సేవా రంగం (Services Sector)

ఆర్థిక వ్యవస్థను మూడు రంగాలుగా విభజిస్తారు – ప్రాథమిక (వ్యవసాయం), ద్వితీయ (పరిశ్రమలు), తృతీయ (సేవలు). వస్తువును తయారు చేయకుండా సేవను అందించే రంగమే సేవా రంగం (Services Sector) లేదా తృతీయ రంగం (Tertiary Sector).

• సేవా రంగంలోని భాగాలు:
  1. వ్యాపారం, హోటళ్లు, రవాణా, నిల్వ, సమాచార ప్రసారం (Communication).
  2. ఆర్థిక సేవలు (బ్యాంకింగ్, బీమా), స్థిరాస్తి (Real Estate), వృత్తిపరమైన సేవలు (IT, న్యాయ, అకౌంటింగ్).
  3. ప్రభుత్వ పాలన, రక్షణ, విద్య, ఆరోగ్యం, ఇతర సేవలు.
• GDP లో వాటా: భారత స్థూల విలువ జోడింపు (GVA) లో సేవా రంగం వాటా సగానికి పైగా – సుమారు 55% (ఆర్థిక సర్వే 2023-24). భారత్‌లో అతిపెద్ద రంగం ఇదే.
• ఉపాధిలో వాటా: GVA లో వాటా కంటే ఉపాధిలో వాటా చాలా తక్కువ. ఇప్పటికీ ఎక్కువ మంది వ్యవసాయంలోనే ఉన్నారు.
• భారత్ ప్రత్యేకత: సాధారణంగా దేశాలు వ్యవసాయం → పరిశ్రమలు → సేవలు అనే క్రమంలో ఎదుగుతాయి. భారత్ పరిశ్రమల దశను పూర్తిగా దాటకుండానే వ్యవసాయం నుండి నేరుగా సేవల వైపు మళ్లింది. దీన్ని 'ఎగిరి దూకడం (Leapfrogging)' అంటారు.
• వృద్ధికి కారణాలు:
  1. 1991 సరళీకరణ తర్వాత ప్రైవేటు, విదేశీ పెట్టుబడులు.
  2. ఆంగ్లం మాట్లాడే, తక్కువ ఖర్చుతో పనిచేసే నిపుణులు.
  3. IT, టెలికాం విప్లవం.
  4. పెరుగుతున్న పట్టణీకరణ, మధ్యతరగతి డిమాండ్.
• సేవల PMI: సేవా రంగ కార్యకలాపాలను నెలవారీగా కొలిచే సూచీ – 50 కంటే ఎక్కువ అంటే విస్తరణ, తక్కువ అంటే సంకోచం.

భారత సేవా రంగానికి ప్రపంచ గుర్తింపు తెచ్చింది సమాచార సాంకేతిక (Information Technology – IT) పరిశ్రమ. బెంగళూరు, హైదరాబాద్, చెన్నై, పుణె వంటి నగరాలు ప్రపంచ IT కేంద్రాలుగా ఎదిగాయి.

