భారత శీతోష్ణస్థితి & రుతుపవనాలు (Climate & Monsoon)

ఒక ప్రాంతంలో రోజువారీ గాలి స్థితిని వాతావరణం (Weather) అని, సుమారు 30 ఏళ్లకు పైగా సగటు స్థితిని శీతోష్ణస్థితి (Climate) అని అంటారు. భారతదేశ శీతోష్ణస్థితి 'ఉష్ణమండల రుతుపవన శీతోష్ణస్థితి (Tropical Monsoon Climate)'.

• అక్షాంశం (Latitude):
  1. కర్కటరేఖ (Tropic of Cancer – 23½° ఉ) దేశం మధ్యగా వెళ్తుంది. దక్షిణ భాగం ఉష్ణమండలం, ఉత్తర భాగం ఉప ఉష్ణమండలం.
  2. కర్కటరేఖ వెళ్లే 8 రాష్ట్రాలు: గుజరాత్, రాజస్థాన్, మధ్యప్రదేశ్, ఛత్తీస్‌గఢ్, జార్ఖండ్, పశ్చిమ బెంగాల్, త్రిపుర, మిజోరం.
• హిమాలయాలు:
  1. మధ్య ఆసియా నుండి వచ్చే అతి చల్లని గాలులను అడ్డుకుంటాయి.
  2. రుతుపవనాలను అడ్డుకుని ఉత్తర భారతంలో వర్షం కురిసేలా చేస్తాయి.
• సముద్రం నుండి దూరం (Continentality):
  1. తీర ప్రాంతాల్లో (ముంబై, చెన్నై, విశాఖ) ఉష్ణోగ్రతల్లో పెద్ద మార్పు ఉండదు – సమ శీతోష్ణస్థితి (Equable Climate).
  2. లోపలి ప్రాంతాల్లో (ఢిల్లీ, నాగ్‌పూర్) వేసవి చాలా వేడి, శీతాకాలం చాలా చల్లగా – విపరీత శీతోష్ణస్థితి (Extreme / Continental Climate).
• ఎత్తు (Altitude): ఎత్తైన ప్రదేశాలు చల్లగా ఉంటాయి – ఉదా: ఊటీ, డార్జిలింగ్, షిమ్లా, అరకు, లంబసింగి.
• భూస్వరూపం (Relief):
  1. పశ్చిమ కనుమల పశ్చిమ వాలు ఎక్కువ వర్షం పొందుతుంది (పవనాభిముఖ – Windward).
  2. తూర్పు వాలు తక్కువ వర్షం పొందుతుంది – వర్షచ్ఛాయ ప్రాంతం (Rain Shadow Area). ఉదా: దక్కన్ పీఠభూమి లోపలి భాగాలు.
• రుతుపవనాలు: భారత శీతోష్ణస్థితికి కేంద్ర బిందువు. వార్షిక వర్షంలో సుమారు 75% నైరుతి రుతుపవనాల నుండే వస్తుంది.
• పై గాలి ప్రవాహాలు: జెట్ ప్రవాహాలు, పశ్చిమ అలజడులు (Western Disturbances).
• సముద్ర ఉష్ణోగ్రతలు: ఎల్ నినో, లా నినా, హిందూ మహాసముద్ర ద్విధ్రువం (IOD).

