రవాణా & సమాచార వ్యవస్థ (Transport & Communication)

భారతదేశంలో ఎక్కువ మంది ప్రయాణికులు, సరుకు రోడ్ల ద్వారానే కదులుతాయి. భారత రోడ్డు నెట్‌వర్క్ ప్రపంచంలో అమెరికా తర్వాత రెండో అతిపెద్దది. జాతీయ రహదారులు మొత్తం రోడ్ల పొడవులో చిన్న భాగమే అయినా, ఎక్కువ ట్రాఫిక్‌ను మోస్తాయి.

• రోడ్ల వర్గీకరణ: జాతీయ రహదారులు (National Highways – NH), రాష్ట్ర రహదారులు (State Highways), జిల్లా రోడ్లు (MDR/ODR), గ్రామీణ రోడ్లు.
• జాతీయ రహదారులు – కేంద్ర రోడ్డు రవాణా & రహదారుల మంత్రిత్వ శాఖ (MoRTH) బాధ్యత.
• రాష్ట్ర రహదారులు – రాష్ట్ర PWD బాధ్యత.
• రోడ్డు అభివృద్ధి ప్రణాళికలు:
  1. తొలి ప్రణాళిక – నాగ్‌పూర్ ప్లాన్ (Nagpur Plan, 1943)
  2. తర్వాత బాంబే ప్లాన్ (1961–81), లక్నో ప్లాన్ (1981–2001).
• NHAI (National Highways Authority of India):
  1. NHAI చట్టం 1988 ద్వారా ఏర్పడింది
  2. 1995 నుండి పూర్తిస్థాయిలో పనిచేస్తోంది.
• కొత్త సంఖ్యా విధానం (2010): ఉత్తర–దక్షిణ రహదారులకు సరి సంఖ్యలు (Even), తూర్పు–పడమర రహదారులకు బేసి సంఖ్యలు (Odd).
• అత్యంత పొడవైన జాతీయ రహదారి: NH 44 – శ్రీనగర్ నుండి కన్యాకుమారి వరకు. ఇది తెలంగాణ (ఆదిలాబాద్, హైదరాబాద్), AP (కర్నూలు, అనంతపురం) మీదుగా వెళ్తుంది.
• తెలుగు రాష్ట్రాల ముఖ్య NHలు:
  1. NH 16 – కోల్‌కతా–చెన్నై, తూర్పు తీరం వెంట (విశాఖపట్నం, విజయవాడ, నెల్లూరు).
  2. NH 65 – పుణె–మచిలీపట్నం (హైదరాబాద్, విజయవాడ మీదుగా).
  3. హైదరాబాద్ ఔటర్ రింగ్ రోడ్ (ORR) – సుమారు 158 కి.మీ.
• సరిహద్దు రోడ్ల సంస్థ (BRO): 1960లో ఏర్పడింది. ప్రపంచంలో అత్యంత ఎత్తైన వాహన మార్గం ఉమ్లింగ్ లా (Umling La, లడఖ్ – సుమారు 19,024 అడుగులు) నిర్మించింది.
• ముఖ్య నిర్మాణాలు:
  1. అటల్ టన్నెల్ (రోహ్‌తాంగ్, హిమాచల్) – 9.02 కి.మీ., అక్టోబర్ 2020.
  2. భూపేన్ హజారికా (ధోలా–సదియా) వంతెన – అస్సాం (2017).
  3. అటల్ సేతు (ముంబై ట్రాన్స్ హార్బర్ లింక్) – భారత్‌లో అత్యంత పొడవైన సముద్ర వంతెన (జనవరి 2024).
• తొలి ఎక్స్‌ప్రెస్‌వే: ముంబై–పుణె ఎక్స్‌ప్రెస్‌వే (2002).
• గ్రామీణ రోడ్లు: ప్రధాన మంత్రి గ్రామ సడక్ యోజన (PMGSY) – 25 డిసెంబర్ 2000.

