తెలంగాణ నీటిపారుదల ప్రాజెక్టులు (Telangana Irrigation Projects)

తెలంగాణ పీఠభూమి ఎత్తులో ఉంది, నదులు లోతైన లోయల్లో ప్రవహిస్తాయి. అందుకే నది నీరు సహజంగా పొలాలకు చేరదు.

ఈ కారణంగా ఇక్కడ చెరువులు, లిఫ్ట్ ఇరిగేషన్ (Lift Irrigation – నీటిని పంపుల ద్వారా పైకి ఎత్తడం) చాలా ముఖ్యం. 'నీళ్లు, నిధులు, నియామకాలు' అనేది తెలంగాణ ఉద్యమ ప్రధాన నినాదం – అందులో మొదటిది నీళ్లే.

• నీటిపారుదల వనరులు:
  1. బోరుబావులు/బావులు (Tube wells/Wells) – సాగులో అతి పెద్ద వాటా భూగర్భ జలాలదే.
  2. కాలువలు (Canals) – పెద్ద ప్రాజెక్టుల నుండి.
  3. చెరువులు (Tanks) – కాకతీయుల కాలం నుండి వస్తున్న సంప్రదాయం.
• ప్రాజెక్టుల వర్గీకరణ (ఆయకట్టు ఆధారంగా):
  1. భారీ ప్రాజెక్టులు (Major) – 10,000 హెక్టార్లకు పైగా ఆయకట్టు.
  2. మధ్య తరహా (Medium) – 2,000 నుండి 10,000 హెక్టార్లు.
  3. చిన్న తరహా (Minor) – 2,000 హెక్టార్ల కంటే తక్కువ.
• ఆయకట్టు (Ayacut): ఒక ప్రాజెక్టు ద్వారా సాగు నీరు పొందే భూమి విస్తీర్ణం.
• రెండు పరీవాహకాలు:
  1. గోదావరి బేసిన్ – శ్రీరాంసాగర్, నిజాంసాగర్, సింగూరు, కడెం, ఎల్లంపల్లి, కాళేశ్వరం, దేవాదుల, సీతారామ.
  2. కృష్ణా బేసిన్ – జూరాల, నాగార్జునసాగర్, శ్రీశైలం (ఎడమ గట్టు), పాలమూరు–రంగారెడ్డి, కల్వకుర్తి, నెట్టెంపాడు, మూసీ.
• నదీ జలాల వివాదాలు: కృష్ణా జలాల కోసం బచావత్ ట్రిబ్యునల్ (KWDT-I), తర్వాత బ్రిజేష్ కుమార్ ట్రిబ్యునల్ (KWDT-II, 2004లో ఏర్పాటు). AP పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 2014 ప్రకారం కృష్ణా నది యాజమాన్య బోర్డు (KRMB), గోదావరి నది యాజమాన్య బోర్డు (GRMB) ఏర్పడ్డాయి.

నాగార్జునసాగర్ స్వతంత్ర భారతదేశంలో చేపట్టిన తొలి భారీ బహుళార్థ సాధక ప్రాజెక్టుల్లో (Multipurpose Projects) ఒకటి. ఇది కృష్ణా నది మీద నల్గొండ జిల్లా నందికొండ వద్ద, తెలంగాణ–ఆంధ్రప్రదేశ్ సరిహద్దులో ఉంది.

ప్రపంచంలోనే అతి పెద్ద రాతి కట్టడపు ఆనకట్టల్లో (Masonry Dams) ఒకటిగా పేరు పొందింది.