భారత వాతావరణ విభాగం (IMD – India Meteorological Department) సంవత్సరాన్ని నాలుగు రుతువులుగా విభజిస్తుంది. ప్రతి రుతువులో కొన్ని ప్రత్యేక స్థానిక పవనాలు, వర్షాలు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• 1. శీతాకాలం (Cold Weather Season): డిసెంబర్ – ఫిబ్రవరి.
• ఉత్తర భారతంలో చలి ఎక్కువ
• దక్షిణాన మోస్తరు.
• పశ్చిమ అలజడులు (Western Disturbances): మధ్యధరా సముద్ర ప్రాంతం నుండి వచ్చే అల్పపీడనాలు. వాయువ్య భారతంలో (పంజాబ్, హర్యానా) శీతాకాల వర్షం ఇస్తాయి – రబీ పంట గోధుమకు చాలా మేలు. హిమాలయాల్లో మంచు కురుస్తుంది.
• ఈశాన్య రుతుపవనాల వల్ల తమిళనాడు తీరంలో ఈ కాలంలో వర్షం.
• 2. వేసవి కాలం (Hot Weather Season): మార్చి – మే.
• సూర్యుడు ఉత్తరానికి జరగడంతో ఉష్ణోగ్రతలు పెరుగుతాయి
• వాయువ్య భారతంలో అల్పపీడనం ఏర్పడుతుంది.
• లూ (Loo): ఉత్తర భారతంలో వేసవి మధ్యాహ్నం వీచే వేడి, పొడి గాలులు.
• మామిడి జల్లులు (Mango Showers): కేరళ, కర్ణాటక తీరంలో వేసవి చివర కురిసే జల్లులు – మామిడి పండ్లు త్వరగా పండటానికి సహాయం.
• చెర్రీ బ్లాసమ్స్ / కాఫీ జల్లులు (Blossom Showers): కర్ణాటకలో – కాఫీ పూత పూయడానికి.
• కాల్ బైశాఖి (Kalbaisakhi / Nor'westers): పశ్చిమ బెంగాల్, అస్సాంలో సాయంత్రం వచ్చే ఉరుముల తుపానులు. అస్సాంలో వీటిని 'టీ జల్లులు (Tea Showers)' అంటారు – తేయాకు తోటలకు మేలు.
• 3. నైరుతి రుతుపవన కాలం (Southwest Monsoon Season): జూన్ – సెప్టెంబర్. దేశ వార్షిక వర్షంలో అత్యధిక భాగం ఈ కాలంలోనే.
• 4. రుతుపవనాల తిరోగమన కాలం (Post-Monsoon / Retreating Monsoon): అక్టోబర్ – నవంబర్.
• అక్టోబర్ వేడి (October Heat): వర్షం ఆగి, ఆకాశం నిర్మలమై, తేమ ఎక్కువగా ఉండటంతో ఉక్కపోత.
• బంగాళాఖాతంలో తుపానులు ఎక్కువగా ఏర్పడే కాలం.

'మాన్సూన్ (Monsoon)' అనే పదం అరబిక్ పదం 'మౌసిమ్ (Mausim)' నుండి వచ్చింది – అంటే 'రుతువు'. కాలాన్ని బట్టి దిశ మార్చుకుని వీచే పవనాలను రుతుపవనాలు అంటారు. భారత వ్యవసాయం, ఆర్థిక వ్యవస్థ ఎక్కువగా వీటిపైనే ఆధారపడి ఉంది.

• ఏర్పడటానికి కారణాలు:
  1. భూమి, సముద్రం వేడెక్కడంలో తేడా (Differential Heating) – వేసవిలో భూమి త్వరగా వేడెక్కి అల్పపీడనం ఏర్పడుతుంది; హిందూ మహాసముద్రంపై అధిక పీడనం.
  2. ITCZ వేసవిలో ఉత్తరానికి (గంగా మైదానం వైపు) జరుగుతుంది.
  3. టిబెట్ పీఠభూమి వేడెక్కడం; ఉష్ణమండల తూర్పు జెట్ ప్రవాహం.
  4. దక్షిణార్ధగోళంలోని ఆగ్నేయ వ్యాపార పవనాలు భూమధ్యరేఖ దాటి, కోరియాలిస్ బలంతో కుడికి తిరిగి నైరుతి పవనాలుగా భారత్‌లోకి వస్తాయి.
• ప్రవేశం (Onset): సాధారణంగా జూన్ 1న కేరళ తీరాన్ని తాకుతాయి. IMD 2020లో సవరించిన సాధారణ తేదీల ప్రకారం జూలై 8 నాటికి దేశమంతా విస్తరిస్తాయి.
• రెండు శాఖలు:
  1. అరేబియా సముద్ర శాఖ (Arabian Sea Branch): పశ్చిమ కనుమలను తాకి పశ్చిమ తీరంలో భారీ వర్షం. కనుమలు దాటాక దక్కన్ పీఠభూమిలో తక్కువ వర్షం (వర్షచ్ఛాయ). రెండు శాఖల్లో ఇదే బలమైనది.
  2. బంగాళాఖాత శాఖ (Bay of Bengal Branch): ఈశాన్య భారతం, బెంగాల్ వైపు వెళ్తుంది. గారో, ఖాసీ కొండల గరాటు ఆకారం వల్ల మేఘాలయలో భారీ వర్షం. తర్వాత హిమాలయాల వెంట పశ్చిమానికి తిరిగి గంగా మైదానానికి వర్షం.
• అత్యధిక వర్షపాతం: మేఘాలయలోని మౌసిన్‌రామ్ (Mawsynram), చిరపుంజి (సోహ్రా) – ప్రపంచంలోనే అత్యధిక వర్షం పడే ప్రదేశాలు.
• అతి తక్కువ వర్షపాతం: పశ్చిమ రాజస్థాన్ (జైసల్మేర్), లద్దాఖ్ (లేహ్).
• తమిళనాడు ప్రత్యేకత: నైరుతి రుతుపవనాల కాలంలో తమిళనాడు తీరం పొడిగా ఉంటుంది – పశ్చిమ కనుమల వర్షచ్ఛాయలో ఉండటం, బంగాళాఖాత శాఖ తీరానికి సమాంతరంగా వెళ్లడం కారణాలు.
• రుతుపవన విరామం (Break in Monsoon): వర్షాకాలం మధ్యలో కొన్ని వారాలు వర్షం లేకుండా ఉండటం.
• దీర్ఘకాల సగటు (LPA): 1971–2020 ఆధారంగా దేశ నైరుతి రుతుపవన సగటు వర్షం సుమారు 87 సెం.మీ.

