నాటకం & తోలుబొమ్మలాట (Theatre & Puppetry)

భారతదేశంలో నాటక కళ చాలా పురాతనమైనది. భరతముని రచించిన 'నాట్యశాస్త్రం' నాటకానికి, నృత్యానికి, సంగీతానికి ప్రాచీన గ్రంథం. ఇందులో నాటకం ఎలా ప్రదర్శించాలో, రసాలు ఏమిటో వివరించారు.

• నాట్యశాస్త్రం: భరతముని రచన. నాటక ప్రదర్శన, అభినయం, రంగస్థలం, రసాల గురించి చెబుతుంది.
• నవరసాలు (9 రసాలు): శృంగారం, హాస్యం, కరుణ, రౌద్రం, వీరం, భయానకం, బీభత్సం, అద్భుతం, శాంతం.
• ప్రసిద్ధ సంస్కృత నాటక రచయితలు:
  1. భాసుడు: స్వప్నవాసవదత్తం, ప్రతిజ్ఞా యౌగంధరాయణం.
  2. కాళిదాసు: అభిజ్ఞాన శాకుంతలం, మాళవికాగ్నిమిత్రం, విక్రమోర్వశీయం.
  3. శూద్రకుడు: మృచ్ఛకటికం (మట్టి బండి).
  4. విశాఖదత్తుడు: ముద్రారాక్షసం (చాణక్యుడు, చంద్రగుప్తుని కథ).
  5. హర్షుడు: రత్నావళి, నాగానందం, ప్రియదర్శిక.
  6. భవభూతి: ఉత్తరరామచరితం, మాలతీ మాధవం.
• రంగస్థలం: ప్రాచీన కాలంలో ఆలయ మండపాలు, రాజసభల్లో ప్రదర్శనలు జరిగేవి.

• నాటకాన్ని 'దృశ్య కావ్యం' అంటారు
• కావ్యాలు చదివి ఆనందిస్తే, నాటకాలు చూసి ఆనందిస్తారు.
• అభినయంలో నాలుగు రకాలు: ఆంగిక, వాచిక, ఆహార్య, సాత్త్విక.

ప్రతి ప్రాంతంలో ప్రత్యేకమైన జానపద రంగస్థల రూపాలు ఉన్నాయి. వీటిలో పాటలు, నృత్యం, సంభాషణలు కలిసి ఉంటాయి. పండుగలు, ఉత్సవాల్లో వీధులు, గ్రామ చౌరస్తాల్లో ప్రదర్శిస్తారు.

• రామ్‌లీలా: శ్రీరాముని కథను నాటకంగా ప్రదర్శించడం. ఉత్తర భారతంలో దసరా సమయంలో చేస్తారు. యునెస్కో జాబితాలో 2008లో చేరింది.
• రాస్‌లీలా:
  1. శ్రీకృష్ణుని లీలల ప్రదర్శన
  2. ఉత్తరప్రదేశ్ (బ్రజ్ ప్రాంతం).
• నౌటంకీ:
  1. ఉత్తరప్రదేశ్ ప్రసిద్ధ జానపద నాటకం
  2. పాటలు, గట్టి గొంతుతో సాగుతుంది.
• భవాయి: గుజరాత్ జానపద నాటకం.
• తమాషా:
  1. మహారాష్ట్ర జానపద నాటకం
  2. నృత్యం, సంగీతంతో కూడినది
  3. ఇందులో లావణి ముఖ్య భాగం.
• జాత్ర: బెంగాల్, ఒడిశా ప్రాంతాల్లో సంచార నాటక బృందాల ప్రదర్శన.
• భాండ్ పాథర్:
  1. కాశ్మీర్ సంప్రదాయ సరదా నాటకం
  2. వ్యంగ్యం, హాస్యంతో ఉంటుంది.
• అంకియా నాట్: అసోంలో శంకరదేవుడు ప్రారంభించిన వైష్ణవ నాటక రూపం.
• రామ్మన్: ఉత్తరాఖండ్ (గఢ్వాల్) ఆచార నాటక రూపం – 2009లో యునెస్కో జాబితాలో చేరింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా రామ్‌లీలా – దసరా + రాముడు; రాస్‌లీలా – కృష్ణుడు; తమాషా – మహారాష్ట్ర; జాత్ర – బెంగాల్.