• నది: కృష్ణా (Krishna).
• స్థలం: నందికొండ, నల్గొండ జిల్లా (ఆవల ఒడ్డు AP లోని పల్నాడు ప్రాంతం).
• శంకుస్థాపన: 10 డిసెంబర్ 1955 – ప్రధానమంత్రి జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ.
• పేరు: బౌద్ధ తత్వవేత్త ఆచార్య నాగార్జునుడి పేరు మీద. డ్యామ్ నిర్మాణంలో మునిగిపోయిన నాగార్జునకొండ బౌద్ధ అవశేషాలను నాగార్జునకొండ ద్వీపంలో మ్యూజియంగా భద్రపరిచారు.
• కాలువలు:
  1. ఎడమ కాలువ (Left Canal) – లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి కాలువ: నల్గొండ, సూర్యాపేట, ఖమ్మం (తెలంగాణ) + కృష్ణా జిల్లా (AP) ప్రాంతాలకు.
  2. కుడి కాలువ (Right Canal) – జవహర్ కాలువ: గుంటూరు, ప్రకాశం (AP) ప్రాంతాలకు.
• జలవిద్యుత్ (Hydel Power): డ్యామ్ వద్ద జలవిద్యుత్ కేంద్రాలు ఉన్నాయి.
• ఇతర విశేషాలు: బుద్ధవనం (Buddhavanam) – బౌద్ధ వారసత్వ థీమ్ పార్క్ నాగార్జునసాగర్ సమీపంలో తెలంగాణ ప్రభుత్వం అభివృద్ధి చేసింది.
• పంపకం:
  1. విభజన తర్వాత డ్యామ్ నిర్వహణ, నీటి విడుదలపై AP–తెలంగాణ మధ్య తరచూ వివాదాలు వస్తున్నాయి
  2. KRMB పర్యవేక్షిస్తుంది.

శ్రీరాంసాగర్ ప్రాజెక్టు (SRSP) గోదావరి నది మీద తెలంగాణలో నిర్మించిన అతి ముఖ్యమైన భారీ ప్రాజెక్టు. ఉత్తర తెలంగాణ జిల్లాలకు ఇది జీవనాడి. దీనిని పోచంపాడు ప్రాజెక్టు అని కూడా అంటారు.

• నది: గోదావరి (Godavari).
• స్థలం: పోచంపాడు – నిజామాబాద్, నిర్మల్ జిల్లాల సరిహద్దు.
• శంకుస్థాపన: 1963లో ప్రధానమంత్రి జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ.
• కాలువలు:
  1. కాకతీయ కాలువ (Kakatiya Canal) – అతి పొడవైన ప్రధాన కాలువ; జగిత్యాల, కరీంనగర్, వరంగల్ ప్రాంతాల వైపు.
  2. సరస్వతి కాలువ (Saraswati Canal) – నిర్మల్ వైపు.
  3. లక్ష్మి కాలువ (Lakshmi Canal) – నిజామాబాద్ వైపు.
• లబ్ధి పొందే ప్రాంతాలు: నిజామాబాద్, నిర్మల్, జగిత్యాల, కరీంనగర్, వరంగల్, హనుమకొండ, సూర్యాపేట వరకూ (రెండో దశ ద్వారా).
• SRSP రెండో దశ (Stage II): కాకతీయ కాలువను పొడిగించి దిగువ మానేరు డ్యామ్ దాటి తూర్పు జిల్లాలకు నీరు అందించడం.
• వరద కాలువ (Flood Flow Canal): వరద సమయంలో గోదావరి అదనపు నీటిని మధ్య మానేరు జలాశయానికి తరలించే కాలువ.
• పునరుజ్జీవం (Rejuvenation): కాళేశ్వరం ప్రాజెక్టు ద్వారా ఎత్తిన గోదావరి నీటిని తిరిగి SRSPకి పంపే 'శ్రీరాంసాగర్ పునరుజ్జీవ పథకం' చేపట్టారు.
• సమస్య: ఎగువన మహారాష్ట్ర గోదావరి మీద బాబ్లీ (Babli) వంటి బ్యారేజీలు కట్టడంతో SRSPకి నీటి రాక తగ్గిందనే వివాదం ఉంది.

