శిలలు & ప్లేట్ టెక్టానిక్స్ (Rocks & Plate Tectonics)

భూపటలం శిలలతో (Rocks) నిర్మితమైంది. ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ ఖనిజాలు (Minerals) కలిసి శిల ఏర్పడుతుంది. శిలల అధ్యయనాన్ని పెట్రాలజీ (Petrology) అంటారు.

• ఖనిజం (Mineral): నిర్దిష్ట రసాయన కూర్పు, స్ఫటిక నిర్మాణం (Crystal Structure) ఉన్న సహజమైన అకర్బన పదార్థం.
• భూపటలంలో అత్యధికంగా ఉండే ఖనిజ సమూహం – ఫెల్డ్‌స్పార్ (Feldspar)
• తర్వాత క్వార్ట్జ్ (Quartz).
• దాదాపు ఖనిజాలన్నీ సిలికేట్లు – అందుకే ఆక్సిజన్, సిలికాన్ భూపటలంలో ఎక్కువ.
• మోస్ కాఠిన్యత మాపకం (Mohs Hardness Scale): ఖనిజాల గట్టితనాన్ని 1 నుండి 10 వరకు కొలుస్తుంది.
• అతి మెత్తనిది – టాల్క్ (Talc) = 1
• అత్యంత గట్టిది – వజ్రం (Diamond) = 10.
• క్వార్ట్జ్ = 7, జిప్సం = 2.
• శిలల 3 రకాలు (ఏర్పడే విధానం ఆధారంగా):
  1. అగ్ని శిలలు (Igneous Rocks): శిలాద్రవం/లావా చల్లబడి ఏర్పడతాయి.
  2. అవక్షేప శిలలు (Sedimentary Rocks): అవక్షేపాలు పొరలుగా పేరుకుపోయి గట్టిపడతాయి.
  3. రూపాంతర శిలలు (Metamorphic Rocks): వేడి, పీడనం వల్ల ఇప్పటికే ఉన్న శిలల రూపం మారి ఏర్పడతాయి.
• శిలా చక్రం (Rock Cycle): శిలలు ఒక రకం నుండి మరో రకంగా నిరంతరం మారుతూ ఉండే ప్రక్రియ.
• అగ్ని శిల → శైథిల్యం, క్రమక్షయం (Weathering & Erosion) → అవక్షేపాలు → అవక్షేప శిల.
• అవక్షేప/అగ్ని శిల → వేడి, పీడనం → రూపాంతర శిల.
• ఏ శిల అయినా → పూర్తిగా కరిగితే → శిలాద్రవం → మళ్లీ అగ్ని శిల.
• శిలలు & నేలలు: శిలలు శైథిల్యం చెంది నేలలు (Soils) ఏర్పడతాయి. ఉదా: దక్కన్ బసాల్ట్ శిలల నుండి నల్ల రేగడి నేలలు (Black / Regur Soil) – పత్తి సాగుకు అనుకూలం.

భూమి లోపలి శిలాద్రవం (Magma) లేదా ఉపరితలంపైకి వచ్చిన లావా (Lava) చల్లబడి గట్టిపడటం వల్ల ఏర్పడే శిలలను అగ్ని శిలలు (Igneous Rocks) అంటారు. 'ఇగ్నిస్' అంటే లాటిన్‌లో అగ్ని. మిగతా శిలలన్నీ వీటి నుండే ఏర్పడ్డాయి కాబట్టి వీటిని ప్రాథమిక శిలలు (Primary Rocks) అని కూడా అంటారు.