సెప్టెంబర్ తర్వాత భూభాగం చల్లబడి, అల్పపీడనం బలహీనపడటంతో నైరుతి రుతుపవనాలు వెనక్కి వెళ్లిపోతాయి. దీన్నే రుతుపవనాల తిరోగమనం (Retreating Monsoon) అంటారు. ఈ కాలంలో గాలులు దిశ మార్చుకుని ఈశాన్యం నుండి వీస్తాయి.

• తిరోగమనం:
  1. IMD సవరించిన సాధారణ తేదీ ప్రకారం సెప్టెంబర్ 17 నుండి వాయువ్య భారతం (రాజస్థాన్) నుండి వెనక్కి మొదలవుతుంది.
  2. అక్టోబర్ 15 నాటికి దేశం నుండి పూర్తిగా వెనక్కి వెళ్తాయి.
  3. వెనక్కి వెళ్లే రుతుపవనాలు భూమి మీదుగా వస్తాయి కాబట్టి తేమ తక్కువ – ఉత్తర భారతంలో వర్షం ఇవ్వవు.
• ఈశాన్య రుతుపవనాలు (Northeast Monsoon):
  1. అక్టోబర్ – డిసెంబర్ మధ్య.
  2. బంగాళాఖాతం మీదుగా వచ్చేటప్పుడు తేమను సేకరించి కోరమాండల్ తీరానికి వర్షం ఇస్తాయి.
  3. తమిళనాడుకు వార్షిక వర్షంలో పెద్ద భాగం ఈ కాలంలోనే వస్తుంది.
  4. దక్షిణ కోస్తా ఆంధ్ర (నెల్లూరు, ప్రకాశం), రాయలసీమ దక్షిణ భాగాలు కూడా ఈ వర్షం పొందుతాయి.
• తుపానుల కాలం:
  1. అక్టోబర్–నవంబర్‌లో బంగాళాఖాతంలో అల్పపీడనాలు, తుపానులు ఎక్కువ.
  2. గోదావరి, కృష్ణ, కావేరి డెల్టాలు, ఒడిశా తీరం ఎక్కువగా ప్రభావితమవుతాయి.
• అక్టోబర్ వేడి (October Heat): వర్షాలు ఆగిపోయి, ఆకాశం నిర్మలంగా ఉండి, భూమిలో తేమ ఎక్కువగా ఉండటంతో పగలు వేడి, ఉక్కపోత పెరుగుతుంది.
• ఉత్తర భారతంలో:
  1. ఈ కాలంలో పొడి వాతావరణం
  2. ఖరీఫ్ కోతలు, రబీ విత్తనాలు.
• నైరుతి vs ఈశాన్య తేడా:
  1. నైరుతి – జూన్–సెప్టెంబర్; సముద్రం నుండి భూమికి; దేశమంతా వర్షం.
  2. ఈశాన్య – అక్టోబర్–డిసెంబర్; భూమి నుండి సముద్రానికి, బంగాళాఖాతం మీదుగా తేమ సేకరించి; ప్రధానంగా ఆగ్నేయ తీరానికి వర్షం.