మంజీర నది గోదావరికి ముఖ్యమైన కుడి ఒడ్డు ఉపనది. ఈ నది మీద నిజాం కాలంలోనే పెద్ద ప్రాజెక్టు కట్టారు. ఇప్పుడు ఇదే నది హైదరాబాద్ నగరానికి కూడా తాగునీరు అందిస్తోంది.

• నిజాంసాగర్ ప్రాజెక్టు (Nizam Sagar):
  1. నది: మంజీర; స్థలం: కామారెడ్డి జిల్లా (అచ్చంపేట గ్రామం సమీపం).
  2. నిర్మాణం: 1923–1931 మధ్య, హైదరాబాద్ ఏడో నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ కాలంలో.
  3. తెలంగాణలోని పురాతన భారీ నీటిపారుదల ప్రాజెక్టుల్లో ఒకటి. ప్రధానంగా నిజామాబాద్, కామారెడ్డి జిల్లాలకు సాగునీరు.
  4. ఈ ప్రాజెక్టు నీటితో బోధన్ ప్రాంతంలో చెరకు సాగు పెరిగి, నిజాం షుగర్ ఫ్యాక్టరీ (బోధన్) ఏర్పడింది.
• సింగూరు ప్రాజెక్టు (Singur):
  1. నది: మంజీర; స్థలం: సంగారెడ్డి జిల్లా.
  2. ప్రధాన ఉద్దేశం: హైదరాబాద్ జంట నగరాలకు తాగునీరు, నిజాంసాగర్‌కు నీటి సరఫరా, కొంత సాగునీరు.
• ఘన్‌పూర్ ఆనకట్ట (Ghanpur Anicut): మెదక్ జిల్లాలో మంజీర మీద – పాత కాలపు ఆనకట్ట.
• మంజీర వన్యప్రాణి అభయారణ్యం: సంగారెడ్డి జిల్లాలో మంజీర జలాశయ ప్రాంతం – మొసళ్లు (Mugger Crocodiles), వలస పక్షులకు ప్రసిద్ధి.
• హైదరాబాద్ తాగునీటి వనరులు (గుర్తుంచుకోండి): ఉస్మాన్ సాగర్, హిమాయత్ సాగర్ (మూసీ), సింగూరు–మంజీర, కృష్ణా (నాగార్జునసాగర్ నుండి), గోదావరి (ఎల్లంపల్లి నుండి).

కాళేశ్వరం ఎత్తిపోతల పథకం (KLIP) గోదావరి నీటిని దిగువ నుండి పైకి ఎత్తి తెలంగాణ మధ్య, దక్షిణ ప్రాంతాలకు అందించే భారీ ప్రాజెక్టు. ప్రపంచంలోనే అతి పెద్ద బహుళ దశల ఎత్తిపోతల పథకం (Multi-stage Lift Irrigation Project)గా ప్రచారం పొందింది.

దీని నిర్మాణం, నాణ్యతపై తర్వాత పెద్ద వివాదం కూడా వచ్చింది.

• నది: గోదావరి – ప్రాణహిత సంగమం (కాళేశ్వరం) దిగువన.
• ప్రారంభోత్సవం: 21 జూన్ 2019 – అప్పటి ముఖ్యమంత్రి కె. చంద్రశేఖర్ రావు.
• మూడు బ్యారేజీలు (Barrages) – జయశంకర్ భూపాలపల్లి/పెద్దపల్లి ప్రాంతంలో:
• మేడిగడ్డ – లక్ష్మి బ్యారేజీ (మొదటి, అత్యంత దిగువది)
• అన్నారం – సరస్వతి బ్యారేజీ
• సుందిళ్ల – పార్వతి బ్యారేజీ
• ఎత్తిపోతల మార్గం: బ్యారేజీల నుండి నీరు ఎల్లంపల్లి (శ్రీపాద సాగర్) → మధ్య మానేరు → మల్లన్న సాగర్ (సిద్దిపేట) → కొండపోచమ్మ సాగర్ వంటి జలాశయాలకు దశలవారీగా ఎత్తుతారు.
• మల్లన్న సాగర్ (Mallanna Sagar): సిద్దిపేట జిల్లాలో ఈ పథకంలో అతి పెద్ద జలాశయం.
• ఉద్దేశాలు:
  1. సాగునీరు, హైదరాబాద్‌తో సహా తాగునీరు, పరిశ్రమలకు నీరు
  2. SRSP పునరుజ్జీవం.
• వివాదం: అక్టోబర్ 2023లో మేడిగడ్డ బ్యారేజీ కొన్ని పిల్లర్లు కుంగిపోయాయి. జాతీయ డ్యామ్ భద్రతా సంస్థ (National Dam Safety Authority – NDSA) డిజైన్, నిర్మాణ లోపాలను ఎత్తి చూపింది. తర్వాత రాష్ట్ర ప్రభుత్వం న్యాయ విచారణ కమిషన్ ఏర్పాటు చేసింది.