• IT vs ITES:
  1. IT: సాఫ్ట్‌వేర్ అభివృద్ధి, IT సేవలు, కన్సల్టింగ్.
  2. ITES (IT Enabled Services): IT సాయంతో అందించే సేవలు – BPO (Business Process Outsourcing – కాల్ సెంటర్లు, డేటా ఎంట్రీ), KPO (Knowledge Process Outsourcing – పరిశోధన, విశ్లేషణ, న్యాయ సేవలు వంటి నైపుణ్య పనులు).
• ముఖ్య సంస్థలు, సంవత్సరాలు:
  1. NASSCOM (నేషనల్ అసోసియేషన్ ఆఫ్ సాఫ్ట్‌వేర్ అండ్ సర్వీస్ కంపెనీస్) – 1988.
  2. సాఫ్ట్‌వేర్ టెక్నాలజీ పార్క్స్ ఆఫ్ ఇండియా (STPI) – 1991.
  3. సమాచార సాంకేతిక చట్టం (IT Act) – 2000; 2008లో సవరణ.
  4. డిజిటల్ ఇండియా – 1 జూలై 2015.
• హైదరాబాద్:
  1. HITEC సిటీ – 'సైబర్ టవర్స్' 1998లో ప్రారంభం
  2. దీన్ని 'సైబరాబాద్' అని పిలుస్తారు.
• బెంగళూరు: 'భారత సిలికాన్ వ్యాలీ (Silicon Valley of India)'.
• పరిమాణం:
  1. NASSCOM అంచనా ప్రకారం 2023-24 లో భారత టెక్ పరిశ్రమ ఆదాయం సుమారు 250 బిలియన్ డాలర్లు
  2. అందులో ఎక్కువ భాగం ఎగుమతుల నుండే.
• ప్రధాన మార్కెట్లు: అమెరికా, యూరప్ (ముఖ్యంగా బ్రిటన్).
• గ్లోబల్ కేపబిలిటీ సెంటర్లు (GCCs): విదేశీ కంపెనీలు భారత్‌లో పెట్టే సొంత సాంకేతిక, పరిశోధన కేంద్రాలు – ఇవి వేగంగా పెరుగుతున్నాయి.
• సవాళ్లు:
  1. ఆటోమేషన్, కృత్రిమ మేధ (AI) వల్ల సంప్రదాయ ఉద్యోగాలకు ముప్పు
  2. అమెరికా వీసా నిబంధనలు
  3. నైపుణ్యాల లోటు.

పర్యాటక రంగం (Tourism) తక్కువ పెట్టుబడితో ఎక్కువ మందికి ఉపాధి ఇచ్చే సేవా రంగం. హోటళ్లు, రవాణా, హస్తకళలు, గైడ్లు – ఎన్నో రంగాలు దీనిపై ఆధారపడతాయి. విదేశీ మారకం సంపాదించడంలోనూ ఇది ముఖ్యం.

• ప్రచారం:
  1. 'అతుల్య భారత్ (Incredible India)' ప్రచారం – 2002.
  2. 'అతిథి దేవో భవ (Atithi Devo Bhava)' – పర్యాటకుల పట్ల గౌరవం పెంచే ప్రచారం.
• ముఖ్య పథకాలు:
  1. స్వదేశ్ దర్శన్ (Swadesh Darshan): 2014-15 – ఇతివృత్త ఆధారిత పర్యాటక సర్క్యూట్లు (బౌద్ధ, రామాయణ, తీర, గిరిజన సర్క్యూట్లు). 2022-23 లో 'స్వదేశ్ దర్శన్ 2.0' – గమ్యస్థాన కేంద్రిత విధానం.
  2. PRASHAD: పుణ్యక్షేత్రాల పునరుజ్జీవనం, ఆధ్యాత్మిక, వారసత్వ అభివృద్ధి డ్రైవ్ – 2014-15.
  3. దేఖో అప్నా దేశ్ (Dekho Apna Desh) – 2020; దేశీయ పర్యాటకానికి ప్రోత్సాహం.
  4. ఈ-వీసా (e-Visa) సదుపాయం – 2014 నుండి విదేశీ పర్యాటకులకు.
• సంస్థలు:
  1. భారత పర్యాటక అభివృద్ధి సంస్థ (ITDC) – 1966.
  2. పర్యాటక మంత్రిత్వ శాఖ – నోడల్.
• ముఖ్య దినోత్సవాలు:
  1. జాతీయ పర్యాటక దినోత్సవం – 25 జనవరి.
  2. ప్రపంచ పర్యాటక దినోత్సవం – 27 సెప్టెంబర్.
• యునెస్కో వారసత్వ ప్రదేశాలు: తెలంగాణలోని రామప్ప దేవాలయం (కాకతీయ రుద్రేశ్వర దేవాలయం) 2021లో యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో చేరింది.
• పర్యాటక రకాలు: వైద్య పర్యాటకం (Medical Tourism), పర్యావరణ పర్యాటకం (Eco-tourism), ఆధ్యాత్మిక పర్యాటకం, సాహస పర్యాటకం, గ్రామీణ పర్యాటకం.
• తెలుగు రాష్ట్రాల ఆకర్షణలు: తిరుమల, శ్రీశైలం, అరకు లోయ, చార్మినార్, గోల్కొండ, రామప్ప, నాగార్జునసాగర్ (బుద్ధవనం).