వేల కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న పసిఫిక్ మహాసముద్రంలో సముద్ర ఉష్ణోగ్రతలు మారితే మన రుతుపవనాలు కూడా మారతాయి. అందుకే ప్రతి సంవత్సరం వర్షపాత అంచనాల్లో ఎల్ నినో, లా నినా పేర్లు వినిపిస్తాయి.

• ఎల్ నినో (El Nino):
  1. స్పానిష్ పదం – అర్థం 'చిన్న బాలుడు / బాల యేసు (Christ Child)'. క్రిస్మస్ సమయంలో కనిపించడం వల్ల ఈ పేరు.
  2. తూర్పు పసిఫిక్‌లో పెరూ తీరం వద్ద సముద్ర ఉపరితలం అసాధారణంగా వేడెక్కడం.
  3. సాధారణంగా ఉండే చల్లని పెరూ (హంబోల్ట్) ప్రవాహం బలహీనపడుతుంది.
  4. ప్రభావం: భారత్‌లో రుతుపవనాలు బలహీనపడి, తక్కువ వర్షం, కరువు వచ్చే అవకాశం.
• లా నినా (La Nina):
  1. అర్థం 'చిన్న బాలిక'. ఎల్ నినోకు వ్యతిరేకం – తూర్పు పసిఫిక్ సాధారణం కంటే చల్లబడటం.
  2. ప్రభావం: సాధారణంగా భారత్‌లో మంచి రుతుపవనాలు, ఎక్కువ వర్షం.
• దక్షిణ డోలనం (Southern Oscillation): పసిఫిక్, హిందూ మహాసముద్రాల మధ్య వాయు పీడనంలో ఊగిసలాట. దీన్ని గిల్బర్ట్ వాకర్ (Gilbert Walker) గుర్తించారు. ఎల్ నినో + దక్షిణ డోలనం కలిపి ENSO అంటారు.
• హిందూ మహాసముద్ర ద్విధ్రువం (Indian Ocean Dipole – IOD):
  1. పశ్చిమ, తూర్పు హిందూ మహాసముద్రాల ఉపరితల ఉష్ణోగ్రతల తేడా.
  2. ధనాత్మక IOD (పశ్చిమ భాగం ఎక్కువ వేడి) – భారత రుతుపవనాలకు మేలు; ఎల్ నినో దుష్ప్రభావాన్ని కొంత తగ్గించగలదు.
  3. ఋణాత్మక IOD – రుతుపవనాలకు ప్రతికూలం.
• గుర్తుంచుకోండి:
  1. ఎల్ నినో ఉన్న ప్రతి సంవత్సరం కరువు రావాలని లేదు
  2. ఇది అవకాశాన్ని మాత్రమే పెంచుతుంది.
• అంచనా: IMD ఏప్రిల్‌లో తొలి దీర్ఘకాల రుతుపవన అంచనా, తర్వాత సవరించిన అంచనా విడుదల చేస్తుంది. ఈ అంచనాల్లో ENSO, IOD ముఖ్య అంశాలు.

భూమికి సుమారు 9–13 కి.మీ. ఎత్తులో అతి వేగంగా వీచే ఇరుకైన గాలి ప్రవాహాలను జెట్ ప్రవాహాలు (Jet Streams) అంటారు. ఇవి ఎక్కడ ఉన్నాయనే దానిపైనే భారత్‌లో శీతాకాల వర్షం, రుతుపవనాల రాక ఆధారపడతాయి.