దక్షిణ తెలంగాణలోని పాలమూరు (మహబూబ్‌నగర్) ప్రాంతం దీర్ఘకాలంగా కరువు, వలసలకు పేరుపొందింది. కృష్ణా నది ఈ ప్రాంతం గుండానే ప్రవహిస్తున్నా, నది లోతులో ఉండడంతో నీరు పొలాలకు చేరడం కష్టం. అందుకే ఇక్కడ ఎక్కువగా ఎత్తిపోతల పథకాలు చేపట్టారు.

• ప్రియదర్శిని జూరాల ప్రాజెక్టు (Priyadarshini Jurala):
  1. కృష్ణా నది మీద తెలంగాణలోకి ప్రవేశించిన తర్వాత వచ్చే మొదటి ప్రాజెక్టు.
  2. స్థలం: జోగులాంబ గద్వాల జిల్లా. జలవిద్యుత్ కేంద్రం కూడా ఉంది.
• శ్రీశైలం ప్రాజెక్టు (Srisailam):
  1. కృష్ణా నది మీద, నల్లమల అడవుల్లో – AP (నంద్యాల/కర్నూలు)–తెలంగాణ (నాగర్‌కర్నూల్) సరిహద్దు.
  2. ఎడమ గట్టు భూగర్భ జలవిద్యుత్ కేంద్రం (Left Bank Power House) తెలంగాణ వైపు ఉంది.
  3. శ్రీశైలం ఎడమ గట్టు కాలువ (SLBC) సొరంగం – నల్గొండ జిల్లాకు నీరు అందించే పథకం.
• ఎత్తిపోతల పథకాలు (మహబూబ్‌నగర్ ప్రాంతం):
  1. మహాత్మా గాంధీ కల్వకుర్తి ఎత్తిపోతల పథకం – శ్రీశైలం జలాశయం నుండి.
  2. జవహర్ నెట్టెంపాడు ఎత్తిపోతల పథకం – జూరాల నుండి (గద్వాల ప్రాంతం).
  3. రాజీవ్ భీమా ఎత్తిపోతల పథకం – జూరాల నుండి.
  4. కోయిల్‌సాగర్ ప్రాజెక్టు.
• పాలమూరు–రంగారెడ్డి ఎత్తిపోతల పథకం (PRLIS): శ్రీశైలం జలాశయం నీటిని ఎత్తి మహబూబ్‌నగర్, నాగర్‌కర్నూల్, నారాయణపేట, రంగారెడ్డి, వికారాబాద్ జిల్లాల్లోని మెట్ట ప్రాంతాలకు అందించే భారీ పథకం.
• ఇతరాలు: మూసీ ప్రాజెక్టు (సూర్యాపేట జిల్లా), డిండి ఎత్తిపోతల పథకం (నల్గొండ ఫ్లోరైడ్ ప్రభావిత ప్రాంతాల కోసం).