దేశంలోని ముఖ్య నగరాలను నాలుగు లేన్ల రహదారులతో కలపడానికి 1998లో జాతీయ రహదారుల అభివృద్ధి ప్రాజెక్టు (National Highways Development Project – NHDP) ప్రారంభమైంది. దీన్ని అప్పటి ప్రధాని అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి ప్రారంభించారు.

దీనిలో మొదటి దశే స్వర్ణ చతుర్భుజి.

• స్వర్ణ చతుర్భుజి (Golden Quadrilateral – GQ): నాలుగు మహానగరాలను కలుపుతుంది.
• ఢిల్లీ – ముంబై – చెన్నై – కోల్‌కతా – ఢిల్లీ.
• మొత్తం పొడవు సుమారు 5,846 కి.మీ.
• దీన్ని NHAI అమలు చేసింది.
• చెన్నై–కోల్‌కతా భాగం AP తీరం వెంట (నెల్లూరు, విజయవాడ, విశాఖపట్నం) వెళ్తుంది.
• ఉత్తర–దక్షిణ కారిడార్ (North–South Corridor): శ్రీనగర్ నుండి కన్యాకుమారి వరకు. హైదరాబాద్ దీనిపై ఉంది.
• తూర్పు–పడమర కారిడార్ (East–West Corridor): అస్సాంలోని సిల్చార్ నుండి గుజరాత్‌లోని పోర్‌బందర్ వరకు.
• కూడలి: ఉత్తర–దక్షిణ, తూర్పు–పడమర కారిడార్లు ఝాన్సీ (ఉత్తరప్రదేశ్) వద్ద కలుస్తాయి.
• NS–EW మొత్తం పొడవు: సుమారు 7,300 కి.మీ.
• భారత్‌మాల పరియోజన (Bharatmala Pariyojana): 2017లో ఆమోదం. NHDP స్థానంలో వచ్చిన పెద్ద రహదారి కార్యక్రమం.
• ఆర్థిక కారిడార్లు, సరిహద్దు రోడ్లు, తీరప్రాంత రోడ్లు, ఓడరేవులకు అనుసంధాన రోడ్లు ఇందులో ఉన్నాయి.
• సాగరమాల (Sagarmala): ఓడరేవుల ఆధారిత అభివృద్ధి కార్యక్రమం (2015). భారత్‌మాల రోడ్లకు, సాగరమాల ఓడరేవులకు అని గుర్తుపెట్టుకోండి.
• టోల్ వసూలు: FASTag ద్వారా ఎలక్ట్రానిక్ టోల్ వసూలు – ఫిబ్రవరి 2021 నుండి తప్పనిసరి.

భారతీయ రైల్వేలు ప్రపంచంలోని అతిపెద్ద రైలు నెట్‌వర్క్‌లలో ఒకటి – అమెరికా, చైనా, రష్యా తర్వాత నాలుగో స్థానం. ప్రధాన కార్యాలయం – రైల్ భవన్, న్యూఢిల్లీ.