• ఉప ఉష్ణమండల పశ్చిమ జెట్ (Subtropical Westerly Jet):
  1. శీతాకాలంలో హిమాలయాలకు దక్షిణంగా, పశ్చిమం నుండి తూర్పుకు వీస్తుంది.
  2. టిబెట్ పీఠభూమి దీన్ని రెండు శాఖలుగా చీలుస్తుంది; దక్షిణ శాఖ ఉత్తర భారతం మీదుగా వెళ్తుంది.
  3. వేసవిలో (జూన్ నాటికి) హిమాలయాలకు ఉత్తరానికి జరుగుతుంది – ఇది రుతుపవనాలు అకస్మాత్తుగా రావడానికి (Burst of Monsoon) సహాయపడుతుంది.
• ఉష్ణమండల తూర్పు జెట్ (Tropical Easterly Jet):
  1. వేసవిలో ద్వీపకల్పం మీదుగా తూర్పు నుండి పశ్చిమానికి వీస్తుంది.
  2. టిబెట్ పీఠభూమి వేడెక్కడం వల్ల ఏర్పడుతుంది; నైరుతి రుతుపవనాలను బలపరుస్తుంది.
• సోమాలి జెట్ (Somali / Findlater Jet):
  1. తూర్పు ఆఫ్రికా తీరం వెంట తక్కువ ఎత్తులో వీచే గాలి ప్రవాహం
  2. అరేబియా సముద్ర రుతుపవన శాఖకు బలం ఇస్తుంది.
• పశ్చిమ అలజడులు (Western Disturbances):
  1. మధ్యధరా సముద్రం (Mediterranean Sea) ప్రాంతంలో పుట్టే అల్పపీడనాలు; పశ్చిమ జెట్ వీటిని ఇరాన్, ఆఫ్ఘనిస్తాన్, పాకిస్తాన్ మీదుగా భారత్‌కు తెస్తుంది.
  2. శీతాకాలంలో (డిసెంబర్–ఫిబ్రవరి) పంజాబ్, హర్యానా, ఢిల్లీ, పశ్చిమ ఉత్తరప్రదేశ్‌లో తేలికపాటి వర్షం; జమ్మూ-కశ్మీర్, హిమాచల్, ఉత్తరాఖండ్‌లో మంచు.
  3. ఈ శీతాకాల వర్షం రబీ పంటలకు – ముఖ్యంగా గోధుమకు – చాలా మేలు. ఉత్తర భారతంలో దీన్ని 'మహావట్ (Mahawat)' అంటారు.
  4. అలజడి దాటిన తర్వాత చలిగాలులు (Cold Wave), పొగమంచు (Fog) వస్తాయి.
• ITCZ (Inter Tropical Convergence Zone):
  1. రెండు అర్ధగోళాల వ్యాపార పవనాలు కలిసే అల్పపీడన మేఖల.
  2. జూలైలో ఇది సుమారు 20°–25° ఉత్తర అక్షాంశం వద్ద గంగా మైదానం మీదకు జరుగుతుంది – దీన్నే రుతుపవన ద్రోణి (Monsoon Trough) అంటారు.
  3. శీతాకాలంలో దక్షిణానికి జరుగుతుంది; అప్పుడు గాలులు ఈశాన్యం నుండి వీస్తాయి.

భారతదేశంలో వర్షం అన్ని చోట్లా ఒకేలా పడదు. మేఘాలయ కొండల్లో ప్రపంచంలోనే అత్యధిక వర్షం పడితే, పశ్చిమ రాజస్థాన్, లద్దాఖ్‌లో చాలా తక్కువ పడుతుంది. ఎత్తు, కొండల దిశ, సముద్రం నుండి దూరం ఈ తేడాకు కారణాలు.