శ్రీరాంసాగర్, కాళేశ్వరం కాకుండా గోదావరి, దాని ఉపనదుల మీద ఉత్తర, తూర్పు తెలంగాణలో అనేక మధ్య తరహా, ఎత్తిపోతల ప్రాజెక్టులు ఉన్నాయి. ప్రాజెక్టు – నది – జిల్లా అనే మూడు విషయాలు కలిపి గుర్తుంచుకోవాలి.

• కడెం ప్రాజెక్టు (Kadem Project): కడెం నది (గోదావరి ఉపనది) మీద, నిర్మల్ జిల్లా.
• దిగువ మానేరు డ్యామ్ (Lower Manair Dam – LMD): మానేరు నది మీద, కరీంనగర్ పట్టణం సమీపం. SRSP కాకతీయ కాలువ దీనిలోకి చేరుతుంది.
• మధ్య మానేరు (Mid Manair): రాజన్న సిరిసిల్ల జిల్లా – కాళేశ్వరం, వరద కాలువ నీటిని నిల్వ చేసే కీలక జలాశయం.
• ఎగువ మానేరు (Upper Manair): రాజన్న సిరిసిల్ల జిల్లా, నర్మాల ప్రాంతం.
• శ్రీపాద సాగర్ – ఎల్లంపల్లి (Yellampalli):
  1. గోదావరి మీద, పెద్దపల్లి/మంచిర్యాల సరిహద్దు. NTPC రామగుండం, హైదరాబాద్ తాగునీటికి నీరు
  2. కాళేశ్వరం పథకంలో భాగం.
• జె. చొక్కారావు దేవాదుల ఎత్తిపోతల పథకం (Devadula LIS): ములుగు జిల్లా గంగారం వద్ద గోదావరి నుండి నీటిని ఎత్తి జనగామ, వరంగల్, హనుమకొండ ప్రాంతాల మెట్ట భూములకు అందిస్తుంది.
• సీతారామ ఎత్తిపోతల పథకం (Sitarama LIS): భద్రాద్రి కొత్తగూడెం జిల్లాలో గోదావరి నీటిని ఎత్తి ఖమ్మం, భద్రాద్రి కొత్తగూడెం జిల్లాలకు.
• కిన్నెరసాని ప్రాజెక్టు: కిన్నెరసాని నది, పాల్వంచ (భద్రాద్రి కొత్తగూడెం) – కొత్తగూడెం థర్మల్ కేంద్రానికి నీరు.
• స్వర్ణ, సాత్నాల ప్రాజెక్టులు: ఆదిలాబాద్/నిర్మల్ ప్రాంతాల మధ్య తరహా ప్రాజెక్టులు.

తెలంగాణలో పెద్ద నదులు లోతైన లోయల్లో ప్రవహిస్తాయి, వర్షం కూడా కొన్ని నెలలే పడుతుంది. అందుకే కాకతీయ రాజులు (12–14 శతాబ్దాలు) వర్షపు నీటిని నిల్వ చేయడానికి పెద్ద పెద్ద చెరువులు (Tanks) కట్టించారు.

వీటిలో చాలా చెరువులు ఇప్పటికీ సాగునీరు ఇస్తున్నాయి.