• అంతర్గత అగ్ని శిలలు (Intrusive / Plutonic):
  1. శిలాద్రవం భూమి లోపలే నెమ్మదిగా చల్లబడుతుంది → పెద్ద స్ఫటికాలు (Coarse-grained).
  2. ఉదా: గ్రానైట్ (Granite), గాబ్రో (Gabbro).
• బహిర్గత అగ్ని శిలలు (Extrusive / Volcanic):
  1. లావా భూ ఉపరితలంపై వేగంగా చల్లబడుతుంది → చిన్న స్ఫటికాలు (Fine-grained).
  2. ఉదా: బసాల్ట్ (Basalt), ప్యూమిస్ (Pumice – నీటిపై తేలే శిల), అబ్సిడియన్ (Obsidian – గాజులాంటి శిల).
• హైపబిసల్ (Hypabyssal): మధ్యస్థ లోతులో చల్లబడినవి. ఉదా: డోలరైట్ (Dolerite).
• సిలికా ఆధారంగా: ఆమ్ల శిలలు (Acidic – సిలికా ఎక్కువ, లేత రంగు, ఉదా: గ్రానైట్), క్షార శిలలు (Basic – సిలికా తక్కువ, ముదురు రంగు, ఉదా: బసాల్ట్).
• లక్షణాలు:
  1. గట్టిగా, స్ఫటికాకారంగా ఉంటాయి.
  2. పొరలు (Layers) ఉండవు.
  3. శిలాజాలు (Fossils) ఉండవు – అధిక వేడిలో జీవ అవశేషాలు నిలవవు.
• అంతర్గత భూస్వరూపాలు: బాథోలిత్ (Batholith – అతిపెద్దది), లాకోలిత్ (Laccolith – గుమ్మట ఆకారం), లోపోలిత్ (Lopolith – సాసర్ ఆకారం), సిల్ (Sill – అడ్డంగా), డైక్ (Dyke – నిలువుగా).
• భారత ఉదాహరణలు:
  1. దక్కన్ ట్రాప్స్ (Deccan Traps): మహారాష్ట్ర, మధ్యప్రదేశ్, గుజరాత్ తదితర ప్రాంతాల్లో విస్తరించిన బసాల్ట్ లావా పీఠభూమి. ఇవి సుమారు 6.6 కోట్ల ఏళ్ల క్రితం భారీ లావా ప్రవాహాలతో ఏర్పడ్డాయి.
  2. గ్రానైట్: దక్కన్ పీఠభూమిలో, ముఖ్యంగా తెలంగాణ, కర్ణాటకల్లో విస్తృతంగా ఉంది. హైదరాబాద్ పరిసరాల్లోని పెద్ద బండరాళ్ల గుట్టలు (ఉదా: ఖాజాగూడ రాళ్లు) గ్రానైట్ శిలలే.

గాలి, నీరు, హిమానీనదాల వల్ల శిలలు చిన్న ముక్కలుగా విరిగి (అవక్షేపాలు – Sediments) నదులు, సముద్రాల అడుగున పొరలు పొరలుగా పేరుకుపోతాయి. కాలక్రమంలో పై పొరల బరువు వల్ల ఇవి గట్టిపడి అవక్షేప శిలలు (Sedimentary Rocks) ఏర్పడతాయి.

ఈ ప్రక్రియను లిథిఫికేషన్ (Lithification) అంటారు.

• విస్తీర్ణం: భూ ఉపరితలంలో సుమారు 75% విస్తీర్ణాన్ని కప్పి ఉంటాయి, కానీ భూపటలం ఘనపరిమాణంలో సుమారు 5% మాత్రమే (పలుచని పొరగా ఉంటాయి కాబట్టి).
• లక్షణాలు:
  1. పొరలుగా (Stratified / Layered) ఉంటాయి – అందుకే 'స్తరిత శిలలు' అని కూడా అంటారు.
  2. శిలాజాలు (Fossils) ఉండేది ఈ శిలల్లోనే.
  3. సాధారణంగా మెత్తగా, రంధ్రాలతో (Porous) ఉంటాయి.
• రకాలు & ఉదాహరణలు:
  1. యాంత్రికంగా ఏర్పడినవి (Mechanically formed): ఇసుకరాయి (Sandstone), షేల్ (Shale), కాంగ్లోమరేట్ (Conglomerate), లోయస్ (Loess).
  2. రసాయనికంగా ఏర్పడినవి (Chemically formed): రాతి ఉప్పు (Rock Salt), జిప్సం (Gypsum), హాలైట్.
  3. సేంద్రియంగా ఏర్పడినవి (Organically formed): సున్నపురాయి (Limestone – సముద్ర జీవుల గుల్లల నుండి), బొగ్గు (Coal – వృక్ష అవశేషాల నుండి), సుద్ద (Chalk).
• ఆర్థిక ప్రాధాన్యం: బొగ్గు, పెట్రోలియం, సహజవాయువు అవక్షేప శిలల్లోనే లభిస్తాయి. సిమెంట్ పరిశ్రమకు సున్నపురాయి ముఖ్య ముడి పదార్థం.
• భారత ఉదాహరణలు:
  1. వింధ్య శ్రేణి ఇసుకరాయి – ఢిల్లీలోని ఎర్రకోట, మొఘల్ కట్టడాల్లో ఎర్ర ఇసుకరాయి వాడారు.
  2. గోండ్వానా శిలలు – భారతదేశ బొగ్గు నిల్వల్లో అధిక భాగం ఈ శిలల్లోనే (దామోదర్, మహానది, గోదావరి లోయలు).
  3. తెలంగాణలోని సింగరేణి బొగ్గు గనులు గోదావరి లోయ గోండ్వానా శిలల్లో ఉన్నాయి.
  4. కడప (Cuddapah) శిలా వ్యవస్థ – ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో సున్నపురాయి, బెరైటీస్ (Barytes) వంటి ఖనిజాలకు ప్రసిద్ధి. తెలంగాణ, AP లో సిమెంట్ పరిశ్రమలు సున్నపురాయి దొరికే ప్రాంతాల్లో ఉన్నాయి.