• తొలి రైలు: 16 ఏప్రిల్ 1853 – బోరి బందర్ (ముంబై) నుండి థానే వరకు, సుమారు 34 కి.మీ.
• అప్పటి గవర్నర్ జనరల్ – లార్డ్ డల్హౌసీ ('భారత రైల్వేల పితామహుడు').
• మూడు ఇంజన్లు – సాహిబ్, సుల్తాన్, సింధ్.
• తూర్పు భారతంలో తొలి రైలు: హౌరా–హుగ్లీ (1854).
• దక్షిణ భారతంలో తొలి రైలు: రాయపురం (మద్రాస్)–వాలాజా రోడ్ (ఆర్కాట్), 1856.
• తొలి విద్యుత్ రైలు: 3 ఫిబ్రవరి 1925 – బాంబే VT నుండి కుర్లా వరకు.
• రైల్వే బోర్డు: 1905లో ఏర్పాటు.
• రైల్వే బడ్జెట్: అక్వర్త్ కమిటీ (Acworth Committee) సిఫార్సుతో 1924 నుండి వేరుగా సమర్పించారు. 2017లో సాధారణ బడ్జెట్‌లో విలీనం చేశారు.
• గేజ్‌లు (Gauges):
  1. బ్రాడ్ గేజ్ – 1.676 మీ.
  2. మీటర్ గేజ్ – 1 మీ.
  3. నారో గేజ్ – 0.762 / 0.610 మీ.
• అన్ని లైన్లను బ్రాడ్ గేజ్‌గా మార్చే 'ప్రాజెక్ట్ యూనిగేజ్' – 1992.
• కొంకణ్ రైల్వే:
  1. మహారాష్ట్ర–గోవా–కర్ణాటక పశ్చిమ తీరం వెంట
  2. 1998లో పూర్తిగా ప్రారంభం
  3. ఇ. శ్రీధరన్ నేతృత్వం.
• UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ రైల్వేలు: డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే (1999), నీలగిరి మౌంటెన్ రైల్వే (2005), కాల్కా–సిమ్లా రైల్వే (2008). ఛత్రపతి శివాజీ టెర్మినస్ భవనం (2004).
• ఆధునిక రైళ్లు:
  1. గతిమాన్ ఎక్స్‌ప్రెస్ (2016) – ఢిల్లీ–ఆగ్రా, తొలి సెమీ హై-స్పీడ్ రైలు.
  2. వందే భారత్ – తొలి రైలు 15 ఫిబ్రవరి 2019, న్యూఢిల్లీ–వారణాసి; ICF చెన్నైలో తయారీ.
  3. ముంబై–అహ్మదాబాద్ బుల్లెట్ రైలు – జపాన్ సహకారం (నిర్మాణంలో).
• ముఖ్య నిర్మాణాలు:
  1. చీనాబ్ వంతెన (జమ్మూ కాశ్మీర్) – ప్రపంచంలో అత్యంత ఎత్తైన రైల్వే ఆర్చ్ వంతెన
  2. కొత్త పంబన్ వంతెన (తమిళనాడు) – భారత్‌లో తొలి వర్టికల్ లిఫ్ట్ సముద్ర వంతెన.
• అత్యంత పొడవైన రైలు మార్గం: వివేక్ ఎక్స్‌ప్రెస్ – దిబ్రూగఢ్ నుండి కన్యాకుమారి.
• అంకితమైన సరుకు కారిడార్లు (Dedicated Freight Corridors): తూర్పు DFC (పంజాబ్ నుండి బిహార్ వైపు), పశ్చిమ DFC (ముంబై JNPT నుండి ఉత్తరప్రదేశ్ దాద్రి వరకు).

పరిపాలన సౌలభ్యం కోసం భారతీయ రైల్వేలను జోన్లుగా, జోన్లను డివిజన్లుగా విభజించారు. 1951–52లో జోన్ల విధానం మొదలైంది. 'ఏ జోన్ ప్రధాన కార్యాలయం ఎక్కడ?' అనే ప్రశ్న పరీక్షల్లో తరచూ వస్తుంది.