• చెరువు ఒక పుణ్యకార్యం: కాకతీయుల కాలంలో చెరువు (తటాకం) నిర్మించడం 'సప్త సంతానాల్లో' ఒకటిగా భావించారు. అందుకే రాజులే కాకుండా సామంతులు, సేనానులు, రాణులు కూడా చెరువులు కట్టించారు.
• గొలుసు కట్టు చెరువులు (Chain Tanks): ఎత్తులో ఉన్న చెరువు నిండితే మిగులు నీరు అలుగు ద్వారా కింది చెరువులోకి వెళ్తుంది. ఇలా వరుసగా చెరువులు నిండుతాయి – నీరు వృథా కాదు.
• రామప్ప చెరువు (Ramappa Lake):
  1. ములుగు జిల్లా, వెంకటాపూర్ మండలం పాలంపేట సమీపంలో.
  2. కాకతీయ గణపతిదేవుడి సేనాని రేచర్ల రుద్రుడి కాలంలో నిర్మితం; పక్కనే రామప్ప (రుద్రేశ్వర) ఆలయం – 2021లో UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం.
• పాకాల చెరువు (Pakhal Lake):
  1. వరంగల్ జిల్లా, నర్సంపేట సమీపంలో (ఖానాపూర్ మండలం).
  2. గణపతిదేవుడి కాలంలో (1213) నిర్మితం; చుట్టూ పాకాల వన్యప్రాణి అభయారణ్యం.
• లక్నవరం చెరువు (Laknavaram Lake):
  1. ములుగు జిల్లా, గోవిందరావుపేట మండలం.
  2. కాకతీయుల కాలం నాటిది; చిన్న దీవులు, వేలాడే వంతెన (Suspension Bridge) వల్ల పర్యాటక కేంద్రం.
• ఇతర కాకతీయ చెరువులు: ఘనపురం (గణపసముద్రం), బయ్యారం చెరువు (మహబూబాబాద్ జిల్లా) వంటివి.
• నేటి ప్రాధాన్యం: ఈ చెరువుల స్ఫూర్తితోనే 2015లో 'మిషన్ కాకతీయ' పేరుతో చెరువుల పునరుద్ధరణ చేపట్టారు.

రాష్ట్రం ఏర్పడిన తర్వాత తెలంగాణ ప్రభుత్వం నీటి రంగంలో రెండు పెద్ద పథకాలు ప్రారంభించింది – ఒకటి చెరువుల పునరుద్ధరణ (సాగు కోసం), మరొకటి ఇంటింటికీ సురక్షిత తాగునీరు. ఈ రెండూ పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• మిషన్ కాకతీయ (Mission Kakatiya):
  1. ఉద్దేశం: రాష్ట్రంలోని చిన్న నీటిపారుదల చెరువుల (Minor Irrigation Tanks) పునరుద్ధరణ – పూడిక తీయడం, కట్టలు బలోపేతం, తూములు బాగుచేయడం.
  2. ప్రారంభం: 12 మార్చి 2015, అప్పటి నిజామాబాద్ జిల్లా (ఇప్పుడు కామారెడ్డి జిల్లా) సదాశివనగర్‌లో.
  3. నినాదం: 'మన ఊరు – మన చెరువు'.
  4. కాకతీయ రాజులు నిర్మించిన గొలుసు కట్టు చెరువుల స్ఫూర్తితో ఈ పేరు పెట్టారు.
  5. సుమారు 46 వేల చెరువులను దశలవారీగా పునరుద్ధరించాలనేది లక్ష్యం.
• మిషన్ భగీరథ (Mission Bhagiratha):
  1. ఉద్దేశం: ప్రతి ఇంటికీ నల్లా ద్వారా శుద్ధి చేసిన తాగునీరు (Safe Drinking Water through Taps).
  2. ప్రారంభం: 7 ఆగస్టు 2016 – ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ, గజ్వేల్ (సిద్దిపేట జిల్లా) సమీపంలోని కోమటిబండలో.
  3. నీటి వనరులు: గోదావరి, కృష్ణా నదులు, పెద్ద జలాశయాల నుండి పైపులైన్ల ద్వారా గ్రామాలకు.
  4. ప్రయోజనం: నల్గొండ వంటి ఫ్లోరైడ్ ప్రభావిత ప్రాంతాలకు సురక్షిత నీరు.
  5. కేంద్ర ప్రభుత్వ జల్ జీవన్ మిషన్ (Jal Jeevan Mission, 2019) కి ఈ పథకం ఒక నమూనాగా ప్రస్తావించబడుతుంది.
• భగీరథుడు ఎవరు?: పురాణాల ప్రకారం గంగను భూమికి తెచ్చిన రాజు – అందుకే తాగునీటి పథకానికి ఈ పేరు.