• వర్షం ఎక్కడి నుండి?: దేశ వార్షిక వర్షంలో సుమారు 75% నైరుతి రుతుపవనాల (జూన్–సెప్టెంబర్) నుండే వస్తుంది.
• వర్షపాత మండలాలు (NCERT ప్రకారం):
  1. అధిక వర్షం (200 సెం.మీ. పైన): పశ్చిమ తీరం, పశ్చిమ కనుమలు, ఈశాన్య రాష్ట్రాలు (మేఘాలయ కొండలు), అండమాన్ దీవులు.
  2. మధ్యస్థ వర్షం (100–200 సెం.మీ.): దక్షిణ గుజరాత్, తూర్పు తమిళనాడు, ఒడిశా, పశ్చిమ బెంగాల్, బీహార్, ఈశాన్య ద్వీపకల్పం.
  3. తక్కువ వర్షం (50–100 సెం.మీ.): పశ్చిమ ఉత్తరప్రదేశ్, ఢిల్లీ, హర్యానా, పంజాబ్, తూర్పు రాజస్థాన్, దక్కన్ పీఠభూమి లోపలి భాగాలు.
  4. అతి తక్కువ వర్షం (50 సెం.మీ. లోపు): పశ్చిమ రాజస్థాన్ (థార్), లద్దాఖ్, కచ్, దక్కన్ వర్షచ్ఛాయ ప్రాంతాలు.
• అత్యధిక వర్షం:
  1. మౌసిన్‌రామ్ (Mawsynram), మేఘాలయ – ప్రపంచంలో అత్యధిక సగటు వార్షిక వర్షం పడే ప్రదేశం (గిన్నిస్ రికార్డు).
  2. చిరపుంజి (సోహ్రా) – మౌసిన్‌రామ్ సమీపంలోనే; ఒకే సంవత్సరంలో (1860–61) అత్యధిక వర్షం రికార్డు దీనిదే.
  3. కారణం: గారో, ఖాసీ కొండల గరాటు (Funnel) ఆకారం తేమ గాలిని పైకి నెడుతుంది.
• అతి తక్కువ వర్షం: జైసల్మేర్ (పశ్చిమ రాజస్థాన్), లేహ్ (లద్దాఖ్).
• వర్షచ్ఛాయ ఉదాహరణ: ముంబై (పశ్చిమ కనుమలకు ముందు) భారీ వర్షం పొందితే, కనుమలకు అవతల ఉన్న పుణె చాలా తక్కువ పొందుతుంది. రాయలసీమ కూడా వర్షచ్ఛాయ ప్రాంతమే.
• వర్షపాత చంచలత (Variability): వర్షం తక్కువ పడే చోట్లే ఏడాదికేడాది మార్పు ఎక్కువ – పశ్చిమ రాజస్థాన్, లద్దాఖ్, దక్కన్ లోపలి భాగాల్లో చంచలత 50% పైన. పశ్చిమ తీరం, ఈశాన్యంలో 25% లోపు.
• వర్ష రకాలు: పర్వతీయ వర్షం (Orographic – పశ్చిమ కనుమలు), సంవహన వర్షం (Convectional – వేసవి ఉరుముల వానలు), చక్రవాత వర్షం (Cyclonic – తుపానులు, పశ్చిమ అలజడులు). భారత్‌లో ఎక్కువ వర్షం పర్వతీయ రకం.

వెచ్చని సముద్రాలపై ఏర్పడే తీవ్రమైన అల్పపీడన వ్యవస్థను ఉష్ణమండల తుపాను (Tropical Cyclone) అంటారు. భారత్ తూర్పు తీరం, ముఖ్యంగా ఆంధ్రప్రదేశ్, ఒడిశా, తమిళనాడు తరచూ వీటి బారిన పడతాయి.