దక్షిణ భారతదేశంలో నృత్యం, సంగీతం, నటన కలిసిన సంప్రదాయ రంగస్థలాలు విరివిగా ఉన్నాయి. కొన్ని ఆలయ ఆచారాలతో కూడా ముడిపడి ఉన్నాయి.

• యక్షగానం:
  1. కర్ణాటక, ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రాంతాల్లో ప్రసిద్ధం. రాత్రంతా ప్రదర్శించే నృత్య నాటకం
  2. పౌరాణిక కథలు ఆధారం.
• కూడియాట్టం (Koodiyattam): కేరళలోని అతి ప్రాచీన సంస్కృత రంగస్థల రూపం. చాక్యార్లు ప్రదర్శిస్తారు. యునెస్కో గుర్తింపు పొందింది (2001 ప్రకటన).
• కథాకళి:
  1. కేరళ శాస్త్రీయ నృత్య నాటకం
  2. ముఖానికి రంగులు, భారీ వేషధారణ ప్రత్యేకత.
• తెరుక్కూత్తు:
  1. తమిళనాడు వీధి నాటకం
  2. మహాభారతం, ద్రౌపది కథలు ప్రదర్శిస్తారు.
• ముడియెట్టు:
  1. కేరళ భద్రకాళి ఆచార నాటకం
  2. యునెస్కో జాబితాలో 2010లో చేరింది.
• భాగవత మేళ: తమిళనాడు (మేలట్టూరు) ప్రాంతంలో భాగవత కథల నృత్య నాటకం.
• తెలుగు ప్రాంతం: వీధి నాటకం (వీధిభాగవతం), చిందు భాగవతం, సురభి నాటక సమాజం.

• కథాకళిలో పచ్చ, కత్తి, కరి వంటి వేషాలు పాత్ర స్వభావాన్ని తెలుపుతాయి.
• కూడియాట్టంలో నటుడు ఒకే సన్నివేశాన్ని చాలా రోజులు విస్తరించి చూపవచ్చు.

తెలుగు రంగస్థలానికి దీర్ఘమైన చరిత్ర ఉంది. వీధి నాటకాలు, పద్య నాటకాలు, సాంఘిక నాటకాలు – వీటి ప్రభావం ఇప్పటికీ ఉంది. APPSC, TGPSC పరీక్షల్లో ఈ అంశాలు తరచూ వస్తాయి.

• సురభి నాటక సమాజం: తెలంగాణలోని వనపర్తి ప్రాంతంలో పుట్టిన ప్రసిద్ధ నాటక సంస్థ. తరతరాలుగా కుటుంబ సభ్యులే నటులుగా ప్రదర్శనలు ఇస్తున్నారు. మాయాబజార్ వంటి కథల్లో రంగస్థల మాయాజాలం (మేజిక్) చూపుతారు.
• వీధి నాటకం (వీధి భాగవతం): పండుగ రోజుల్లో వీధుల్లో పురాణ కథల ప్రదర్శన.
• చిందు భాగవతం: తెలంగాణ ప్రాంతంలో ప్రదర్శించే సంప్రదాయ నృత్య నాటకం.
• బుర్రకథ: తంబూరా వాయిస్తూ ఒక కథకుడు, ఇద్దరు వంత పాడేవారు చెప్పే కథా గానం.
• హరికథ: ఒక కథకుడు పాటలు, మాటలతో భక్తి కథలు చెప్పే కళ.
• ప్రసిద్ధ నాటకం:
  1. కన్యాశుల్కం – గురజాడ అప్పారావు (1892లో తొలి రూపం)
  2. తెలుగులో గొప్ప సాంఘిక నాటకంగా గుర్తింపు.
• పద్య నాటకాలు: హరిశ్చంద్ర, చింతామణి, సత్యహరిశ్చంద్ర వంటి నాటకాలు ప్రేక్షకాదరణ పొందాయి.
• ఒగ్గు కథ: తెలంగాణలో యాదవులు చెప్పే జానపద కథా గానం (శివుని కథలు).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా సురభి = నాటక కంపెనీ; కన్యాశుల్కం = గురజాడ; బుర్రకథ = తంబూరా + వంత.