• తొలి జోన్: దక్షిణ రైల్వే (Southern Railway) – 14 ఏప్రిల్ 1951, చెన్నై.
• జోన్లు – ప్రధాన కార్యాలయాలు:
  1. ఉత్తర రైల్వే – న్యూఢిల్లీ
  2. ఈశాన్య రైల్వే (North Eastern) – గోరఖ్‌పూర్
  3. ఈశాన్య సరిహద్దు రైల్వే (Northeast Frontier) – మాలిగావ్ (గువాహటి)
  4. తూర్పు రైల్వే – కోల్‌కతా
  5. ఆగ్నేయ రైల్వే (South Eastern) – కోల్‌కతా (గార్డెన్ రీచ్)
  6. దక్షిణ మధ్య రైల్వే (South Central) – సికింద్రాబాద్
  7. దక్షిణ రైల్వే – చెన్నై
  8. మధ్య రైల్వే (Central) – ముంబై CSMT
  9. పశ్చిమ రైల్వే – ముంబై చర్చ్‌గేట్
  10. నైరుతి రైల్వే (South Western) – హుబ్బళ్లి
  11. వాయవ్య రైల్వే (North Western) – జైపూర్
  12. పశ్చిమ మధ్య రైల్వే – జబల్‌పూర్
  13. ఉత్తర మధ్య రైల్వే – ప్రయాగ్‌రాజ్
  14. ఆగ్నేయ మధ్య రైల్వే – బిలాస్‌పూర్
  15. తూర్పు తీర రైల్వే (East Coast) – భువనేశ్వర్
  16. తూర్పు మధ్య రైల్వే – హాజీపూర్
  17. మెట్రో రైల్వే – కోల్‌కతా (జోన్ హోదా)
• దక్షిణ మధ్య రైల్వే (SCR):
  1. 2 అక్టోబర్ 1966న ఏర్పడింది
  2. ప్రధాన కార్యాలయం సికింద్రాబాద్ (రైల్ నిలయం).
• దక్షిణ తీర రైల్వే (South Coast Railway): విశాఖపట్నం ప్రధాన కార్యాలయంగా కొత్త జోన్‌ను ఫిబ్రవరి 2019లో ప్రకటించారు. ఇది AP పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం హామీల్లో ఒకటి.
• రైల్వే ఉత్పత్తి యూనిట్లు:
  1. చిత్తరంజన్ లోకోమోటివ్ వర్క్స్ (CLW) – పశ్చిమ బెంగాల్ (విద్యుత్ ఇంజన్లు).
  2. బనారస్ లోకోమోటివ్ వర్క్స్ (పాత DLW) – వారణాసి.
  3. ఇంటిగ్రల్ కోచ్ ఫ్యాక్టరీ (ICF) – పెరంబూర్, చెన్నై.
  4. రైల్ కోచ్ ఫ్యాక్టరీ (RCF) – కపుర్తలా, పంజాబ్.
  5. మోడర్న్ కోచ్ ఫ్యాక్టరీ (MCF) – రాయ్‌బరేలి, UP.
  6. రైల్ వీల్ ఫ్యాక్టరీ – యెలహంక, బెంగళూరు.
  7. పటియాలా లోకోమోటివ్ వర్క్స్ – పంజాబ్.
• పరిశోధన: RDSO (Research Designs and Standards Organisation) – లక్నో. దేశీయ రైలు రక్షణ వ్యవస్థ 'కవచ్ (Kavach)' RDSO అభివృద్ధి చేసింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా కోల్‌కతాలో మూడు జోన్లు (తూర్పు, ఆగ్నేయ, మెట్రో), ముంబైలో రెండు (మధ్య, పశ్చిమ). 'కోల్‌కతా–3, ముంబై–2' అని గుర్తుపెట్టుకోండి.

భారతదేశ విదేశీ వాణిజ్యంలో పరిమాణం పరంగా ఎక్కువ భాగం సముద్ర మార్గంలోనే జరుగుతుంది. భారత్‌లో 12 ప్రధాన ఓడరేవులు (Major Ports) ఉన్నాయి – ఇవి కేంద్ర ప్రభుత్వ పరిధిలో ఉంటాయి. చిన్న ఓడరేవులు (Minor Ports) రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల పరిధిలో ఉంటాయి.