బ్యాంకింగ్, బీమా రంగాలు సేవా రంగంలో ముఖ్య భాగం. ప్రజల పొదుపును సేకరించి, పరిశ్రమలు, వ్యవసాయానికి రుణాలుగా అందించడం వీటి ప్రధాన పని. Banking పరీక్షల్లో ఈ సంవత్సరాలు తప్పకుండా వస్తాయి.

• రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (RBI):
  1. 1 ఏప్రిల్ 1935న స్థాపన (హిల్టన్ యంగ్ కమిషన్ సిఫార్సు)
  2. 1949లో జాతీయీకరణ.
• బ్యాంకుల జాతీయీకరణ:
  1. 19 జూలై 1969: ₹50 కోట్లకు పైగా డిపాజిట్లు ఉన్న 14 బ్యాంకులు (ప్రధాని ఇందిరా గాంధీ).
  2. 15 ఏప్రిల్ 1980: మరో 6 బ్యాంకులు.
• సంస్కరణలు:
  1. నరసింహం కమిటీ-I (1991), నరసింహం కమిటీ-II (1998) – బ్యాంకింగ్ సంస్కరణలు.
  2. పేమెంట్ బ్యాంకులు, స్మాల్ ఫైనాన్స్ బ్యాంకులు – నచికేత్ మోర్ కమిటీ (2014) ఆలోచన; 2015లో లైసెన్సులు.
  3. ప్రభుత్వ బ్యాంకుల విలీనం: 1 ఏప్రిల్ 2020 నుండి 10 బ్యాంకులను 4 గా విలీనం చేశారు; ప్రభుత్వ రంగ బ్యాంకుల సంఖ్య 12 కు తగ్గింది.
• డిజిటల్ చెల్లింపులు:
  1. ప్రధానమంత్రి జన్ ధన్ యోజన – 28 ఆగస్టు 2014 (ప్రతి కుటుంబానికి బ్యాంకు ఖాతా).
  2. UPI (Unified Payments Interface) – 2016; NPCI (నేషనల్ పేమెంట్స్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా) అభివృద్ధి చేసింది.
• బీమా రంగం:
  1. LIC – 1956 (జీవిత బీమా జాతీయీకరణ).
  2. GIC – 1972 (సాధారణ బీమా జాతీయీకరణ).
  3. మల్హోత్రా కమిటీ (1993) సిఫార్సుతో బీమా రంగం ప్రైవేటుకు తెరిచారు.
  4. IRDAI (బీమా నియంత్రణ, అభివృద్ధి ప్రాధికార సంస్థ) – IRDA చట్టం 1999; ప్రధాన కార్యాలయం హైదరాబాద్.
• ఇతర నియంత్రణ సంస్థలు:
  1. SEBI – 1988లో ఏర్పాటు, 1992లో చట్టబద్ధ హోదా (ముంబై)
  2. PFRDA – పింఛన్ రంగం.

ఒకప్పుడు ఫోన్ కనెక్షన్ కోసం ఏళ్లు వేచి ఉండాల్సి వచ్చేది. ఇప్పుడు భారత్ ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద టెలికాం మార్కెట్లలో ఒకటి, అత్యంత చౌకైన మొబైల్ డేటా అందించే దేశాల్లో ఒకటి. ఈ మార్పు సేవా రంగ వృద్ధికి పెద్ద బలం.