అధిక ఉష్ణోగ్రత, పీడనం వల్ల ఇప్పటికే ఉన్న అగ్ని లేదా అవక్షేప శిలల రూపం, నిర్మాణం, ఖనిజ కూర్పు మారి ఏర్పడే కొత్త శిలలను రూపాంతర శిలలు (Metamorphic Rocks) అంటారు. 'మెటామార్ఫిక్' అంటే 'రూపం మార్చుకున్న' అని అర్థం. ఈ మార్పులో శిల పూర్తిగా కరగదు.

• రూపాంతరణ రకాలు:
  1. ఉష్ణ రూపాంతరణ (Thermal / Contact Metamorphism): శిలాద్రవం సమీపంలో వేడి వల్ల.
  2. గతిక / ప్రాంతీయ రూపాంతరణ (Dynamic / Regional Metamorphism): పర్వతాలు ఏర్పడేటప్పుడు ఎక్కువ ప్రాంతంలో పీడనం వల్ల.
• ముఖ్యమైన మార్పులు (మూల శిల → రూపాంతర శిల):
  1. గ్రానైట్ → నీస్ (Gneiss)
  2. సున్నపురాయి (Limestone) → పాలరాయి (Marble)
  3. ఇసుకరాయి (Sandstone) → క్వార్ట్జైట్ (Quartzite)
  4. షేల్ (Shale) → స్లేట్ (Slate) → ఫిలైట్ → షిస్ట్ (Schist)
  5. బొగ్గు (Coal) → గ్రాఫైట్ (Graphite) (అత్యధిక వేడి, పీడనంలో)
  6. బసాల్ట్ → యాంఫిబోలైట్ / షిస్ట్
• లక్షణాలు:
  1. సాధారణంగా మూల శిల కంటే గట్టిగా, దృఢంగా ఉంటాయి.
  2. ఖనిజాలు వరుసలుగా అమరి పట్టీలు/చారలు (Foliation / Banding) కనిపిస్తాయి – ఉదా: నీస్, స్లేట్.
  3. శిలాజాలు సాధారణంగా నాశనమవుతాయి.
• ఉపయోగాలు:
  1. పాలరాయి – కట్టడాలు, శిల్పాలు.
  2. స్లేట్ – పాత కాలంలో పిల్లల రాత పలకలు, పైకప్పులు.
  3. గ్రాఫైట్ – పెన్సిల్ ముక్కులు (Lead), కందెనలు.
• భారత ఉదాహరణలు:
  1. రాజస్థాన్‌లోని మక్రానా (Makrana) పాలరాయి – ఆగ్రాలోని తాజ్ మహల్ నిర్మాణానికి వాడారు.
  2. ధార్వార్ శిలా వ్యవస్థ (Dharwar System) – కర్ణాటక; భారతదేశంలోని పురాతన రూపాంతర శిలల్లో ఇవి ఉన్నాయి; ఇనుము, బంగారం వంటి లోహ ఖనిజాలకు ప్రసిద్ధి.
  3. తూర్పు కనుమల్లో (ఆంధ్రప్రదేశ్) ఖోండలైట్ (Khondalite), చార్నోకైట్ (Charnockite) రూపాంతర శిలలు ఎక్కువ.

ప్రపంచ పటాన్ని చూస్తే దక్షిణ అమెరికా తూర్పు తీరం, ఆఫ్రికా పశ్చిమ తీరం జిగ్‌సా పజిల్ ముక్కల్లా కలిసిపోయేలా కనిపిస్తాయి. దీని ఆధారంగా ఖండాలు ఒకప్పుడు ఒకే భూభాగంగా ఉండి తర్వాత విడిపోయి కదిలాయని జర్మన్ వాతావరణ శాస్త్రవేత్త ఆల్ఫ్రెడ్ వెజెనర్ (Alfred Wegener) ప్రతిపాదించారు.