• ఏర్పడటానికి అవసరమైనవి: సముద్ర ఉపరితల ఉష్ణోగ్రత సుమారు 27°C కంటే ఎక్కువ, కోరియాలిస్ బలం (అందుకే భూమధ్యరేఖ వద్ద తుపానులు ఏర్పడవు), తేమ గాలి.
• నిర్మాణం:
  1. మధ్యలో 'కన్ను (Eye)' – ప్రశాంతంగా, మేఘాలు లేకుండా ఉంటుంది.
  2. కన్ను చుట్టూ 'కంటి గోడ (Eye Wall)' – అత్యంత వేగమైన గాలులు, భారీ వర్షం.
  3. ఉత్తరార్ధగోళంలో గాలులు అపసవ్య దిశలో (Anticlockwise), దక్షిణార్ధగోళంలో సవ్య దిశలో తిరుగుతాయి.
• వేర్వేరు పేర్లు:
  1. హిందూ మహాసముద్రం – సైక్లోన్ (Cyclone)
  2. అట్లాంటిక్ – హరికేన్ (Hurricane)
  3. పశ్చిమ పసిఫిక్ – టైఫూన్ (Typhoon).
• IMD వర్గీకరణ (గాలి వేగం కి.మీ./గం.):
  1. వాయుగుండం (Depression) – 31–49
  2. తీవ్ర వాయుగుండం (Deep Depression) – 50–61
  3. తుపాను (Cyclonic Storm) – 62–88
  4. తీవ్ర తుపాను (Severe Cyclonic Storm) – 89–117
  5. అతి తీవ్ర తుపాను (Very Severe) – 118–166
  6. అత్యంత తీవ్ర తుపాను (Extremely Severe) – 167–221
  7. సూపర్ సైక్లోన్ (Super Cyclonic Storm) – 222 పైన
• నామకరణం: WMO/ESCAP తుపానుల ప్యానెల్‌లోని 13 దేశాలు పేర్లు సూచిస్తాయి. 2020లో 169 పేర్లతో కొత్త జాబితా ఆమోదించారు. న్యూఢిల్లీలోని IMD ప్రాంతీయ కేంద్రం (RSMC) పేర్లు పెడుతుంది.
• బంగాళాఖాతం vs అరేబియా సముద్రం: బంగాళాఖాతంలో తుపానులు ఎక్కువ – అందుకే తూర్పు తీరం ఎక్కువ ప్రమాదంలో ఉంటుంది.
• ఆంధ్రప్రదేశ్‌ను తాకిన ముఖ్య తుపానులు:
  1. దివిసీమ తుపాను – నవంబర్ 1977, కృష్ణా జిల్లా; భారీ ప్రాణనష్టం.
  2. హుద్‌హుద్ (Hudhud) – అక్టోబర్ 2014, విశాఖపట్నం.
  3. తిత్లీ (Titli) – అక్టోబర్ 2018, శ్రీకాకుళం జిల్లాపై తీవ్ర ప్రభావం.
  4. మిచాంగ్ (Michaung) – డిసెంబర్ 2023, బాపట్ల సమీపంలో తీరం దాటింది.
• ఒడిశా సూపర్ సైక్లోన్ – 1999.

జర్మన్ శాస్త్రవేత్త వ్లాదిమిర్ కొప్పెన్ (Wladimir Koeppen) ఉష్ణోగ్రత, వర్షపాతం, సహజ వృక్షసంపద ఆధారంగా ప్రపంచ శీతోష్ణస్థితిని వర్గీకరించారు. NCERT పుస్తకాల్లో భారతదేశాన్ని ఈ పద్ధతిలో విభజించారు. అక్షర సంకేతాలే దీని ప్రత్యేకత.

• ప్రధాన అక్షరాలు:
  1. A – ఉష్ణమండల తేమ శీతోష్ణస్థితి (అన్ని నెలలూ వేడి).
  2. B – పొడి శీతోష్ణస్థితి (ఎడారి, పాక్షిక ఎడారి).
  3. C – వెచ్చని సమశీతోష్ణ.
  4. D – చల్లని తేమ శీతోష్ణస్థితి.
  5. E – ధ్రువ / అతి చల్లని శీతోష్ణస్థితి.
• ఉప సంకేతాలు:
  1. w – శీతాకాలం పొడి
  2. s – వేసవి పొడి
  3. m – రుతుపవన రకం (చిన్న పొడి కాలం)
  4. h – వేడి
  5. g – గంగా రకం (వేసవి ముందే గరిష్ఠ ఉష్ణోగ్రత).
• భారతదేశంలో రకాలు:
  1. Amw – చిన్న పొడి కాలం ఉన్న రుతుపవన రకం: గోవాకు దక్షిణాన పశ్చిమ తీరం (కొంకణ్ దక్షిణ భాగం, మలబార్).
  2. As – వేసవి పొడి, శీతాకాల వర్షం: తమిళనాడు కోరమాండల్ తీరం.
  3. Aw – ఉష్ణమండల సవన్నా: కర్కటరేఖకు దక్షిణాన ద్వీపకల్ప పీఠభూమిలో ఎక్కువ భాగం (తెలంగాణ, రాయలసీమ సహా).
  4. BShw – పాక్షిక ఎడారి (స్టెప్పీ): పశ్చిమ కనుమల వర్షచ్ఛాయ ప్రాంతాలు, రాజస్థాన్, హర్యానా, గుజరాత్ భాగాలు.
  5. BWhw – వేడి ఎడారి: పశ్చిమ రాజస్థాన్ (థార్ ఎడారి).
  6. Cwg – శీతాకాలం పొడిగా ఉండే రుతుపవన రకం: గంగా మైదానం, తూర్పు రాజస్థాన్, ఈశాన్య మధ్యప్రదేశ్, ఈశాన్య రాష్ట్రాల్లో ఎక్కువ భాగం.
  7. Dfc – చల్లని, తేమతో కూడిన చిన్న వేసవి: అరుణాచల్ ప్రదేశ్.
  8. E – ధ్రువ రకం: జమ్మూ-కశ్మీర్, లద్దాఖ్, హిమాచల్, ఉత్తరాఖండ్ ఎత్తైన ప్రాంతాలు.
• భారత వాతావరణ విభాగం (IMD):
  1. 1875లో స్థాపన
  2. ప్రధాన కార్యాలయం న్యూఢిల్లీ. కేంద్ర భూ విజ్ఞాన మంత్రిత్వ శాఖ (Ministry of Earth Sciences) పరిధిలో పని చేస్తుంది.