• జాతీయ టెలికాం విధానాలు:
  1. జాతీయ టెలికాం విధానం (NTP) – 1994: ప్రైవేటు రంగానికి ప్రవేశం.
  2. NTP – 1999: రెవెన్యూ షేరింగ్ విధానం.
  3. జాతీయ డిజిటల్ కమ్యూనికేషన్స్ విధానం (NDCP) – 2018.
• నియంత్రణ సంస్థ: భారత టెలికాం నియంత్రణ ప్రాధికార సంస్థ (TRAI) – 1997 (TRAI చట్టం 1997). వివాదాల పరిష్కారానికి TDSAT – 2000.
• ప్రభుత్వ సంస్థలు:
  1. MTNL – 1986 (ఢిల్లీ, ముంబై).
  2. BSNL – 1 అక్టోబర్ 2000.
• మైలురాళ్లు:
  1. భారత్‌లో మొదటి మొబైల్ ఫోన్ కాల్ – 31 జూలై 1995; కోల్‌కతా నుండి ఢిల్లీకి (జ్యోతి బసు – సుఖ్ రామ్).
  2. 5G సేవల ప్రారంభం – 1 అక్టోబర్ 2022 (ఇండియా మొబైల్ కాంగ్రెస్, న్యూఢిల్లీ).
• కొత్త చట్టం: టెలికమ్యూనికేషన్స్ చట్టం, 2023 – 1885 భారత టెలిగ్రాఫ్ చట్టం, 1933 వైర్‌లెస్ టెలిగ్రఫీ చట్టం స్థానంలో వచ్చింది. ఉపగ్రహ స్పెక్ట్రమ్‌ను పరిపాలనా పద్ధతిలో కేటాయించే వీలు కల్పించింది.
• గ్రామీణ అనుసంధానం: భారత్‌నెట్ (BharatNet) – గ్రామ పంచాయతీలకు ఆప్టికల్ ఫైబర్ బ్రాడ్‌బ్యాండ్ (2011లో NOFN గా ప్రారంభమై తర్వాత పేరు మార్పు).
• USOF:
  1. సార్వత్రిక సేవా బాధ్యత నిధి – గ్రామీణ టెలికాం విస్తరణకు
  2. 2023 చట్టం తర్వాత 'డిజిటల్ భారత్ నిధి' గా పేరు మార్చారు.
• ప్రాముఖ్యత: డిజిటల్ చెల్లింపులు (UPI), ఆన్‌లైన్ విద్య, ఈ-కామర్స్, IT సేవలు – అన్నింటికీ టెలికాం మౌలిక సదుపాయమే ఆధారం.

భారత్ వస్తువుల వాణిజ్యంలో ఎక్కువగా లోటు (Trade Deficit) ఎదుర్కొంటుంది – అంటే దిగుమతులు ఎగుమతుల కంటే ఎక్కువ. కానీ సేవల వాణిజ్యంలో భారత్‌కు మిగులు (Surplus) ఉంటుంది.

ఈ మిగులు, విదేశాల నుండి వచ్చే డబ్బు (Remittances) కలిసి మన కరెంట్ ఖాతా లోటును తగ్గిస్తాయి.

• సేవల ఎగుమతుల్లో ప్రధాన భాగం: సాఫ్ట్‌వేర్, IT సేవలు. తర్వాత వ్యాపార సేవలు, రవాణా, పర్యాటకం.
• పరిమాణం: RBI డేటా ప్రకారం 2023-24 లో భారత సేవల ఎగుమతులు సుమారు 341 బిలియన్ డాలర్లు.
• ప్రపంచ స్థానం: ప్రపంచంలోని అగ్ర 10 సేవల ఎగుమతిదారుల్లో భారత్ ఒకటి.
• రెమిటెన్సులు (Remittances): విదేశాల్లో పనిచేసే భారతీయులు ఇంటికి పంపే డబ్బు. ప్రపంచ బ్యాంకు ప్రకారం ప్రపంచంలో అత్యధిక రెమిటెన్సులు పొందే దేశం భారత్. గల్ఫ్ దేశాలు, అమెరికా ప్రధాన వనరులు.
• GATS (General Agreement on Trade in Services): ప్రపంచ వాణిజ్య సంస్థ (WTO, 1995) కింద సేవల వాణిజ్యంపై ఒప్పందం. సేవల సరఫరాకు నాలుగు పద్ధతులు (Four Modes):
• Mode 1 – సరిహద్దు దాటి సరఫరా (Cross-border Supply): ఉదా – భారత్ నుండి అమెరికా కంపెనీకి ఆన్‌లైన్ సాఫ్ట్‌వేర్ సేవ.
• Mode 2 – విదేశాల్లో వినియోగం (Consumption Abroad): ఉదా – విదేశీయుడు భారత్ వచ్చి చికిత్స (వైద్య పర్యాటకం).
• Mode 3 – వాణిజ్య ఉనికి (Commercial Presence): ఉదా – విదేశీ బ్యాంకు భారత్‌లో శాఖ పెట్టడం.
• Mode 4 – వ్యక్తుల కదలిక (Movement of Natural Persons): ఉదా – భారత ఇంజినీర్ తాత్కాలికంగా అమెరికా వెళ్లి పనిచేయడం.
• సంస్థ: సేవల ఎగుమతి ప్రోత్సాహక మండలి (SEPC) – వాణిజ్య మంత్రిత్వ శాఖ కింద.
• ప్రాముఖ్యత: సేవల మిగులు వల్ల రూపాయి స్థిరత్వం, విదేశీ మారక నిల్వల పెరుగుదల.