• ప్రతిపాదన:
  1. 1912లో ఖండ చలన సిద్ధాంతం (Continental Drift Theory) ప్రతిపాదించారు
  2. 1915లో పుస్తక రూపంలో ప్రచురించారు.
• పాంజియా (Pangaea): అన్ని ఖండాలు కలిసి ఉన్న ఒకే మహా ఖండం. 'పాంజియా' అంటే 'మొత్తం భూమి'.
• దాని చుట్టూ ఉన్న ఒకే మహా సముద్రం – పాంథలాసా (Panthalassa).
• పాంజియా విభజన: సుమారు 20 కోట్ల ఏళ్ల క్రితం పాంజియా రెండు భాగాలుగా విడిపోయింది:
• ఉత్తర భాగం – లారేషియా (Laurasia): ఉత్తర అమెరికా, యూరప్, ఆసియా (భారత్ మినహా).
• దక్షిణ భాగం – గోండ్వానాలాండ్ (Gondwanaland): దక్షిణ అమెరికా, ఆఫ్రికా, భారత్, ఆస్ట్రేలియా, అంటార్కిటికా.
• రెండింటి మధ్య సముద్రం – టెథిస్ సముద్రం (Tethys Sea). హిమాలయాలు ఈ సముద్రపు అవక్షేపాల నుండే ఏర్పడ్డాయి.
• సిద్ధాంతానికి సాక్ష్యాలు (Evidences):
  1. ఖండ తీరాల సరిపోలిక (Jig-saw Fit) – దక్షిణ అమెరికా, ఆఫ్రికా.
  2. ఒకే రకమైన శిలాజాలు వేర్వేరు ఖండాల్లో: గ్లోసోప్టెరిస్ (Glossopteris) మొక్క శిలాజాలు భారత్, ఆఫ్రికా, ఆస్ట్రేలియా, అంటార్కిటికా, దక్షిణ అమెరికాల్లో; మీసోసారస్ (Mesosaurus) సరీసృప శిలాజాలు దక్షిణాఫ్రికా, బ్రెజిల్‌లో.
  3. ఒకే వయస్సు గల శిలలు – బ్రెజిల్, పశ్చిమ ఆఫ్రికా తీరాల్లో.
  4. టిల్లైట్ (Tillite) – పురాతన హిమానీనద అవక్షేపాలు భారత్ సహా దక్షిణ ఖండాల్లో.
  5. ప్లేసర్ నిక్షేపాలు (Placer Deposits) – ఘనా తీరంలో బంగారం ఉన్నా మూల శిలలు బ్రెజిల్‌లో ఉండటం.
• విమర్శ: ఖండాలను కదిలించే బలం ఏమిటో వెజెనర్ సరిగా వివరించలేకపోయారు. ఆయన చెప్పిన 'ధ్రువ పలాయన బలం (Pole-fleeing Force)', 'ఆటుపోటు బలం (Tidal Force)' సరిపోవని శాస్త్రవేత్తలు తిరస్కరించారు. తర్వాత ప్లేట్ టెక్టానిక్స్ సిద్ధాంతం ఈ లోపాన్ని పూరించింది.

రెండో ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత సముద్ర అడుగు భాగాన్ని విస్తృతంగా సర్వే చేశారు. సముద్రాల మధ్యలో పొడవైన పర్వత శ్రేణులు, అక్కడి శిలల వయస్సు, అయస్కాంత లక్షణాలు ఖండాలు ఎలా కదులుతాయో వివరించడానికి కొత్త ఆధారాలు ఇచ్చాయి.