• పశ్చిమ తీర ప్రధాన ఓడరేవులు (6):
  1. దీనదయాళ్ పోర్ట్ (కాండ్లా) – గుజరాత్, కచ్ సింధుశాఖ; అలల ఓడరేవు (Tidal Port); సరుకు పరిమాణంలో అగ్రస్థానంలో ఉండే ఓడరేవు.
  2. ముంబై పోర్ట్ – దేశంలో అతిపెద్ద సహజ నౌకాశ్రయం.
  3. జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ పోర్ట్ (JNPT / న్హావా షేవా) – మహారాష్ట్ర; అతిపెద్ద కంటైనర్ ఓడరేవు.
  4. మర్మగోవా – గోవా; ఇనుప ఖనిజం ఎగుమతి.
  5. న్యూ మంగళూరు – కర్ణాటక; కుద్రేముఖ్ ఇనుప ఖనిజం ఎగుమతి.
  6. కొచ్చి – కేరళ; సహజ నౌకాశ్రయం, 'అరేబియా సముద్ర రాణి'.
• తూర్పు తీర ప్రధాన ఓడరేవులు (6):
  1. వి.ఓ. చిదంబరనార్ (ట్యూటికోరిన్) – తమిళనాడు.
  2. చెన్నై – తమిళనాడు; తూర్పు తీరంలో పురాతన కృత్రిమ నౌకాశ్రయం.
  3. కామరాజర్ పోర్ట్ (ఎన్నూర్) – తమిళనాడు; కార్పొరేట్ సంస్థగా ఏర్పడిన తొలి ప్రధాన ఓడరేవు.
  4. విశాఖపట్నం – AP; లోతైన, భూపరివేష్టిత సహజ నౌకాశ్రయం; 'డాల్ఫిన్స్ నోస్' కొండ దీనికి రక్షణ.
  5. పారాదీప్ – ఒడిశా.
  6. శ్యామా ప్రసాద్ ముఖర్జీ పోర్ట్ (కోల్‌కతా) – హుగ్లీ నదిపై నదీ ఓడరేవు; హల్దియా దీని అనుబంధ డాక్.
• 13వ ప్రధాన ఓడరేవు: వధావన్ (మహారాష్ట్ర) – 2024లో కేంద్రం ఆమోదించింది (నిర్మాణంలో).
• విళింజం (కేరళ): భారత్‌లో తొలి లోతైన సముద్ర ట్రాన్స్‌షిప్‌మెంట్ ఓడరేవు (2025లో ప్రారంభం).
• చట్టం: మేజర్ పోర్ట్ అథారిటీస్ చట్టం 2021 – పాత మేజర్ పోర్ట్ ట్రస్ట్స్ చట్టం 1963 స్థానంలో.
• AP ఓడరేవులు:
  1. విశాఖపట్నం (ప్రధాన), గంగవరం, కాకినాడ, కృష్ణపట్నం (నెల్లూరు)
  2. మచిలీపట్నం, రామాయపట్నం – కొత్తగా అభివృద్ధిలో.
• తీరరేఖ:
  1. భారత తీరరేఖ పాత లెక్క 7,516.6 కి.మీ.
  2. కొత్త కొలత పద్ధతిలో సుమారు 11,098 కి.మీ. అత్యంత పొడవైన తీరం గల రాష్ట్రం – గుజరాత్.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా పేరు మారిన ఓడరేవులు: కాండ్లా → దీనదయాళ్, ట్యూటికోరిన్ → వి.ఓ. చిదంబరనార్, ఎన్నూర్ → కామరాజర్, కోల్‌కతా → శ్యామా ప్రసాద్ ముఖర్జీ.

విమాన రవాణా వేగవంతమైనది కానీ ఖర్చుతో కూడుకున్నది. కొండ ప్రాంతాలు, దీవులు, ఈశాన్య రాష్ట్రాలకు ఇది చాలా ఉపయోగం. భారత్ ఇప్పుడు ప్రపంచంలో వేగంగా పెరుగుతున్న విమానయాన మార్కెట్లలో ఒకటి.