కీలుబొమ్మలాట (Puppetry) భారతదేశంలో చాలా పురాతన కళ. బొమ్మలను ఎలా ఆడిస్తారనే దాని ఆధారంగా నాలుగు ప్రధాన రకాలుగా విభజిస్తారు.

• దారం బొమ్మలు (String Puppets): దారాలతో ఆడిస్తారు.
• కఠ్‌పుత్లి (రాజస్థాన్) – అత్యంత ప్రసిద్ధం.
• కుందేయి (ఒడిశా), గొంబెయాట్ట (కర్ణాటక), బొమ్మలాట్టం (తమిళనాడు).
• నీడ బొమ్మలు (Shadow Puppets): తెర వెనుక వెలుగుతో నీడలా చూపిస్తారు.
• తోలుబొమ్మలాట (ఆంధ్రప్రదేశ్) – తోలు బొమ్మలు, రామాయణ, మహాభారత కథలు.
• రావణఛాయ (ఒడిశా), తొగలు గొంబెయాట్ట (కర్ణాటక), తోల్‌పావకూత్తు (కేరళ).
• చేతి తొడుగు బొమ్మలు (Glove Puppets): చేతికి తొడిగి ఆడిస్తారు.
• పావకథాకళి (కేరళ)
• గోపాలిల కుందేయి (ఒడిశా).
• కర్ర బొమ్మలు (Rod Puppets): కర్రల సహాయంతో నడిపిస్తారు.
• పుతుల్ నాచ్ (పశ్చిమ బెంగాల్), యంపురి (బీహార్).
• సంస్థ: సంగీత నాటక అకాడమీ ఈ కళలకు ప్రోత్సాహం ఇస్తుంది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా దారం = కఠ్‌పుత్లి; నీడ = తోలుబొమ్మలాట; చేతి తొడుగు = పావకథాకళి; కర్ర = పుతుల్ నాచ్.

తోలుబొమ్మలాట ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రసిద్ధ సంప్రదాయ కళ. ఇది నీడ బొమ్మల (Shadow Puppetry) కళలో భాగం. జంతు చర్మాన్ని శుద్ధి చేసి బొమ్మలు చేస్తారు. వాటికి అందమైన రంగులు వేస్తారు.

• పేరు అర్థం: తోలు (చర్మం) + బొమ్మలాట = చర్మంతో చేసిన బొమ్మల ఆట.
• ప్రాంతం:
  1. రాయలసీమ, కోస్తా ఆంధ్ర
  2. అనంతపురం జిల్లా నిమ్మలకుంట ప్రసిద్ధ కేంద్రం.
• కథలు: రామాయణం, మహాభారతం వంటి పౌరాణిక కథలు.
• ప్రదర్శన విధానం:
  1. తెర (తెల్లని గుడ్డ) వెనుక దీపాల వెలుతురు ఉంచుతారు.
  2. బొమ్మలను తెరకు దగ్గరగా కదిలిస్తూ నీడలు చూపిస్తారు.
  3. కళాకారులు పాటలు, సంభాషణలు, వాద్యంతో కథ చెబుతారు.
• బొమ్మల తయారీ: తోలుపై చిత్రాలు గీసి, రంధ్రాలు చేసి, రంగులు పూసి తయారు చేస్తారు. బొమ్మలు చాలా పెద్దగా ఉంటాయి.
• ఇతర పేర్లు: తెలుగు ప్రాంతంలో ఈ ప్రదర్శనలు చేసే వారిని తోలుబొమ్మలాట కళాకారులు అంటారు.
• ప్రస్తుత స్థితి: సినిమా, టీవీ వల్ల తగ్గినా, ప్రభుత్వం కళను కాపాడేందుకు ప్రోత్సాహం ఇస్తోంది.