• ప్రతిపాదన: అమెరికా శాస్త్రవేత్త హ్యారీ హెస్ (Harry Hess) 1960ల మొదట్లో సముద్ర అడుగు విస్తరణ (Sea Floor Spreading) భావనను ప్రతిపాదించారు.
• మధ్య సముద్ర శిఖరాలు (Mid-Oceanic Ridges):
  1. సముద్రాల అడుగున వేల కి.మీ. పొడవునా విస్తరించిన నీటి అడుగు పర్వత శ్రేణులు.
  2. ఉదా: మధ్య అట్లాంటిక్ శిఖరం (Mid-Atlantic Ridge). ఐస్‌లాండ్ ఈ శిఖరంపైనే ఉంది – అక్కడ ఇది నీటి పైకి కనిపిస్తుంది.
• ఎలా జరుగుతుంది:
  1. మధ్య సముద్ర శిఖరం వద్ద మాంటిల్ నుండి శిలాద్రవం పైకి వచ్చి కొత్త సముద్ర భూపటలం ఏర్పడుతుంది.
  2. కొత్త భూపటలం పాతదాన్ని రెండు వైపులకూ నెట్టుతుంది – సముద్ర అడుగు విస్తరిస్తుంది.
  3. సముద్ర కందకాల (Trenches) వద్ద పాత భూపటలం తిరిగి మాంటిల్‌లోకి దిగిపోయి నాశనమవుతుంది.
• సాక్ష్యాలు:
  1. శిలల వయస్సు: శిఖరం దగ్గర శిలలు అత్యంత చిన్నవి (కొత్తవి); శిఖరం నుండి దూరం పెరిగే కొద్దీ పాతవి.
  2. సముద్ర భూపటలం సుమారు 20 కోట్ల ఏళ్ల కంటే పాతది కాదు; ఖండ శిలలు మాత్రం 300 కోట్ల ఏళ్లకు పైగా పాతవి ఉన్నాయి.
  3. సముద్ర అడుగు అవక్షేపాలు శిఖరం దగ్గర పలుచగా, దూరంగా మందంగా ఉంటాయి.
  4. పురా అయస్కాంతత్వం (Palaeomagnetism): భూమి అయస్కాంత ధ్రువాలు చరిత్రలో అనేకసార్లు తారుమారయ్యాయి. శిఖరానికి రెండు వైపులా శిలల్లో ఈ అయస్కాంత పట్టీలు అద్దంలో ప్రతిబింబం లాగా సమానంగా (Symmetrical) అమరి ఉన్నాయి.
• ప్రాముఖ్యత: ఈ సిద్ధాంతం ఖండాలు కదలడానికి యంత్రాంగాన్ని (Mechanism) చూపించి, ప్లేట్ టెక్టానిక్స్ సిద్ధాంతానికి పునాది వేసింది.

ఖండ చలనం, సముద్ర అడుగు విస్తరణ ఆలోచనలను కలిపి 1960ల చివర్లో రూపొందిన సమగ్ర సిద్ధాంతమే ప్లేట్ టెక్టానిక్స్ (Plate Tectonics). దీని ప్రకారం భూమి బయటి దృఢమైన పొర (లిథోస్ఫియర్) అనేక పెద్ద, చిన్న పలకలుగా (Plates) విరిగి ఉంది.

ఈ పలకలు ఆస్తెనోస్ఫియర్‌పై నెమ్మదిగా కదులుతున్నాయి.

• సిద్ధాంత రూపకల్పన: 1967–68లో మెకెంజీ & పార్కర్ (McKenzie and Parker), మోర్గాన్ (Morgan) వంటి శాస్త్రవేత్తలు 'ప్లేట్' అనే భావనను రూపొందించారు.
• ప్లేట్ అంటే: ఖండ భాగం, సముద్ర భాగం రెండూ కలిసి ఉండగల లిథోస్ఫియర్ ముక్క. ఖండాలు, సముద్రాలు విడివిడిగా కాదు – ప్లేట్లతో పాటు కదులుతాయి.
• 7 ప్రధాన ప్లేట్లు (Major Plates):
  1. పసిఫిక్ ప్లేట్ (Pacific) – అతిపెద్దది; ఎక్కువ భాగం సముద్ర ప్లేట్.
  2. ఉత్తర అమెరికా ప్లేట్ (North American)
  3. దక్షిణ అమెరికా ప్లేట్ (South American)
  4. యురేషియా ప్లేట్ (Eurasian)
  5. ఆఫ్రికా ప్లేట్ (African)
  6. ఇండో-ఆస్ట్రేలియా ప్లేట్ (Indo-Australian)
  7. అంటార్కిటికా ప్లేట్ (Antarctic)
• కొన్ని చిన్న ప్లేట్లు (Minor Plates): నాజ్కా (Nazca), కోకోస్ (Cocos), అరేబియా (Arabian), ఫిలిప్పీన్ (Philippine), కరేబియన్ (Caribbean), జువాన్ డి ఫుకా (Juan de Fuca), స్కోషియా (Scotia).
• కొందరు శాస్త్రవేత్తలు ఇండియన్ ప్లేట్, ఆస్ట్రేలియన్ ప్లేట్‌లను వేర్వేరుగా పరిగణిస్తారు.
• ప్లేట్లను కదిలించే బలం: మాంటిల్‌లోని ఉష్ణ సంవహన ప్రవాహాలు (Convection Currents). 1930లలో ఆర్థర్ హోమ్స్ ఈ ఆలోచన ఇచ్చారు. శిఖరాల వద్ద నెట్టుడు (Ridge Push), కందకాల వద్ద లాగుడు (Slab Pull) కూడా కారణాలు.
• కదలిక వేగం: సంవత్సరానికి కొన్ని సెంటీమీటర్లు మాత్రమే – మన గోళ్లు పెరిగే వేగం అంత.
• ప్రాముఖ్యత: భూకంపాలు, అగ్నిపర్వతాలు, ముడుత పర్వతాలు (Fold Mountains), సముద్ర కందకాలు ఎక్కువగా ప్లేట్ల సరిహద్దుల వద్దే ఏర్పడతాయని ఈ సిద్ధాంతం వివరిస్తుంది.