రెండు తెలుగు రాష్ట్రాలు ఉష్ణమండల ప్రాంతంలో ఉన్నాయి. ఎక్కువ భాగం ఉష్ణమండల సవన్నా (Aw) రకం శీతోష్ణస్థితి – వేడి వేసవి, మోస్తరు శీతాకాలం, వర్షాకాలంలో వర్షం. తీరం, పీఠభూమి, కొండ ప్రాంతాల మధ్య తేడాలు పరీక్షల్లో వస్తాయి.

• తెలంగాణ:
  1. దక్కన్ పీఠభూమిపై, సముద్ర తీరం లేని (Landlocked) రాష్ట్రం – వేసవిలో అధిక వేడి, శీతాకాలంలో కొంత చలి.
  2. వర్షంలో అత్యధిక భాగం నైరుతి రుతుపవనాల (జూన్–సెప్టెంబర్) నుండే వస్తుంది.
  3. ఉత్తర తెలంగాణ (ఆదిలాబాద్, కుమురంభీం ఆసిఫాబాద్, ములుగు ప్రాంతాలు) ఎక్కువ వర్షం, దక్షిణ తెలంగాణ (మహబూబ్‌నగర్, నల్గొండ ప్రాంతాలు) తక్కువ వర్షం పొందుతాయి.
  4. రామగుండం, భద్రాచలం వంటి ప్రాంతాలు వేసవిలో అత్యధిక ఉష్ణోగ్రతలకు పేరుపొందాయి.
  5. శీతాకాలంలో ఆదిలాబాద్ ప్రాంతంలో రాష్ట్రంలోనే తక్కువ ఉష్ణోగ్రతలు నమోదవుతాయి.
• ఆంధ్రప్రదేశ్:
  1. దేశంలో పొడవైన తీర రేఖల్లో ఒకటి (సాంప్రదాయ లెక్క ప్రకారం సుమారు 974 కి.మీ.).
  2. కోస్తా ఆంధ్ర – తేమ ఎక్కువ, సమ శీతోష్ణస్థితి; నైరుతి, ఈశాన్య రెండు రుతుపవనాల వర్షం.
  3. దక్షిణ కోస్తా (నెల్లూరు, ప్రకాశం) – ఈశాన్య రుతుపవనాల నుండి ఎక్కువ వర్షం.
  4. రాయలసీమ – పశ్చిమ కనుమల వర్షచ్ఛాయలో ఉండటం వల్ల తక్కువ వర్షం; కరువు పీడిత ప్రాంతం. అనంతపురం జిల్లా రాష్ట్రంలో అతి తక్కువ వర్షపాతం పొందే ప్రాంతం.
  5. లంబసింగి (Lambasingi): అల్లూరి సీతారామరాజు జిల్లా చింతపల్లి మండలం – శీతాకాలంలో అతి చల్లగా ఉండటంతో 'ఆంధ్రా కాశ్మీర్'గా పేరు.
  6. అరకు లోయ – తూర్పు కనుమల్లో చల్లని హిల్ స్టేషన్.
• సహజ విపత్తులు:
  1. కోస్తా ఆంధ్ర – తుపానులు, వరదలు (ముఖ్యంగా అక్టోబర్–డిసెంబర్).
  2. రాయలసీమ, దక్షిణ తెలంగాణ – కరువులు.
  3. రెండు రాష్ట్రాలు – వేసవిలో వడగాలులు (Heat Waves).