వస్తువులను ఉత్పత్తి స్థలం నుండి వినియోగదారుడి వరకు చేర్చే రవాణా, నిల్వ, ప్యాకింగ్ సేవలను లాజిస్టిక్స్ (Logistics) అంటారు. ఆన్‌లైన్‌లో వస్తువులు, సేవలు కొనడం-అమ్మడమే ఈ-కామర్స్ (E-commerce). ఈ రెండూ వేగంగా పెరుగుతున్న సేవా రంగాలు.

• జాతీయ లాజిస్టిక్స్ విధానం (National Logistics Policy): 17 సెప్టెంబర్ 2022న ప్రారంభం.
• లక్ష్యం: లాజిస్టిక్స్ ఖర్చులను తగ్గించి ప్రపంచ స్థాయికి తేవడం.
• డిజిటల్ వేదికలు: యూనిఫైడ్ లాజిస్టిక్స్ ఇంటర్‌ఫేస్ ప్లాట్‌ఫామ్ (ULIP), ఈజ్ ఆఫ్ లాజిస్టిక్స్ (E-Logs).
• PM గతి శక్తి జాతీయ మాస్టర్ ప్లాన్‌కు అనుబంధం.
• LEADS నివేదిక: రాష్ట్రాల్లో లాజిస్టిక్స్ సౌలభ్యం (Logistics Ease Across Different States) – వాణిజ్య మంత్రిత్వ శాఖ ఏటా విడుదల చేస్తుంది.
• ప్రపంచ బ్యాంకు LPI: లాజిస్టిక్స్ పనితీరు సూచీ (Logistics Performance Index) 2023లో భారత్ 139 దేశాల్లో 38వ స్థానం.
• ప్రభుత్వ ఈ-మార్కెట్‌ప్లేస్ (GeM): 9 ఆగస్టు 2016 – ప్రభుత్వ శాఖలు వస్తువులు, సేవలను ఆన్‌లైన్‌లో పారదర్శకంగా కొనే వేదిక.
• ONDC (Open Network for Digital Commerce): 2022లో DPIIT ప్రారంభించిన బహిరంగ ఈ-కామర్స్ నెట్‌వర్క్. చిన్న దుకాణదారులు కూడా పెద్ద ఆన్‌లైన్ వేదికల్లాగే ఆన్‌లైన్‌లో అమ్మడానికి వీలు – UPI లాగే ఈ-కామర్స్‌కు ఒక బహిరంగ వ్యవస్థ.
• ఈ-కామర్స్‌లో FDI:
  1. మార్కెట్‌ప్లేస్ నమూనాలో 100% FDI అనుమతి
  2. ఇన్వెంటరీ నమూనాలో (సొంత సరుకు నిల్వ పెట్టి అమ్మడం) అనుమతి లేదు.
• GST ప్రభావం: 1 జూలై 2017 నుండి GST వల్ల రాష్ట్రాల సరిహద్దుల్లో చెక్‌పోస్టులు తొలగిపోయి, లారీల ప్రయాణ సమయం తగ్గింది. ఈ-వే బిల్లు (E-way Bill) 2018 నుండి.