• తొలి విమాన ప్రయాణం: 18 ఫిబ్రవరి 1911 – అలహాబాద్ నుండి నైని వరకు, హెన్రీ పెక్వే (Henri Pequet) ఎయిర్ మెయిల్ తీసుకెళ్లారు.
• తొలి వాణిజ్య విమానం: 15 అక్టోబర్ 1932 – జె.ఆర్.డి. టాటా కరాచీ నుండి బొంబాయి (అహ్మదాబాద్ మీదుగా) నడిపారు. 'భారత పౌర విమానయాన పితామహుడు' – జె.ఆర్.డి. టాటా.
• ఎయిర్ ఇండియా:
  1. టాటా ఎయిర్‌లైన్స్ 1946లో ఎయిర్ ఇండియాగా మారింది
  2. 1953లో జాతీయీకరణ (ఎయిర్ కార్పొరేషన్స్ చట్టం). జనవరి 2022లో మళ్లీ టాటా గ్రూప్‌కు అప్పగించారు.
• నియంత్రణ సంస్థలు:
  1. విమానాశ్రయాల ప్రాధికార సంస్థ (Airports Authority of India – AAI) – 1995.
  2. DGCA (Directorate General of Civil Aviation) – భద్రత, నియంత్రణ.
  3. పవన్ హన్స్ – హెలికాప్టర్ సేవల సంస్థ (1985).
• ముఖ్య విమానాశ్రయాలు:
  1. ఇందిరా గాంధీ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం, ఢిల్లీ – దేశంలో అత్యంత రద్దీ.
  2. ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం – ముంబై.
  3. నేతాజీ సుభాష్ చంద్రబోస్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం – కోల్‌కతా.
  4. కెంపెగౌడ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం – బెంగళూరు.
  5. కొచ్చిన్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం – ప్రపంచంలో తొలి పూర్తి సౌరశక్తి విమానాశ్రయం (2015).
  6. కుషోక్ బకులా రింపోచీ విమానాశ్రయం, లేహ్ – ప్రపంచంలో అత్యంత ఎత్తైన వాణిజ్య విమానాశ్రయాల్లో ఒకటి.
• తెలుగు రాష్ట్రాల విమానాశ్రయాలు:
  1. రాజీవ్ గాంధీ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం – శంషాబాద్, హైదరాబాద్ (2008, GMR – PPP విధానం). పాత విమానాశ్రయం – బేగంపేట.
  2. AP – విశాఖపట్నం, విజయవాడ (గన్నవరం), తిరుపతి (రేణిగుంట), రాజమహేంద్రవరం, కడప, కర్నూలు (ఓర్వకల్లు).
  3. భోగాపురం (విజయనగరం) – నిర్మాణంలో ఉన్న గ్రీన్‌ఫీల్డ్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం.
• పథకాలు:
  1. UDAN (ఉడే దేశ్ కా ఆమ్ నాగరిక్) – ప్రాంతీయ అనుసంధాన పథకం, 2016. తొలి విమానం 2017లో సిమ్లా–ఢిల్లీ.
  2. జాతీయ పౌర విమానయాన విధానం – 2016.
  3. డిజి యాత్ర (Digi Yatra) – ముఖ గుర్తింపుతో కాగిత రహిత ప్రవేశం (2022).

నదులు, కాలువలు, బ్యాక్‌వాటర్ల ద్వారా జరిగే రవాణాను అంతర్గత జల రవాణా (Inland Water Transport) అంటారు. ఇది చౌకైనది, తక్కువ కాలుష్యం కలిగించేది. భారీ సరుకు రవాణాకు చాలా అనుకూలం.

