతుంది.
  2. ఎంపిక పరపతి నియంత్రణ (Selective Credit Control): నిత్యావసరాల అక్రమ నిల్వ (Hoarding) కోసం రుణాలు వెళ్లకుండా అడ్డుకోవడం.
  3. నైతిక ఒత్తిడి (Moral Suasion): సలహాలు, సమావేశాలు, లేఖల ద్వారా బ్యాంకులను ఒప్పించడం – చట్టబద్ధ బలవంతం ఉండదు.
  4. ప్రత్యక్ష చర్య (Direct Action): RBI నిబంధనలు పాటించని బ్యాంకులపై జరిమానాలు, ఆంక్షలు.