రెండు ప్లేట్లు కలిసే చోటును ప్లేట్ సరిహద్దు (Plate Boundary) అంటారు. ప్లేట్లు ఒకదానికొకటి ఎలా కదులుతున్నాయో దాన్ని బట్టి సరిహద్దులు మూడు రకాలు. భూమిపై జరిగే ఎక్కువ భూకంపాలు, అగ్నిపర్వతాలు ఈ సరిహద్దుల వద్దే జరుగుతాయి.

• అపసరణ సరిహద్దు (Divergent / Constructive Boundary):
  1. రెండు ప్లేట్లు ఒకదానికొకటి దూరంగా జరుగుతాయి.
  2. మధ్యలో శిలాద్రవం పైకి వచ్చి కొత్త భూపటలం ఏర్పడుతుంది – అందుకే 'నిర్మాణాత్మక' సరిహద్దు.
  3. ఉదా: మధ్య అట్లాంటిక్ శిఖరం; తూర్పు ఆఫ్రికా రిఫ్ట్ లోయ (East African Rift Valley) – ఖండం మీద జరుగుతున్న అపసరణ.
• అభిసరణ సరిహద్దు (Convergent / Destructive Boundary):
  1. రెండు ప్లేట్లు ఒకదానికొకటి ఢీకొంటాయి. బరువైన ప్లేట్ తేలికైన దాని కిందకు జారిపోతుంది – దీనిని సబ్‌డక్షన్ (Subduction) అంటారు. ఆ భాగం నాశనమవుతుంది – అందుకే 'విధ్వంసక' సరిహద్దు.
  2. సముద్ర – ఖండ ప్లేట్: ముడుత పర్వతాలు, అగ్నిపర్వతాలు. ఉదా: దక్షిణ అమెరికాలోని ఆండీస్ పర్వతాలు (నాజ్కా ప్లేట్ దక్షిణ అమెరికా ప్లేట్ కిందకు).
  3. సముద్ర – సముద్ర ప్లేట్: లోతైన కందకాలు, అగ్నిపర్వత దీవుల మాలలు (Island Arcs). ఉదా: జపాన్, ఫిలిప్పీన్స్; మరియానా కందకం (Mariana Trench) – ప్రపంచంలోనే లోతైనది, దాని చాలెంజర్ డీప్ (Challenger Deep) సుమారు 11 కి.మీ. లోతు.
  4. ఖండ – ఖండ ప్లేట్: రెండూ తేలికైనవి కావడం వల్ల ఎక్కువగా కిందకు జారవు, పైకి ముడతలు పడి ఎత్తైన పర్వతాలు ఏర్పడతాయి. ఉదా: హిమాలయాలు (ఇండియన్ ప్లేట్ + యురేషియా ప్లేట్).
• పరివర్తన సరిహద్దు (Transform / Conservative Boundary):
  1. రెండు ప్లేట్లు ఒకదాని పక్కన మరొకటి అడ్డంగా జారుతాయి.
  2. భూపటలం సృష్టి గానీ, నాశనం గానీ జరగదు – అందుకే 'సంరక్షక' సరిహద్దు.
  3. ఉదా: అమెరికా కాలిఫోర్నియాలోని శాన్ ఆండ్రియాస్ ఫాల్ట్ (San Andreas Fault) – తరచూ భూకంపాలు.
• సులభంగా గుర్తుంచుకోవడం:
  1. దూరంగా → నిర్మాణం (శిఖరాలు, రిఫ్ట్ లోయలు).
  2. దగ్గరగా → విధ్వంసం (కందకాలు, పర్వతాలు, అగ్నిపర్వతాలు).
  3. పక్కపక్కన → సంరక్షణ (ఫాల్ట్‌లు, భూకంపాలు).