• IWAI (Inland Waterways Authority of India):
  1. 1986లో ఏర్పడింది
  2. ప్రధాన కార్యాలయం – నోయిడా (ఉత్తరప్రదేశ్).
• జాతీయ జలమార్గాల చట్టం 2016: మొదట ఉన్న 5 జలమార్గాలకు 106 కొత్తవి కలిపి మొత్తం 111 జాతీయ జలమార్గాలుగా ప్రకటించారు.
• NW-1 (జాతీయ జలమార్గం 1):
  1. గంగా–భాగీరథి–హుగ్లీ నదీ వ్యవస్థ.
  2. ప్రయాగ్‌రాజ్ (అలహాబాద్) నుండి హల్దియా వరకు – 1,620 కి.మీ.
  3. 1986లో ప్రకటన; దేశంలో అత్యంత పొడవైన జాతీయ జలమార్గం.
  4. జల మార్గ వికాస్ ప్రాజెక్టు (ప్రపంచ బ్యాంకు సహాయం) – వారణాసి, సాహిబ్‌గంజ్, హల్దియాల్లో మల్టీమోడల్ టెర్మినళ్లు.
• NW-2:
  1. బ్రహ్మపుత్ర నది – సదియా నుండి ధుబ్రీ వరకు (అస్సాం), 891 కి.మీ.
  2. 1988లో ప్రకటన.
• NW-3:
  1. వెస్ట్ కోస్ట్ కాలువ (West Coast Canal) – కొట్టాపురం నుండి కొల్లం వరకు (కేరళ), చంపకర, ఉద్యోగమండల్ కాలువలతో కలిపి 205 కి.మీ.
  2. 1993లో ప్రకటన.
• NW-4: కృష్ణా–గోదావరి నదులు, కాకినాడ–పుదుచ్చేరి కాలువ వ్యవస్థ (AP, తమిళనాడు, పుదుచ్చేరి) – 2008లో ప్రకటన. తెలుగు రాష్ట్రాలకు సంబంధించిన జలమార్గం ఇదే.
• NW-5: బ్రాహ్మణి–మహానది డెల్టా, ఈస్ట్ కోస్ట్ కాలువ (ఒడిశా, పశ్చిమ బెంగాల్) – 2008లో ప్రకటన.
• గంగా విలాస్: ప్రపంచంలో అత్యంత పొడవైన నదీ క్రూయిజ్ – జనవరి 2023, వారణాసి నుండి దిబ్రూగఢ్ (బంగ్లాదేశ్ మీదుగా).
• భారత్–బంగ్లాదేశ్ ప్రోటోకాల్ మార్గం: NW-1, NW-2లను బంగ్లాదేశ్ జలమార్గాల ద్వారా కలుపుతుంది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 1-2-3 = గంగ (UP–బెంగాల్), బ్రహ్మపుత్ర (అస్సాం), కేరళ కాలువ. సంవత్సరాలు: 1986, 1988, 1993. 4, 5 రెండూ 2008.

పెట్రోలియం, సహజవాయువు వంటి ద్రవ, వాయు పదార్థాలను దూర ప్రాంతాలకు చేర్చడానికి పైప్‌లైన్లు చౌకైన, సురక్షిత మార్గం. పెద్ద నగరాల్లో రద్దీ తగ్గించడానికి మెట్రో రైలు వ్యవస్థలు వేగంగా విస్తరిస్తున్నాయి.

• పైప్‌లైన్ రవాణా లక్షణాలు: ప్రారంభ ఖర్చు ఎక్కువ, కానీ నడిపే ఖర్చు తక్కువ. రవాణాలో నష్టం, ఆలస్యం తక్కువ.
• ముఖ్య పైప్‌లైన్లు:
  1. నహర్‌కటియా–నూనమటి–బరౌనీ – అస్సాం చమురు క్షేత్రాల నుండి బిహార్ రిఫైనరీకి; దేశంలో తొలి ముఖ్యమైన ముడిచమురు పైప్‌లైన్లలో ఒకటి.
  2. HBJ పైప్‌లైన్ – హజీరా (గుజరాత్)–బిజయ్‌పూర్ (MP)–జగదీశ్‌పూర్ (UP); GAIL నిర్మించిన సహజవాయువు పైప్‌లైన్; ఎరువుల కర్మాగారాలకు గ్యాస్ సరఫరా.
  3. ముంబై హై నుండి ముంబై తీరానికి సముద్రంలో పైప్‌లైన్లు.
• GAIL: గ్యాస్ అథారిటీ ఆఫ్ ఇండియా లిమిటెడ్ – దేశంలో సహజవాయువు పైప్‌లైన్ల ప్రధాన సంస్థ.
• మెట్రో రైలు:
  1. తొలి మెట్రో – కోల్‌కతా మెట్రో, 24 అక్టోబర్ 1984 (ఎస్ప్లనేడ్–భవానీపూర్).
  2. కోల్‌కతా మెట్రోకు భారతీయ రైల్వేల కింద జోన్ హోదా ఉంది.
  3. దేశంలో తొలి నీటి అడుగు మెట్రో సొరంగం – హుగ్లీ నది కింద, కోల్‌కతా (మార్చి 2024).
  4. ఢిల్లీ మెట్రో – 2002; 'మెట్రో మ్యాన్' – ఇ. శ్రీధరన్.
  5. హైదరాబాద్ మెట్రో – 28 నవంబర్ 2017 (మియాపూర్–నాగోల్); L&T నిర్మాణం; PPP విధానంలో నిర్మించిన పెద్ద మెట్రో ప్రాజెక్టుల్లో ఒకటి.
• AP మెట్రో ప్రతిపాదనలు: విశాఖపట్నం, విజయవాడ మెట్రో ప్రాజెక్టులు ప్రణాళిక దశలో ఉన్నాయి.
• రవాణా సాధనాల పోలిక:
  1. తక్కువ దూరం – రోడ్డు; భారీ సరుకు, ఎక్కువ దూరం – రైలు; అతి భారీ, చౌక – జల రవాణా; వేగం – విమానం; ద్రవాలు, వాయువులు – పైప్‌లైన్.