ఒకప్పుడు భారత భూభాగం గోండ్వానాలాండ్‌లో భాగంగా దక్షిణార్ధగోళంలో, ఆఫ్రికా-అంటార్కిటికా-ఆస్ట్రేలియాలకు దగ్గరగా ఉండేది. గోండ్వానాలాండ్ విడిపోయిన తర్వాత ఇండియన్ ప్లేట్ ఉత్తరం వైపు సుదీర్ఘ ప్రయాణం చేసి ఆసియాను ఢీకొంది.

ఈ ఢీ వల్లే హిమాలయాలు పుట్టాయి.

• ప్రయాణం: గోండ్వానాలాండ్ నుండి విడిపోయిన ఇండియన్ ప్లేట్ ఉత్తరం వైపు కదులుతూ టెథిస్ సముద్రాన్ని మూసివేసింది.
• ఢీకొనడం: సుమారు 4–5 కోట్ల (40–50 మిలియన్) ఏళ్ల క్రితం ఇండియన్ ప్లేట్ యురేషియా ప్లేట్‌ను ఢీకొంది.
• టెథిస్ సముద్రపు అవక్షేపాలు ముడతలు పడి పైకి లేచి హిమాలయాలు ఏర్పడ్డాయి – ఇవి ముడుత పర్వతాలు (Fold Mountains).
• ఇవి ప్రపంచంలోని యువ (Young) ముడుత పర్వతాల్లో ఒకటి. ఇప్పటికీ ఇండియన్ ప్లేట్ ఉత్తరం వైపు నెడుతూనే ఉంది – అందుకే హిమాలయాలు ఇంకా ఎత్తు పెరుగుతున్నాయి.
• హిమాలయాల ఎత్తైన శిఖరాల్లో కూడా సముద్ర జీవుల శిలాజాలు దొరకడం ఇందుకు సాక్ష్యం.
• దక్కన్ ట్రాప్స్: ఉత్తరం వైపు ప్రయాణంలో భారత ప్లేట్ రీయూనియన్ హాట్‌స్పాట్ (Réunion Hotspot) మీదుగా వెళ్లినప్పుడు సుమారు 6.6 కోట్ల ఏళ్ల క్రితం భారీ లావా ప్రవాహాలు జరిగి దక్కన్ ట్రాప్స్ ఏర్పడ్డాయని శాస్త్రవేత్తల అభిప్రాయం.
• ఫలితాలు భారతదేశానికి:
  1. హిమాలయాలు, ఈశాన్య రాష్ట్రాలు, అండమాన్-నికోబార్ దీవులు ప్లేట్ సరిహద్దుకు దగ్గరగా ఉండటం వల్ల తీవ్ర భూకంప ప్రమాద ప్రాంతాలు.
  2. హిమాలయ నదుల ద్వారా తెచ్చిన ఒండ్రు మట్టితో గంగా-సింధు-బ్రహ్మపుత్ర మైదానాలు ఏర్పడ్డాయి.
  3. దక్కన్ పీఠభూమి (ద్వీపకల్ప భారతం) – గోండ్వానాలాండ్‌లో భాగమైన ప్రాచీన, స్థిరమైన భూభాగం (Shield). అందుకే దక్షిణ భారతంలో భూకంపాలు తక్కువ.
  4. అండమాన్ సముద్రం వద్ద ఇండియన్ ప్లేట్ బర్మా మైక్రోప్లేట్ కిందకు జారుతోంది – 2004 సునామీకి కారణమైన సుమత్రా భూకంపం ఈ సరిహద్దులోనే.
• ఆరావళి vs హిమాలయాలు:
  1. ఆరావళి పర్వతాలు భారతదేశంలోని అత్యంత పురాతన ముడుత పర్వతాల్లో ఒకటి
  2. హిమాలయాలు అత్యంత యువ పర్వతాలు.