సమాచార వ్యవస్థ (Communication) రెండు రకాలు – వ్యక్తిగత సమాచారం (ఉత్తరం, ఫోన్, ఇంటర్నెట్), సామూహిక సమాచారం (రేడియో, టీవీ, పత్రికలు). భారత తపాలా వ్యవస్థ ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద తపాలా నెట్‌వర్క్.

• తపాలా (Postal):
  1. ఆసియాలో తొలి తపాలా బిళ్ల – సింధ్ డాక్ (Scinde Dawk), 1852.
  2. ఇండియన్ పోస్ట్ ఆఫీస్ చట్టం 1898 – దాని స్థానంలో పోస్ట్ ఆఫీస్ చట్టం 2023 వచ్చింది.
  3. PIN కోడ్ – 15 ఆగస్టు 1972; 6 అంకెలు; రూపకర్త శ్రీరామ్ భికాజీ వేలంకర్.
  4. PIN జోన్లు 9 – 8 ప్రాంతీయ జోన్లు + 9వది సైనిక తపాలా సేవ (Army Postal Service).
  5. PIN మొదటి అంకె 5 – ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ, కర్ణాటక.
  6. స్పీడ్ పోస్ట్ – 1986; ఇండియా పోస్ట్ పేమెంట్స్ బ్యాంక్ – 1 సెప్టెంబర్ 2018.
• టెలిగ్రాఫ్: తొలి టెలిగ్రాఫ్ లైన్ – కోల్‌కతా–డైమండ్ హార్బర్ (1851). టెలిగ్రామ్ సేవ 15 జూలై 2013న నిలిపివేశారు.
• టెలిఫోన్ & మొబైల్:
  1. తొలి టెలిఫోన్ సేవ – కోల్‌కతా, 1882.
  2. తొలి మొబైల్ కాల్ – 31 జూలై 1995, జ్యోతి బసు (కోల్‌కతా) నుండి సుఖ్ రామ్ (ఢిల్లీ)కి.
  3. TRAI (Telecom Regulatory Authority of India) – 1997.
  4. BSNL – 2000.
  5. 5G సేవలు – 1 అక్టోబర్ 2022.
  6. టెలికమ్యూనికేషన్స్ చట్టం 2023 – పాత ఇండియన్ టెలిగ్రాఫ్ చట్టం 1885 స్థానంలో.
• ఇంటర్నెట్: VSNL ద్వారా 15 ఆగస్టు 1995న ప్రజలకు ఇంటర్నెట్ సేవ ప్రారంభం. గ్రామ పంచాయతీలకు బ్రాడ్‌బ్యాండ్ – భారత్‌నెట్ (BharatNet).
• రేడియో:
  1. ఇండియన్ బ్రాడ్‌కాస్టింగ్ కంపెనీ – 1927.
  2. 'ఆల్ ఇండియా రేడియో (AIR)' పేరు – 1936; 'ఆకాశవాణి' పేరు – 1957.
• టెలివిజన్:
  1. దూరదర్శన్ – 15 సెప్టెంబర్ 1959, ఢిల్లీ.
  2. 1976లో AIR నుండి వేరు; కలర్ టీవీ ప్రసారాలు – 1982 (ఆసియా క్రీడల సమయంలో).
• ప్రసార భారతి: 1997లో ఏర్పడిన స్వయంప్రతిపత్తి సంస్థ – ఆకాశవాణి, దూరదర్శన్ దీని కిందే ఉన్నాయి.